Alkoholik jako współwłaściciel domu – co można zrobić?

Od czego zacząć, gdy alkoholik jest współwłaścicielem domu?

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić dwie sprawy: problem własności nieruchomości oraz problem zachowania osoby nadużywającej alkoholu. To, że ojciec jest alkoholikiem, nie powoduje automatycznie utraty jego udziału w domu. Jako współwłaściciel ma on prawo korzystać z rzeczy wspólnej, ale tylko w takim zakresie, który daje się pogodzić z prawami pozostałych współwłaścicieli.

Jeżeli codzienne funkcjonowanie w domu stało się niemożliwe, najpraktyczniejsze kierunki działania są trzy: wystąpienie o zniesienie współwłasności, podjęcie procedury odwykowej oraz reagowanie na każde zdarzenie naruszające spokój, bezpieczeństwo lub porządek domowy. Te działania mogą toczyć się równolegle, bo rozwiązują różne problemy.

Zniesienie współwłasności domu ze spłatą ojca

Podstawowym rozwiązaniem majątkowym jest sądowe zniesienie współwłasności. Zgodnie z art. 210 § 1 Kodeksu cywilnego każdy ze współwłaścicieli może żądać zniesienia współwłasności. W praktyce sąd bierze pod uwagę przede wszystkim możliwość fizycznego podziału nieruchomości, jej przeznaczenie, wartość, wielkość udziałów oraz realną możliwość spłaty.

Jeżeli działka jest mała, wąska, a podział domu lub gruntu byłby sprzeczny z przepisami, społeczno-gospodarczym przeznaczeniem rzeczy albo prowadziłby do znacznego zmniejszenia wartości nieruchomości, sąd może odstąpić od podziału fizycznego. Wtedy najczęściej w grę wchodzą dwa warianty: przyznanie domu jednemu współwłaścicielowi z obowiązkiem spłaty drugiego albo sprzedaż nieruchomości i podział ceny.

We wniosku można więc domagać się przyznania domu na wyłączną własność Panu, z obowiązkiem spłaty ojca. Trzeba jednak zachować ostrożność: spłata nie powinna być „symboliczna” tylko dlatego, że ojciec nadużywa alkoholu. Sąd ustala wartość udziałów na podstawie wartości rynkowej nieruchomości, najczęściej po opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego. Rażące zaniżenie spłaty może osłabić wiarygodność wniosku.

Jeżeli nie jest Pan w stanie zapłacić całej spłaty od razu, można wnosić o rozłożenie jej na raty. Przy spłatach i dopłatach sąd oznacza termin i sposób płatności, wysokość i termin odsetek, a w razie potrzeby także sposób zabezpieczenia. Raty nie mogą łącznie przekraczać 10 lat.

Warto również zgłosić do rozliczenia nakłady poniesione na dom, np. remonty, podatki, ubezpieczenie, większe naprawy czy modernizacje. Najlepsze dowody to faktury, potwierdzenia przelewów, umowy z wykonawcami, zdjęcia, korespondencja oraz zeznania świadków. Brak faktur nie przekreśla rozliczenia, ale wymaga staranniejszego udowodnienia, kto, kiedy i za czyje pieniądze finansował prace.

Opłata sądowa od wniosku o zniesienie współwłasności wynosi 1000 zł, a jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt zniesienia współwłasności – 300 zł. W sprawie spornej trzeba się też liczyć z zaliczką na biegłego, której wysokość zależy od konkretnego sądu i zakresu opinii.

Czy można zmusić alkoholika do leczenia odwykowego?

Co do zasady leczenie odwykowe jest dobrowolne. Ustawa o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi przewiduje jednak szczególną procedurę zobowiązania osoby uzależnionej do poddania się leczeniu w stacjonarnym albo niestacjonarnym zakładzie lecznictwa odwykowego.

Nie wystarczy samo nadużywanie alkoholu. Zgodnie z art. 24 ustawy na badanie przez biegłego kieruje się osoby, które w związku z nadużywaniem alkoholu powodują:

1. rozkład życia rodzinnego,
2. demoralizację małoletnich,
3. uchylają się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny,
4. systematycznie zakłócają spokój lub porządek publiczny.

W praktyce trzeba więc wykazać zarówno problem uzależnienia, jak i jego skutki społeczne lub rodzinne. Jeżeli ojciec jedynie pije, ale nie powoduje takich konsekwencji, procedura może okazać się nieskuteczna. Jeżeli natomiast dochodzi do awantur, zakłócania ciszy, interwencji Policji, przemocy psychicznej, niszczenia mienia lub wpływu na dzieci, dokumentacja tych zdarzeń ma duże znaczenie.

