Nauczyciel obraża i straszy uczniów – co zrobić?

Obrażanie i straszenie uczniów a obowiązki nauczyciela

Opisane zachowania nauczyciela – nazywanie dzieci „matołami”, „głupkami”, sugerowanie, że są źle wychowane, straszenie śmiercią rodziców w razie niechodzenia do kościoła albo przeciwstawianie rodziców religii – należy oceniać przede wszystkim przez pryzmat obowiązków nauczyciela określonych w ustawie z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela.

Zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela nauczyciel obowiązany jest między innymi:

• rzetelnie realizować zadania związane z powierzonym mu stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami szkoły: dydaktyczną, wychowawczą i opiekuńczą, w tym zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę – art. 6 pkt 1 Karty Nauczyciela,
• wspierać każdego ucznia w jego rozwoju – art. 6 pkt 2 Karty Nauczyciela,
• kształcić i wychowywać młodzież w poszanowaniu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w atmosferze wolności sumienia i szacunku dla każdego człowieka – art. 6 pkt 4 Karty Nauczyciela,
• dbać o kształtowanie u uczniów postaw moralnych i obywatelskich zgodnie z ideą demokracji, pokoju i przyjaźni między ludźmi różnych narodów, ras i światopoglądów – art. 6 pkt 5 Karty Nauczyciela.

Publiczne poniżanie ucznia, używanie wobec niego obraźliwych określeń albo wywoływanie u dziecka lęku nie mieści się w tych obowiązkach. W zależności od skali i dowodów takie zachowanie może zostać potraktowane jako naruszenie obowiązków nauczyciela lub uchybienie godności zawodu nauczyciela.

Podstawą odpowiedzialności dyscyplinarnej jest art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela. Zgodnie z tym przepisem nauczyciele podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej za uchybienia godności zawodu nauczyciela lub obowiązkom, o których mowa w art. 6 Karty Nauczyciela.

Lekcje religii, wolność sumienia i brak przymusu

Jeżeli sprawa dotyczy nauczyciela religii, trzeba dodatkowo odwołać się do konstytucyjnej wolności sumienia i religii. Art. 53 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, że rodzice mają prawo do zapewnienia dzieciom wychowania i nauczania moralnego oraz religijnego zgodnie ze swoimi przekonaniami. Z kolei art. 53 ust. 6 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, że nikt nie może być zmuszany do uczestniczenia ani do nieuczestniczenia w praktykach religijnych.

Nauka religii w publicznych przedszkolach i szkołach jest organizowana na zasadach określonych w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach. Zgodnie z § 1 ust. 1 tego rozporządzenia przedszkola i szkoły organizują naukę religii na życzenie rodziców albo pełnoletnich uczniów. Oznacza to, że nauczyciel nie może wywierać presji na dziecko przez straszenie konsekwencjami religijnymi, rodzinnymi czy osobistymi.

Jeżeli dziecko słyszy, że rodzice zginą w wypadku, jeśli nie będzie chodziło do kościoła, nie jest to zwykła wypowiedź wychowawcza. Tego rodzaju komunikaty mogą naruszać dobro dziecka, powodować lęk i podważać autorytet rodziców. W skardze warto wyraźnie wskazać, że problem nie dotyczy oceny programu nauczania religii, lecz sposobu traktowania uczniów.

Co powinien zrobić dyrektor szkoły?

Dyrektor szkoły nie powinien ograniczyć się do stwierdzenia, że „wie o problemie”. Art. 68 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe stanowi, że dyrektor kieruje działalnością szkoły lub placówki oraz reprezentuje ją na zewnątrz. Art. 68 ust. 1 pkt 2 tej ustawy nakłada na dyrektora obowiązek sprawowania nadzoru pedagogicznego, a art. 68 ust. 1 pkt 3 Prawa oświatowego – obowiązek sprawowania opieki nad uczniami oraz stwarzania warunków harmonijnego rozwoju psychofizycznego przez aktywne działania prozdrowotne. Powiązanym zagadnieniem jest usunięcie dokumentacji szkolnej przez nauczyciela.

W praktyce po otrzymaniu skargi dyrektor powinien co najmniej:

• przyjąć skargę i ją zarejestrować,
• porozmawiać z uczniem lub uczniami w sposób bezpieczny i niepogłębiający stresu,
• zebrać informacje od nauczyciela, wychowawcy, pedagoga, psychologa szkolnego i ewentualnych świadków,
• podjąć działania zapobiegające dalszemu naruszaniu praw uczniów,
• udzielić rodzicom pisemnej odpowiedzi, jakie działania zostały podjęte w granicach prawa i kompetencji szkoły.

