Jak zapewnić opiekę starszym rodzicom, gdy mieszkasz za granicą?

Jeżeli mieszka Pani poza Polską, a starszy ojciec traci pieniądze, nie radzi sobie z codziennym funkcjonowaniem i wymaga stałej opieki, trzeba zacząć od ustalenia, czy ojciec jest w stanie świadomie podejmować decyzje. Od tego zależy, czy wystarczy zwykła organizacja opieki i pełnomocnictwo, czy konieczna będzie interwencja sądu.

Od czego zacząć w praktyce

Najpierw warto ustalić cztery kwestie:

• czy ojciec zgadza się na pomoc i współpracę,
• czy potrafi świadomie podpisać pełnomocnictwo,
• czy potrzebuje opieki domowej, pobytu całodobowego czy pomocy tylko przy sprawach urzędowych i finansowych,
• czy jego stan zdrowia wskazuje na zaburzenia pamięci, otępienie, chorobę psychiczną albo inne zaburzenia wpływające na podejmowanie decyzji.

Jeżeli ojciec rozumie sytuację, najprostsze rozwiązania to:

• pełnomocnictwo do załatwiania spraw urzędowych, bankowych lub zdrowotnych w granicach dopuszczonych prawem, na podstawie art. 95 § 1 i § 2 oraz art. 98 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny,
• zorganizowanie usług opiekuńczych lub specjalistycznych usług opiekuńczych z pomocy społecznej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 11 oraz art. 50 ust. 1, 3 i 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej,
• wniosek o skierowanie do domu pomocy społecznej za zgodą rodzica, zgodnie z art. 54 ust. 1 i art. 59 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej.

Czy można umieścić ojca w DPS bez jego zgody?

Co do zasady nie, jeżeli osoba jest w stanie świadomie wyrazić swoją wolę. Zgodnie z art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej przysługuje osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, która nie może samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, a nie można jej zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych.

Skierowanie do DPS i umieszczenie w nim następuje w drodze decyzji administracyjnej, o czym stanowi art. 59 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. W typowej sytuacji potrzebny jest wniosek i zgoda samej osoby albo jej przedstawiciela ustawowego.

Jeżeli ojciec nie wyraża zgody, ale nadal ma zachowaną zdolność do świadomego podejmowania decyzji, rodzina nie może go po prostu przymusowo umieścić w DPS.

Wyjątkowo pobyt bez zgody może wchodzić w grę w trybach szczególnych przewidzianych ustawą, zwłaszcza gdy chodzi o osobę z zaburzeniami psychicznymi i spełnione są przesłanki z art. 38, art. 39 lub art. 39a ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego. Tego rodzaju sprawy wymagają jednak odrębnej analizy stanu zdrowia i materiału medycznego.

Gdy rodzic współpracuje – pełnomocnictwo i pomoc bez sądu

Jeżeli ojciec nadal rozumie znaczenie swoich działań, najbezpieczniej najpierw rozważyć rozwiązania mniej ingerujące niż ubezwłasnowolnienie.

Pełnomocnictwo może upoważniać do załatwiania spraw życia codziennego, urzędowych, odbioru świadczeń, podpisywania pism czy reprezentacji przed instytucjami – stosownie do jego zakresu. Podstawą są art. 95-109 Kodeksu cywilnego. Jeżeli czynność wymaga szczególnej formy, pełnomocnictwo również powinno być udzielone w tej samej formie, zgodnie z art. 99 § 1 Kodeksu cywilnego.

W sprawach medycznych nie ma jednego „pełnomocnictwa do wszystkiego”. W praktyce ważne są także:

• upoważnienie do uzyskiwania informacji o stanie zdrowia i dokumentacji medycznej – na podstawie art. 9 ust. 3 i art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta,
• upoważnienie dla osoby bliskiej do kontaktu z placówką medyczną.

Jeżeli potrzebna jest głównie codzienna pomoc, warto równolegle wystąpić do ośrodka pomocy społecznej o wywiad środowiskowy i przyznanie usług opiekuńczych.

Usługi opiekuńcze z gminy i inne formy wsparcia

Gmina ma obowiązek organizować i świadczyć usługi opiekuńcze, w tym specjalistyczne usługi opiekuńcze, osobom samotnym lub takim, którym rodzina nie jest w stanie zapewnić pomocy. Wynika to z art. 17 ust. 1 pkt 11 i art. 50 ustawy o pomocy społecznej.

Usługi mogą obejmować m.in.:

• pomoc w zakupach i przygotowaniu posiłków,
• pomoc w higienie i ubieraniu,
• sprzątanie,
• towarzyszenie w wizytach lekarskich,
• pomoc w załatwianiu podstawowych spraw dnia codziennego.

Odpłatność zależy od uchwały rady gminy i sytuacji dochodowej osoby korzystającej z pomocy. Nie każda osoba otrzyma pomoc nieodpłatnie.