Rodzina zwykle zaczyna od złożenia pisma do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych właściwej według miejsca zamieszkania albo pobytu osoby, której sprawa dotyczy. Komisja może wezwać tę osobę, zebrać informacje, skierować na badanie przez biegłego, a następnie wystąpić do sądu. Postępowanie sądowe wszczynane jest na wniosek gminnej komisji albo prokuratora.

Sąd rejonowy właściwy według miejsca zamieszkania lub pobytu osoby, której sprawa dotyczy, orzeka w postępowaniu nieprocesowym. Jeżeli nie ma opinii biegłego, sąd może zarządzić badania, a w razie potrzeby także obserwację w zakładzie leczniczym. Obserwacja trwa co do zasady nie dłużej niż 2 tygodnie, a wyjątkowo może być przedłużona do 6 tygodni.

Gdy w domu dochodzi do awantur, gróźb albo przemocy

Jeżeli zachowanie ojca polega nie tylko na uciążliwym piciu, ale także na groźbach, przemocy, niszczeniu mienia, znęcaniu psychicznym, agresji wobec domowników albo realnym zagrożeniu zdrowia, trzeba reagować natychmiast. W razie zagrożenia należy wezwać Policję. Interwencje mają znaczenie nie tylko dla bezpieczeństwa, ale także jako dowód w późniejszych postępowaniach.

W sprawach przemocy domowej możliwe jest uruchomienie procedury Niebieskiej Karty. Policja może też zastosować środki natychmiastowej ochrony, jeżeli osoba stosująca przemoc domową stwarza zagrożenie dla życia lub zdrowia osoby doznającej przemocy. Chodzi m.in. o nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia, zakaz zbliżania się, zakaz kontaktowania się lub zakaz wstępu do określonych miejsc. Takie środki są niezależne od tego, czy sprawca jest właścicielem albo współwłaścicielem mieszkania.

Ważne jest jednak, aby nie traktować tych środków jako zwykłego sposobu na „pozbycie się” współwłaściciela. Ich celem jest ochrona przed przemocą i zagrożeniem. Jeżeli problemem jest przede wszystkim nierozwiązywalny konflikt współwłaścicieli, właściwą drogą pozostaje zniesienie współwłasności.

Jakie dowody warto przygotować?

W sprawach tego typu decydujące znaczenie ma dokumentacja. Warto gromadzić zwłaszcza:

• numery interwencji Policji, notatki urzędowe i ewentualne pouczenia,
• dokumentację z procedury Niebieskiej Karty, jeżeli została wszczęta,
• zeznania sąsiadów, domowników i innych osób, które widziały awantury lub zakłócanie spokoju,
• zdjęcia zniszczeń, rachunki za naprawy, korespondencję i wiadomości,
• dowody nakładów na dom: faktury, przelewy, umowy z wykonawcami, potwierdzenia opłat,
• dokumenty dotyczące wartości nieruchomości, stanu działki i możliwości jej podziału.

Nagrania mogą być pomocne, ale trzeba podchodzić do nich ostrożnie. Nie powinny naruszać praw osób trzecich ani być pozyskiwane w sposób sprzeczny z prawem. W praktyce najlepiej oprzeć sprawę na kilku rodzajach dowodów, a nie na jednym materiale.

Czy można po prostu wyrzucić współwłaściciela z domu?

Nie. Współwłaściciel nie traci prawa do korzystania z domu tylko dlatego, że nadużywa alkoholu albo jest uciążliwy. Jeżeli nie zachodzą przesłanki przemocy domowej, zagrożenia lub odpowiedzialności karnej, usunięcie go z nieruchomości bez podstawy prawnej mogłoby narazić drugiego współwłaściciela na zarzut naruszenia posiadania albo inne roszczenia.

Inaczej należy oceniać sytuacje, w których zachowanie współwłaściciela wypełnia znamiona przemocy domowej, znęcania, gróźb karalnych, naruszenia nietykalności, zniszczenia mienia albo uporczywego zakłócania porządku. Wtedy równolegle z postępowaniem cywilnym można korzystać ze środków ochronnych, interwencji Policji i zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa lub wykroczenia.