Od 2024 r. istotne znaczenie mają także standardy ochrony małoletnich. Art. 22b ustawy z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich nakłada na podmioty pracujące z dziećmi, w tym szkoły, obowiązek wprowadzenia standardów ochrony małoletnich. Zgodnie z art. 22c ust. 1 pkt 1 tej ustawy standardy powinny określać między innymi zasady zapewniające bezpieczne relacje między małoletnim a personelem placówki, w szczególności zachowania niedozwolone wobec małoletnich. Obrażanie, zawstydzanie lub straszenie ucznia może naruszać takie standardy, o ile zostały prawidłowo wdrożone w szkole.

Jak złożyć skuteczną skargę na nauczyciela?

Najlepiej działać pisemnie. Ustne rozmowy są ważne, ale później trudno wykazać, co dokładnie zgłoszono i jak szkoła zareagowała. Skargę można złożyć do dyrektora szkoły osobiście za potwierdzeniem odbioru, listem poleconym albo przez ePUAP, jeżeli szkoła korzysta z takiej formy komunikacji.

W skardze warto zawrzeć:

• datę i miejsce sporządzenia pisma,
• dane rodzica oraz dane dziecka,
• imię i nazwisko nauczyciela oraz przedmiot, którego dotyczy sprawa,
• konkretne cytaty wypowiedzi nauczyciela, jeżeli dziecko je pamięta,
• daty lub przybliżony okres zdarzeń,
• informację, czy są inni świadkowie,
• opis skutków dla dziecka, np. lęk, niechęć do szkoły, problemy ze snem, pogorszenie samopoczucia,
• żądanie podjęcia działań przez dyrektora i udzielenia pisemnej odpowiedzi.

Skargę można oprzeć na art. 227 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego. Przepis ten stanowi, że przedmiotem skargi może być w szczególności zaniedbanie lub nienależyte wykonywanie zadań przez właściwe organy albo przez ich pracowników, naruszenie praworządności lub interesów skarżących, a także przewlekłe lub biurokratyczne załatwianie spraw. Zgodnie z art. 237 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego skarga powinna być załatwiona bez zbędnej zwłoki, nie później jednak niż w ciągu miesiąca. Art. 238 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego wymaga zawiadomienia skarżącego o sposobie załatwienia skargi.

Co zrobić, gdy dyrektor nie reaguje?

Jeżeli dyrektor nie podejmuje realnych działań, rodzice mogą skierować pismo do kuratorium oświaty oraz do organu prowadzącego szkołę. W przypadku szkoły publicznej organem prowadzącym jest najczęściej gmina, powiat albo województwo samorządowe, zależnie od rodzaju szkoły. Wynika to z art. 8 ust. 15 i nast. ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe, które określają zadania jednostek samorządu terytorialnego w zakresie zakładania i prowadzenia publicznych szkół.

Kuratorium oświaty jest właściwe przede wszystkim w zakresie nadzoru pedagogicznego. Art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe stanowi, że nadzór pedagogiczny polega między innymi na obserwowaniu, analizowaniu i ocenianiu przebiegu procesów kształcenia i wychowania oraz efektów działalności dydaktycznej, wychowawczej i opiekuńczej. Jeżeli problem dotyczy sposobu prowadzenia zajęć, bezpieczeństwa psychicznego uczniów, traktowania dzieci i respektowania ich praw, zgłoszenie do kuratorium jest zasadne.

Organ prowadzący szkołę jest natomiast właściwy głównie w sprawach organizacyjnych i administracyjnych. W praktyce warto wysłać pismo równolegle do kuratorium oraz do organu prowadzącego, opisując bezczynność dyrektora i załączając kopię wcześniejszej skargi.

Odpowiedzialność dyscyplinarna nauczyciela

Jeżeli zachowanie nauczyciela wskazuje na uchybienie godności zawodu albo naruszenie obowiązków z art. 6 Karty Nauczyciela, sprawa może trafić do rzecznika dyscyplinarnego dla nauczycieli, a następnie do komisji dyscyplinarnej. Podstawą jest art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela.

Katalog kar dyscyplinarnych określa art. 76 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela. Są to:

Nie każde niewłaściwe zachowanie automatycznie kończy się karą dyscyplinarną. Odpowiedzialność zależy od ustaleń faktycznych, dowodów, skali naruszeń, powtarzalności zachowania, wieku dzieci, skutków psychicznych oraz postawy nauczyciela po zgłoszeniu sprawy.