Kurator dla osoby z niepełnosprawnością bez ubezwłasnowolnienia

Nie zawsze trzeba od razu składać wniosek o ubezwłasnowolnienie. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy dla osoby z niepełnosprawnością ustanawia się kuratora, jeżeli potrzebuje ona pomocy do prowadzenia wszelkich spraw albo spraw określonego rodzaju lub do załatwienia poszczególnej sprawy.

Zakres uprawnień kuratora określa sąd opiekuńczy, o czym stanowi art. 183 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. To oznacza, że taka kuratela może być przydatna np. do:

• załatwiania spraw urzędowych,
• organizacji opieki,
• kontaktu z instytucjami,
• prowadzenia konkretnych spraw majątkowych.

To rozwiązanie jest szczególnie warte rozważenia, gdy senior potrzebuje wsparcia, ale nie ma jeszcze podstaw do stwierdzenia, że całkowicie lub częściowo utracił zdolność do kierowania swoim postępowaniem.

Kiedy wchodzi w grę ubezwłasnowolnienie

Ubezwłasnowolnienie jest środkiem wyjątkowym. Przesłanki określa art. 13 § 1 i art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego.

Ubezwłasnowolnienie całkowite może dotyczyć osoby, która ukończyła 13 lat, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niepełnosprawności intelektualnej albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem – art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego.

Ubezwłasnowolnienie częściowe może dotyczyć osoby pełnoletniej, która z tych samych przyczyn potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw, a jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego – art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego.

W praktyce przy osobach starszych chodzi najczęściej o zaawansowane otępienie, chorobę Alzheimera, ciężkie zaburzenia psychiczne lub inne stany powodujące brak realnej kontroli nad własnym postępowaniem.

Jeżeli problem dotyczy osoby przebywającej poza Polską, pomocna może być także analiza procedury właściwej dla sprawy takiej jak ubezwłasnowolnienie za granicą.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie

Zgodnie z art. 545 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego wniosek o ubezwłasnowolnienie może zgłosić:

• małżonek osoby, której dotyczy wniosek,
• jej krewni w linii prostej,
• rodzeństwo,
• jej przedstawiciel ustawowy.

Córka może więc taki wniosek złożyć. Jeżeli jednak sąd uzna, że wniosek został złożony lekkomyślnie lub w złej wierze, może orzec wobec wnioskodawcy grzywnę – art. 545 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jak wygląda postępowanie o ubezwłasnowolnienie

Sprawę rozpoznaje sąd okręgowy w postępowaniu nieprocesowym – art. 544 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a w braku miejsca zamieszkania – sąd miejsca jej pobytu, zgodnie z art. 544 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Uczestnikami postępowania są z mocy prawa, oprócz wnioskodawcy, osoba której dotyczy wniosek, jej przedstawiciel ustawowy oraz małżonek – art. 546 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W sprawie bierze udział prokurator – art. 546 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Osoba, której dotyczy wniosek, powinna zostać wysłuchana niezwłocznie po wszczęciu postępowania, w obecności biegłego psychologa oraz – zależnie od stanu zdrowia – biegłego psychiatry lub neurologa, co wynika z art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli ubezwłasnowolnienie ma być orzeczone z powodu choroby psychicznej, niepełnosprawności intelektualnej albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, do wniosku trzeba dołączyć dokumenty uprawdopodobniające te okoliczności. Podstawą jest art. 552 § 1 i § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce są to przede wszystkim:

• zaświadczenia lekarskie,
• dokumentacja ze szpitala, poradni lub POZ,
• wyniki badań neurologicznych lub psychiatrycznych,
• dokumenty dotyczące zdarzeń pokazujących brak samodzielności.

Brak dokumentów nie zawsze zamyka drogę do sprawy, ale może utrudnić jej wszczęcie lub przyspieszyć odrzucenie wniosku, jeżeli nie ma żadnego uprawdopodobnienia.

Badanie przez biegłych i możliwa obserwacja

Zgodnie z art. 553 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego osoba, której dotyczy wniosek, musi zostać zbadana przez psychiatrę lub neurologa oraz psychologa. Opinia ma ocenić nie tylko rozpoznanie medyczne, lecz także zdolność do samodzielnego kierowania postępowaniem i prowadzenia swoich spraw.

Sąd może zarządzić obserwację w zakładzie leczniczym, jeżeli na podstawie opinii dwóch biegłych lekarzy uzna to za niezbędne – art. 554 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Co do zasady obserwacja nie może trwać dłużej niż 6 tygodni, a wyjątkowo może zostać przedłużona do 3 miesięcy – art. 554 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Doradca tymczasowy – rozwiązanie na czas sprawy

Jeżeli potrzebna jest szybka ochrona osoby lub jej majątku, można wnosić o ustanowienie doradcy tymczasowego. Podstawą jest art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd może to zrobić na wniosek uczestnika albo z urzędu, gdy uzna to za konieczne dla ochrony osoby lub mienia.

