Odpowiedzialność materialna zleceniobiorcy za skradziony towar

Umowa-zlecenie a odpowiedzialność za powierzony towar

W opisanej sytuacji kluczowe jest ustalenie, czy strony rzeczywiście łączyła umowa-zlecenie, czy tylko tak nazwano współpracę, która w praktyce miała cechy stosunku pracy. Jeżeli była to prawdziwa umowa-zlecenie, nie stosuje się automatycznie przepisów Kodeksu pracy o odpowiedzialności materialnej pracownika. Zastosowanie mają przede wszystkim przepisy Kodeksu cywilnego o zleceniu, świadczeniu usług i odpowiedzialności kontraktowej.

Umowa-zlecenie jest co do zasady umową starannego działania. Oznacza to, że zleceniobiorca nie zawsze odpowiada za sam negatywny skutek, np. za to, że przesyłka została skradziona, lecz za brak należytej staranności przy wykonywaniu powierzonych czynności. Jeżeli z umowy, instrukcji albo zwyczaju wynikało, że towar ma być przewożony, pilnowany, rozliczony albo wydany odbiorcy, zleceniobiorca powinien postępować tak, jak rozsądnie wymaga tego charakter powierzonego zadania.

W praktyce warto dokładnie sprawdzić treść umowy: czy przewidywała odpowiedzialność za towar, obowiązek rozliczenia się z mienia, procedury transportu, zakaz pozostawiania paczek w samochodzie, możliwość korzystania z zastępcy, sposób dokumentowania odbioru i wydania przesyłek. Osobnym problemem jest to, czy była to umowa zlecenie na czas nieokreślony, ponieważ przy dłuższej, stałej współpracy łatwiej pojawiają się spory o rzeczywisty charakter zatrudnienia.

Czy zleceniobiorca odpowiada tak samo jak pracownik?

Nie. Osoba wykonująca umowę-zlecenie nie jest pracownikiem w rozumieniu Kodeksu pracy, o ile sposób wykonywania umowy nie spełnia cech stosunku pracy. Pracownikiem jest osoba, która wykonuje pracę określonego rodzaju na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem, w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym, za wynagrodzeniem.

Zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pracy:

Przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.

Ten sam przepis stanowi, że zatrudnienie w takich warunkach jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy bez względu na nazwę zawartej umowy. Nie jest też dopuszczalne zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną przy zachowaniu warunków wykonywania pracy właściwych dla stosunku pracy.

Jeżeli więc zleceniobiorca miał stały grafik, obowiązek osobistego świadczenia pracy, podlegał bieżącym poleceniom przełożonych, pracował w miejscu i czasie wyznaczonym przez firmę, a nie miał realnej samodzielności, można rozważyć żądanie ustalenia istnienia stosunku pracy. Podobne wątpliwości pojawiają się także wtedy, gdy strony wahają się między różnymi podstawami współpracy, np. czy właściwa będzie umowa stażowa czy zlecenie.

Odpowiedzialność zleceniobiorcy według Kodeksu cywilnego

Jeżeli strony łączyła rzeczywista umowa-zlecenie, podstawą odpowiedzialności może być art. 471 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi:

Dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

W połączeniu z art. 472 Kodeksu cywilnego oznacza to, że jeżeli z umowy albo z przepisu szczególnego nie wynika nic innego, dłużnik odpowiada za niezachowanie należytej staranności. Należyta staranność jest oceniana z uwzględnieniem rodzaju czynności, okoliczności sprawy, doświadczenia zleceniobiorcy oraz ewentualnego zawodowego charakteru wykonywanych usług.

Zleceniodawca, który żąda zwrotu pieniędzy za skradzioną paczkę, powinien wykazać przede wszystkim:

1. jakie konkretne obowiązki wynikały z umowy lub poleceń dotyczących transportu towaru,
2. że doszło do niewykonania albo nienależytego wykonania tych obowiązków,
3. wysokość szkody, czyli rzeczywistą wartość utraconego towaru,
4. normalny związek przyczynowy między zachowaniem zleceniobiorcy a powstaniem szkody.

W orzecznictwie przyjmuje się, że przy odpowiedzialności z art. 471 Kodeksu cywilnego wierzyciel nie musi udowadniać samej winy dłużnika, lecz powinien wykazać niewykonanie albo nienależyte wykonanie zobowiązania. Zleceniobiorca może natomiast bronić się, wykazując, że szkoda powstała wskutek okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności. Taką zasadę wyrażono m.in. w wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 9 lipca 2009 r., sygn. akt V ACa 245/09.

Skradziona paczka z niezamkniętego samochodu – jak ocenić winę?

Pozostawienie wartościowej paczki na tylnym siedzeniu samochodu i odejście od pojazdu może zostać ocenione jako zachowanie niestaranne, zwłaszcza gdy paczka była widoczna z zewnątrz, miała dużą wartość, a zleceniobiorca wiedział, że samochód nie jest zamknięty. Nie oznacza to jednak, że odpowiedzialność jest zawsze oczywista i pełna.