Naruszenie dóbr osobistych dziecka lub rodziców

Niezależnie od ścieżki szkolnej i dyscyplinarnej, określone wypowiedzi nauczyciela mogą naruszać dobra osobiste dziecka albo rodziców. Art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny wskazuje przykładowo takie dobra osobiste jak zdrowie, wolność, cześć, swoboda sumienia, nazwisko, wizerunek czy tajemnica korespondencji. Katalog ten jest otwarty, a w sprawach dotyczących dzieci znaczenie może mieć również godność, dobre imię, poczucie bezpieczeństwa oraz swoboda sumienia.

Art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia można żądać także usunięcia skutków naruszenia, w szczególności złożenia oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w Kodeksie cywilnym można również żądać zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy na wskazany cel społeczny.

Podstawą żądania zadośćuczynienia za naruszenie dobra osobistego jest art. 448 § 1 Kodeksu cywilnego. Zastosowanie tego przepisu wymaga jednak wykazania naruszenia dobra osobistego, bezprawności działania oraz krzywdy. W sprawach dotyczących małoletnich w imieniu dziecka działają co do zasady jego przedstawiciele ustawowi, czyli najczęściej rodzice, zgodnie z art. 98 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Przed pozwem cywilnym często warto wysłać do nauczyciela oraz do szkoły wezwanie do zaniechania naruszeń. W piśmie można zażądać zaprzestania obraźliwych wypowiedzi, przeprosin, wyjaśnienia sprawy przez szkołę oraz podjęcia działań organizacyjnych chroniących dziecko.

Czy można zawiadomić policję lub prokuraturę?

W niektórych stanach faktycznych można rozważyć także ścieżkę karną, ale trzeba zachować ostrożność. Samo straszenie dziecka ogólną wizją nieszczęścia, np. że rodzice zginą w wypadku, zwykle nie jest automatycznie groźbą karalną z art. 190 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, ponieważ ten przepis dotyczy groźby popełnienia przestępstwa na szkodę danej osoby lub osoby jej najbliższej, która wzbudza uzasadnioną obawę spełnienia.

Inaczej może być, gdy nauczyciel grozi dziecku konkretnym bezprawnym działaniem, przemocą albo inną krzywdą, którą sam ma spowodować. Wypowiedzi znieważające mogą w określonych przypadkach wchodzić w zakres art. 216 § 1 Kodeksu karnego, który penalizuje znieważenie innej osoby w jej obecności albo publicznie. Trzeba jednak pamiętać, że zgodnie z art. 216 § 5 Kodeksu karnego ściganie tego czynu odbywa się z oskarżenia prywatnego.

Jeżeli dziecko doświadcza długotrwałego poniżania, wyśmiewania, izolowania albo innych działań wymierzonych w jego dobrostan, warto przeanalizować, czy nie dochodzi do szykanowania ucznia. Ocena prawna zależy wtedy od częstotliwości zachowań, skutków dla dziecka i dostępnych dowodów.

Jak zabezpieczyć dowody?

Najważniejsze są konkretne informacje. Rodzice powinni spisać relację dziecka jak najszybciej po zdarzeniu, bez sugerowania odpowiedzi. Warto zapisać datę, godzinę, miejsce, dokładne słowa nauczyciela, reakcję klasy i zachowanie dziecka po lekcji.

Pomocne mogą być:

• notatki rodziców z rozmów z dzieckiem,
• wiadomości w dzienniku elektronicznym,
• korespondencja z wychowawcą, pedagogiem, psychologiem i dyrektorem,
• pisemne relacje innych rodziców lub uczniów, jeżeli potwierdzają podobne zdarzenia,
• zaświadczenia psychologa lub lekarza, jeżeli zachowanie nauczyciela wywołało u dziecka silny stres, lęk albo inne objawy.

Nagrywanie lekcji bez wiedzy uczestników może rodzić osobne problemy prawne i powinno być oceniane ostrożnie w konkretnym stanie faktycznym. Co do zasady bezpieczniejszą drogą jest dokumentowanie sprawy pismami, notatkami i zgłoszeniami do właściwych organów.

Przykładowe żądania w piśmie do dyrektora

W piśmie do dyrektora można sformułować konkretne żądania. Przykładowo:

• wnoszę o pilne wyjaśnienie opisanych zdarzeń,
• wnoszę o zapewnienie dziecku bezpiecznych warunków uczestniczenia w zajęciach,
• wnoszę o rozmowę z nauczycielem i zobowiązanie go do zaprzestania obraźliwych lub zastraszających wypowiedzi,
• wnoszę o objęcie dziecka wsparciem pedagoga lub psychologa szkolnego, jeżeli dziecko tego potrzebuje,
• wnoszę o pisemną informację, jakie działania zostały podjęte,
• wnoszę o przeanalizowanie sprawy pod kątem naruszenia standardów ochrony małoletnich obowiązujących w szkole.