Doradcą tymczasowym sąd powinien ustanowić przede wszystkim małżonka, krewnego lub inną osobę bliską, jeżeli przemawia za tym dobro zainteresowanego – art. 548 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego.

Po ustanowieniu doradcy tymczasowego osoba, której sprawa dotyczy, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych na równi z osobą ubezwłasnowolnioną częściowo – art. 549 Kodeksu postępowania cywilnego.

Postanowienie o ustanowieniu doradcy tymczasowego traci moc m.in. po prawomocnym zakończeniu sprawy albo po ustanowieniu opiekuna lub kuratora – art. 550 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy po ubezwłasnowolnieniu można decydować o DPS?

Tak, ale nadal nie działa to automatycznie. Po ubezwłasnowolnieniu całkowitym ustanawia się opiekuna, a po częściowym – kuratora, odpowiednio na podstawie art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego i art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego. Taki przedstawiciel może działać za osobę w granicach wynikających z przepisów i postanowień sądu opiekuńczego.

W wielu sprawach dotyczących osoby lub majątku podopiecznego potrzebna jest dodatkowo zgoda sądu opiekuńczego, zwłaszcza przy czynnościach przekraczających zwykły zarząd. Dlatego samo ubezwłasnowolnienie nie oznacza jeszcze dowolności decyzji rodziny.

Koszty i czas trwania sprawy

Od wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego pobiera się opłatę stałą 100 zł, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej – obecnie należy to weryfikować według aktualnej treści ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych i praktyki sądu dla danego rodzaju pisma. Dodatkowo sąd może wezwać do wpłaty zaliczki na opinie biegłych. Wysokość zależy od sprawy i liczby opinii.

Czas trwania postępowania jest bardzo różny. W praktyce sprawy o ubezwłasnowolnienie często trwają kilka miesięcy, ale przy problemach z badaniem, opiniami albo niestawiennictwem uczestników mogą trwać dłużej.

Co w Pani sytuacji wydaje się najbardziej racjonalne

Przy stanie faktycznym podobnym do opisanego zwykle warto działać etapami:

Jeżeli ojciec rzeczywiście traci pieniądze i nie jest w stanie zrozumieć skutków swoich działań, a mama nie daje już rady, praktycznie najczęściej rozważa się wniosek o ubezwłasnowolnienie wraz z wnioskiem o ustanowienie doradcy tymczasowego. Jeżeli jednak ojciec jest jeszcze kontaktowy i świadomy, sąd może uznać, że wystarczające będą rozwiązania łagodniejsze.

W sprawach rodzinnych o podobnym charakterze przydatne bywają też materiały dotyczące sytuacji, gdy chodzi o niepełnosprawne dziecko lub członka rodziny z zaburzeniami uzależnienia, np. uzależniony syn.

FAQ

Czy mieszkając za granicą mogę złożyć w Polsce wniosek o ubezwłasnowolnienie rodzica?

Tak. Jako dziecko, czyli krewny w linii prostej, może Pani złożyć taki wniosek na podstawie art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy samo gubienie pieniędzy wystarczy do ubezwłasnowolnienia?

Nie zawsze. Sąd ocenia, czy przyczyną są zaburzenia wskazane w art. 13 § 1 lub art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego oraz czy osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw.

Czy mogę zostać opiekunem prawnym od razu po złożeniu wniosku?

Nie. Najpierw musi zapaść prawomocne orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu, a następnie sąd opiekuńczy ustanawia opiekuna albo kuratora. Na czas sprawy można jednak wnosić o doradcę tymczasowego.

Czy bez ubezwłasnowolnienia da się pomóc rodzicowi w urzędach?

Tak, jeżeli rodzic rozumie sytuację i może ważnie udzielić pełnomocnictwa. W niektórych sprawach wystarczy też upoważnienie medyczne lub wniosek o usługi opiekuńcze z pomocy społecznej.

Czy można załatwić sprawę całkowicie z zagranicy?

Częściowo tak, ale zależy to od stanu zdrowia rodzica, wymaganych dokumentów i sądu prowadzącego sprawę. W praktyce często potrzebny jest pełnomocnik w Polsce albo osoba bliska działająca na miejscu.

Źródła

• art. 13 § 1 i § 2, art. 16 § 1 i § 2, art. 95-109 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 183 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 544-554, art. 545 § 1 i § 4, art. 546, art. 547, art. 548-550, art. 552-554 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 17 ust. 1 pkt 11, art. 50 ust. 1, 3 i 4, art. 54 ust. 1, art. 59 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
• art. 9 ust. 3 i art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta
• art. 38, art. 39 i art. 39a ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego
• ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych – w zakresie aktualnej opłaty od wniosku i wydatków na biegłych