Duże znaczenie ma to, że pojazd miał zepsute zamki. Jeżeli zleceniodawca wiedział o tej wadzie, mimo to kazał używać pojazdu do przewożenia kosztownych rzeczy i nie zapewnił realnej możliwości zabezpieczenia towaru, można powoływać się na przyczynienie się zleceniodawcy do szkody. Zgodnie z art. 362 Kodeksu cywilnego, jeżeli poszkodowany przyczynił się do powstania albo zwiększenia szkody, obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności, a zwłaszcza stopnia winy obu stron.

Przy ocenie sprawy należy sprawdzić także, czy towar był ubezpieczony, czy firma miała procedury przewozu wartościowych przesyłek, czy wymagała pozostawiania paczek w zamkniętej części pojazdu, czy zleceniobiorca został przeszkolony oraz czy miał możliwość odmowy użycia niesprawnego samochodu. Jeżeli procedur nie było, a pojazd nie dawał możliwości zabezpieczenia przesyłki, roszczenie zleceniodawcy może być zawyżone albo częściowo niezasadne.

Co zrobić, gdy zleceniodawca żąda zwrotu pieniędzy?

Przede wszystkim nie należy pochopnie podpisywać oświadczenia o uznaniu długu, zgody na potrącenie ani ugody, w której zleceniobiorca przyjmuje pełną odpowiedzialność za szkodę. Takie dokumenty mogą później utrudnić obronę, nawet jeśli roszczenie zleceniodawcy było częściowo nieuzasadnione.

Warto zażądać na piśmie przedstawienia dokumentów potwierdzających wartość skradzionej paczki, zakres powierzonych obowiązków, procedury bezpieczeństwa, okoliczności powierzenia samochodu oraz informacje o ubezpieczeniu. Dobrze jest również zabezpieczyć własne dowody: wiadomości, zdjęcia uszkodzonych zamków, zeznania osób, które wiedziały o stanie pojazdu, notatkę z interwencji policji oraz korespondencję po kradzieży.

Jeżeli zleceniodawca chce potrącić szkodę z wynagrodzenia za zlecenie, sprawę trzeba ocenić odrębnie. Przy umowie-zleceniu nie działają te same reguły ochronne co przy wynagrodzeniu pracownika, ale potrącenie nadal wymaga istnienia rzeczywistej, wymagalnej i możliwej do wykazania wierzytelności. Jeżeli zleceniobiorca kwestionuje odpowiedzialność lub wysokość szkody, powinien zgłosić sprzeciw na piśmie.

Jeżeli zlecenie było w rzeczywistości umową o pracę

Jeżeli mimo nazwy umowy zlecenia współpraca miała cechy stosunku pracy, odpowiedzialność za szkodę może być oceniana według Kodeksu pracy. To istotne, bo odpowiedzialność pracownika za szkodę wyrządzoną nieumyślnie jest co do zasady ograniczona, natomiast przy winie umyślnej albo przy prawidłowo powierzonym mieniu zasady są surowsze.

Przy zwykłej, nieumyślnej szkodzie pracownik odpowiada na podstawie art. 114 i następnych Kodeksu pracy, a odszkodowanie nie może przewyższać kwoty trzymiesięcznego wynagrodzenia przysługującego pracownikowi w dniu wyrządzenia szkody. Inaczej może być przy szkodzie umyślnej oraz przy odpowiedzialności za mienie powierzone z obowiązkiem zwrotu albo wyliczenia się.

W przypadku mienia powierzonego pracownik może odpowiadać w pełnej wysokości, ale tylko wtedy, gdy mienie zostało mu prawidłowo powierzone i miał realne warunki, aby je zabezpieczyć. Kodeks pracy przewiduje możliwość uwolnienia się od odpowiedzialności, jeżeli szkoda powstała z przyczyn niezależnych od pracownika, zwłaszcza wskutek niezapewnienia przez pracodawcę warunków umożliwiających zabezpieczenie powierzonego mienia. Właśnie dlatego niesprawne zamki w samochodzie mogą mieć bardzo duże znaczenie.

Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że o charakterze zatrudnienia decyduje nie tylko nazwa umowy, ale jej treść i sposób wykonywania. W wyroku z 14 grudnia 1999 r., sygn. I PKN 451/99, wskazano na znaczenie ciągłości świadczenia pracy w ramach trwałej więzi z pracodawcą. W wyroku z 4 grudnia 1998 r., sygn. I PKN 484/98, zwrócono uwagę, że wypłacanie dodatkowego wynagrodzenia za nadgodziny może przemawiać za stosunkiem pracy. Z kolei w wyroku z 12 stycznia 1999 r., sygn. I PKN 535/98, zaakcentowano, że elementy obce stosunkowi pracy, takie jak obowiązek odpracowania urlopu, mogą przemawiać przeciwko uznaniu pracowniczego charakteru zatrudnienia.