Rozliczenia rodzinne i majątkowe przy problemie alkoholowym

Problem alkoholowy w rodzinie często łączy się z kosztami utrzymania domu, długami, alimentami albo obowiązkiem pomocy rodzicom. Trzeba pamiętać, że każda z tych spraw wymaga osobnej oceny. Zniesienie współwłasności rozwiązuje problem nieruchomości, ale nie zawsze zamyka kwestie alimentów, zaległych opłat, przemocy czy leczenia.

Jeżeli ojciec nie uczestniczy w kosztach utrzymania nieruchomości, warto dokumentować wszystkie ponoszone opłaty. Jeżeli natomiast pojawia się żądanie alimentów od rodzica uzależnionego od alkoholu, trzeba badać m.in. jego niedostatek, możliwości zarobkowe zobowiązanego i zasady współżycia społecznego.

FAQ

Czy alkoholizm współwłaściciela wystarczy, aby odebrać mu udział w domu?

Nie. Sam alkoholizm nie powoduje utraty własności. Udział można przejąć przede wszystkim przez umowę, sądowe zniesienie współwłasności ze spłatą albo w szczególnych sytuacjach przez inne odrębne postępowania. Problem uzależnienia może mieć znaczenie dowodowe, ale nie zastępuje rozliczenia wartości udziału.

Czy sąd może przyznać cały dom jednemu współwłaścicielowi?

Tak, jeżeli przemawiają za tym okoliczności sprawy, zwłaszcza gdy fizyczny podział domu lub działki jest niemożliwy, niecelowy albo znacznie obniżyłby wartość nieruchomości. Sąd zwykle zasądza wtedy spłatę na rzecz drugiego współwłaściciela.

Czy spłatę współwłaściciela można rozłożyć na raty?

Tak. Sąd może określić termin i sposób zapłaty, odsetki oraz zabezpieczenie. Jeżeli spłata jest rozłożona na raty, terminy płatności nie mogą łącznie przekraczać 10 lat.

Czy można żądać tylko symbolicznej spłaty alkoholika?

Co do zasady nie. Spłata powinna odpowiadać wartości udziału po uwzględnieniu okoliczności prawnych, wartości nieruchomości i ewentualnych rozliczeń. Nadużywanie alkoholu przez współwłaściciela samo w sobie nie uzasadnia dowolnego obniżenia spłaty.

Kto może uruchomić procedurę przymusowego leczenia odwykowego?

Postępowanie sądowe wszczyna się na wniosek gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych albo prokuratora. Członek rodziny może natomiast złożyć do komisji szczegółowe pismo z opisem sytuacji, dowodami i danymi świadków.

Czy do przymusowego leczenia wystarczy, że ktoś dużo pije?

Nie. Potrzebne są ustawowe przesłanki, np. rozkład życia rodzinnego, demoralizacja małoletnich, uchylanie się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny albo systematyczne zakłócanie spokoju lub porządku publicznego. Sam fakt nadużywania alkoholu zwykle nie wystarczy.

Co zrobić, gdy współwłaściciel po alkoholu staje się agresywny?

W razie zagrożenia należy wzywać Policję i zadbać o bezpieczeństwo domowników. Możliwe jest wszczęcie procedury Niebieskiej Karty, zastosowanie środków ochrony przed przemocą domową oraz zgłoszenie podejrzenia popełnienia przestępstwa lub wykroczenia.

Podsumowanie

W sprawie alkoholika będącego współwłaścicielem domu najczęściej nie ma jednego prostego pisma, które rozwiąże wszystko. Jeżeli chodzi o własność, właściwą drogą jest zniesienie współwłasności: fizyczny podział, przyznanie domu jednemu współwłaścicielowi ze spłatą albo sprzedaż nieruchomości. Jeżeli chodzi o uzależnienie, można zawiadomić gminną komisję rozwiązywania problemów alkoholowych i wykazywać przesłanki ustawowe do leczenia odwykowego. Jeżeli natomiast dochodzi do przemocy, gróźb lub realnego zagrożenia, najważniejsze są natychmiastowe działania ochronne i dokumentowanie zdarzeń.

Przed rozpoczęciem sprawy warto zebrać dowody, ustalić wartość nieruchomości, przygotować rozliczenie nakładów i przemyśleć, czy realnie jest Pan w stanie spłacić ojca. Dobrze przygotowany wniosek zwiększa szansę na rozwiązanie problemu bez wieloletniego chaosu i kolejnych konfliktów w domu.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 206, art. 210–212 – tekst aktu.

2. Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, w szczególności art. 24–29 – tekst aktu.

3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 41 – tekst aktu.

4. Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji, w szczególności art. 15aa dotyczący środków ochrony przed przemocą domową – tekst aktu.