Jeżeli zgłoszeń jest więcej, warto zażądać spotkania dyrektora z rodzicami, wychowawcą i pedagogiem szkolnym. Należy jednak unikać publicznego piętnowania dziecka, które zgłasza problem, ponieważ może to pogłębić jego stres.

FAQ

Czy rodzic powinien najpierw rozmawiać z nauczycielem?

Może, ale nie ma takiego obowiązku, zwłaszcza gdy dziecko boi się nauczyciela albo sprawa dotyczy poniżania i straszenia. Bezpieczniej jest złożyć pisemną skargę do dyrektora, który ma obowiązki organizacyjne i nadzorcze wynikające z art. 68 ust. 1 ustawy – Prawo oświatowe.

Czy dyrektor musi odpowiedzieć na skargę?

Jeżeli pismo ma charakter skargi w rozumieniu art. 227 Kodeksu postępowania administracyjnego, powinno zostać załatwione bez zbędnej zwłoki, nie później niż w ciągu miesiąca, zgodnie z art. 237 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego. O sposobie załatwienia skargi należy zawiadomić skarżącego na podstawie art. 238 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Czy nauczyciel może ponieść karę dyscyplinarną?

Tak, jeżeli zachowanie zostanie uznane za uchybienie godności zawodu nauczyciela albo naruszenie obowiązków z art. 6 Karty Nauczyciela. Podstawą odpowiedzialności jest art. 75 ust. 1 Karty Nauczyciela, a katalog kar zawiera art. 76 ust. 1 tej ustawy.

Czy można wypisać dziecko z religii?

Tak, udział w lekcjach religii w publicznej szkole jest organizowany na życzenie rodziców albo pełnoletniego ucznia, co wynika z § 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. Nie rozwiązuje to jednak automatycznie problemu niewłaściwego zachowania nauczyciela wobec innych uczniów.

Czy dziecko może żądać przeprosin?

W sprawach cywilnych rodzice działający w imieniu małoletniego mogą żądać usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych, w tym przeprosin, na podstawie art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego. Zasadność takiego żądania zależy od dowodów i charakteru naruszenia.

Czy warto składać skargę wspólnie z innymi rodzicami?

Tak, jeżeli problem dotyczy wielu dzieci. Wspólne pismo lub kilka spójnych skarg może lepiej pokazać skalę problemu. Każdy rodzic powinien jednak opisać własne informacje i skutki dla swojego dziecka, zamiast ograniczać się do ogólnych zarzutów.

Podsumowanie

Nauczyciel nie ma prawa obrażać, poniżać ani straszyć uczniów. Takie zachowania mogą naruszać obowiązki wynikające z art. 6 Karty Nauczyciela, stanowić podstawę odpowiedzialności dyscyplinarnej z art. 75 ust. 1 Karty Nauczyciela, a w określonych przypadkach naruszać dobra osobiste dziecka lub rodziców chronione przez art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego.

Najrozsądniejsza kolejność działań to: spisać relację dziecka, zebrać informacje od innych rodziców, złożyć pisemną skargę do dyrektora, a przy braku reakcji skierować sprawę do kuratorium oświaty i organu prowadzącego. W poważniejszych sprawach warto rozważyć wezwanie do zaniechania naruszeń, roszczenia cywilne albo – gdy zachowanie wypełnia znamiona czynu zabronionego – konsultację w sprawie ścieżki karnej.

Źródła

1. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela – Dz.U. 1982 nr 3 poz. 19, w szczególności art. 6, art. 75 ust. 1 i art. 76 ust. 1.

2. Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe – w szczególności art. 8, art. 55 ust. 1 i art. 68 ust. 1.

3. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. – w szczególności art. 53 ust. 3 i art. 53 ust. 6.

4. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach – w szczególności § 1 ust. 1.

5. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego – w szczególności art. 227, art. 237 § 1 i art. 238 § 1.

6. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – w szczególności art. 23, art. 24 i art. 448.

7. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – w szczególności art. 98 § 1.

8. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – w szczególności art. 190 § 1 oraz art. 216 § 1 i § 5.

9. Ustawa z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich – w szczególności art. 22b i art. 22c.