Czy zleceniodawca może skierować sprawę do sądu?

Tak, zleceniodawca może wnieść pozew o zapłatę odszkodowania. Samo skierowanie sprawy do sądu nie oznacza jednak, że roszczenie zostanie uwzględnione. W procesie trzeba będzie ocenić treść umowy, sposób wykonywania zlecenia, okoliczności kradzieży, stan techniczny samochodu, wartość towaru, możliwość zabezpieczenia przesyłki oraz ewentualne przyczynienie się zleceniodawcy.

Zleceniobiorca powinien w takiej sprawie podnosić konkretne argumenty, a nie tylko ogólnie twierdzić, że nie ponosi winy. Znaczenie mogą mieć zwłaszcza: brak możliwości zamknięcia pojazdu, wiedza zleceniodawcy o awarii zamków, brak innego samochodu, brak instrukcji, brak ubezpieczenia, nieudokumentowana wartość paczki, krótki czas oddalenia się od auta, miejsce postoju oraz to, czy paczka była widoczna.

Roszczenia tego typu mogą się przedawniać według różnych terminów, zależnie od podstawy prawnej i statusu stron. Jeżeli zleceniodawca dochodzi roszczenia związanego z prowadzoną działalnością gospodarczą, w praktyce często trzeba brać pod uwagę trzyletni termin przedawnienia z art. 118 Kodeksu cywilnego. W innych konfiguracjach termin może być inny, dlatego daty zdarzenia, wezwania do zapłaty i ewentualnego pozwu trzeba zweryfikować indywidualnie.

FAQ

Czy zleceniobiorca musi zapłacić za skradzioną paczkę?

Nie zawsze. Musi istnieć podstawa odpowiedzialności: szkoda, nienależyte wykonanie umowy i związek przyczynowy. Zleceniobiorca może bronić się, że zachował należytą staranność albo że szkoda powstała również z powodu działań lub zaniechań zleceniodawcy.

Czy kradzież automatycznie zwalnia zleceniobiorcę z odpowiedzialności?

Nie. Kradzież jest działaniem osoby trzeciej, ale sąd może badać, czy zleceniobiorca ułatwił jej dokonanie przez brak ostrożności, np. pozostawienie wartościowej paczki na widoku w niezamkniętym samochodzie. Jednocześnie trzeba ocenić, czy zleceniobiorca miał realne warunki do zabezpieczenia towaru.

Czy zepsute zamki w samochodzie mają znaczenie?

Tak. Jeżeli zleceniodawca wiedział o awarii i mimo to polecił używać samochodu do przewozu wartościowego towaru, może to świadczyć o jego przyczynieniu się do szkody. W skrajnych przypadkach może to istotnie ograniczyć albo wyłączyć odpowiedzialność zleceniobiorcy.

Czy zleceniodawca może potrącić szkodę z wynagrodzenia?

Przy umowie-zleceniu potrącenie trzeba oceniać według zasad cywilnych oraz treści umowy. Jeżeli zleceniobiorca kwestionuje roszczenie, powinien niezwłocznie zgłosić sprzeciw i zażądać wykazania podstawy oraz wysokości szkody. Nie należy podpisywać zgody na potrącenie bez analizy sprawy.

Co jeśli umowa-zlecenie była faktycznie umową o pracę?

Wtedy można rozważyć ustalenie istnienia stosunku pracy. Jeżeli sąd uzna, że praca była wykonywana pod kierownictwem, w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, za wynagrodzeniem, odpowiedzialność za szkodę może być oceniana według Kodeksu pracy. To może mieć duże znaczenie dla limitów odpowiedzialności.

Czy trzeba zgłaszać kradzież na policję?

Tak, w praktyce zgłoszenie kradzieży jest bardzo ważne. Notatka lub zaświadczenie z policji może potwierdzać okoliczności zdarzenia, czas, miejsce i sposób działania sprawcy. Może być też potrzebne do zgłoszenia szkody ubezpieczycielowi.

Czy warto zawrzeć ugodę ze zleceniodawcą?

Ugoda może być korzystna, ale dopiero po ustaleniu wartości szkody, zakresu winy stron i możliwości obrony. Jeżeli zleceniobiorca zgodzi się na zapłatę pełnej kwoty bez sprawdzenia dokumentów, może niepotrzebnie przyjąć na siebie odpowiedzialność, która w sądzie byłaby mniejsza albo sporna.

Źródła

• Kodeks cywilny – w szczególności art. 65, 118, 355, 361, 362, 471, 472, 734, 740, 750 i 751.
• Kodeks pracy – w szczególności art. 22, art. 114–122 oraz art. 124.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 14 grudnia 1999 r., I PKN 451/99.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 4 grudnia 1998 r., I PKN 484/98.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 12 stycznia 1999 r., I PKN 535/98.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 9 lipca 2009 r., V ACa 245/09.