Płatny urlop wychowawczy – ile trzeba pracować?

Urlop wychowawczy a „płatny wychowawczy” – to nie to samo

W praktyce często mówi się o „płatnym urlopie wychowawczym”, ale przepisy rozróżniają dwie sprawy. Pierwsza to prawo do urlopu wychowawczego, które wynika z art. 186 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy. Druga to dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, uregulowany w art. 10 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.

Urlop wychowawczy jest urlopem bezpłatnym w tym sensie, że pracodawca nie wypłaca za niego wynagrodzenia. Świadczenie 400 zł miesięcznie nie jest wynagrodzeniem od pracodawcy, lecz dodatkiem do zasiłku rodzinnego wypłacanym przez właściwy organ świadczeń rodzinnych, najczęściej urząd gminy, miasta albo ośrodek pomocy społecznej realizujący świadczenia rodzinne.

Warunek 6 miesięcy zatrudnienia do uzyskania urlopu wychowawczego

Zgodnie z art. 186 § 1 Kodeksu pracy pracownik zatrudniony co najmniej 6 miesięcy ma prawo do urlopu wychowawczego w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Ten sam przepis stanowi, że do sześciomiesięcznego okresu zatrudnienia wlicza się poprzednie okresy zatrudnienia.

Oznacza to, że dla samego prawa do urlopu wychowawczego liczy się łączny staż pracy w ramach stosunku pracy, a nie tylko staż u obecnego pracodawcy. Wlicza się więc wcześniejsze umowy o pracę, także u innych pracodawców, niezależnie od przerw między nimi, wymiaru etatu czy rodzaju umowy o pracę. Nie wlicza się natomiast okresów, które nie były stosunkiem pracy, na przykład umowy-zlecenia, działalności gospodarczej albo pobierania zasiłku dla bezrobotnych.

Jeżeli pracownik miał wcześniejszą umowę o pracę trwającą do dnia porodu, ten okres zatrudnienia może być uwzględniony przy badaniu prawa do urlopu wychowawczego. Jeżeli po rozwiązaniu umowy pobierał zasiłek macierzyński już jako osoba niepozostająca w stosunku pracy, ten późniejszy okres nie jest okresem zatrudnienia.

Ile może trwać urlop wychowawczy?

Na podstawie art. 186 § 2 Kodeksu pracy urlop wychowawczy jest udzielany w wymiarze do 36 miesięcy, nie dłużej jednak niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko kończy 6 lat. Jeżeli dziecko wymaga osobistej opieki z powodu stanu zdrowia potwierdzonego orzeczeniem o niepełnosprawności albo stopniu niepełnosprawności, art. 186 § 3 Kodeksu pracy przewiduje dodatkowy urlop wychowawczy do 36 miesięcy, nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 18 lat.

Art. 186 § 4 Kodeksu pracy przyznaje każdemu z rodziców albo opiekunów dziecka wyłączne prawo do jednego miesiąca urlopu wychowawczego z pełnego wymiaru 36 miesięcy. Tego miesiąca co do zasady nie można przenieść na drugiego rodzica. Wyjątki, w których jeden rodzic może wykorzystać pełne 36 miesięcy, wynikają z art. 186 § 9 Kodeksu pracy, między innymi gdy drugi rodzic nie żyje, nie przysługuje mu władza rodzicielska albo został jej pozbawiony.

Urlop wychowawczy może być wykorzystany najwyżej w 5 częściach, co wynika z art. 186 § 8 Kodeksu pracy. Wniosek składa się w postaci papierowej albo elektronicznej co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem urlopu; pracodawca jest związany prawidłowo złożonym wnioskiem, zgodnie z art. 186 § 7 Kodeksu pracy.

Dodatek 400 zł w okresie urlopu wychowawczego – kiedy przysługuje?

Dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego jest uregulowany w art. 10 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Z art. 10 ust. 1 tej ustawy wynika, że dodatek przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, jeżeli dziecko pozostaje pod jego faktyczną opieką i osoba ta jest uprawniona do urlopu wychowawczego.

Z art. 10 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że dodatek wynosi 400 zł miesięcznie. Dodatek nie jest jednak samodzielnym świadczeniem – przysługuje tylko wtedy, gdy rodzina ma prawo do zasiłku rodzinnego. Kryterium dochodowe dla zasiłku rodzinnego określa art. 5 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i wynosi 674 zł na osobę w rodzinie, a gdy członkiem rodziny jest dziecko z orzeczeniem o niepełnosprawności albo umiarkowanym lub znacznym stopniem niepełnosprawności – 764 zł na osobę, zgodnie z art. 5 ust. 2 tej ustawy. Jeżeli kryterium jest nieznacznie przekroczone, może mieć zastosowanie mechanizm „złotówka za złotówkę” z art. 5 ust. 3–3c ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Kiedy dodatek nie przysługuje?

Najważniejszy w opisanej sytuacji jest art. 10 ust. 5 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z tym przepisem dodatek nie przysługuje, jeżeli osoba korzystająca z urlopu wychowawczego bezpośrednio przed uzyskaniem prawa do urlopu wychowawczego pozostawała w stosunku pracy przez okres krótszy niż 6 miesięcy.

To jest odrębny warunek od stażu wymaganego w Kodeksie pracy do samego urlopu wychowawczego. Dla dodatku organ bada, czy bezpośrednio przed uzyskaniem prawa do urlopu wychowawczego istniał stosunek pracy przez co najmniej 6 miesięcy. Okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych nie spełnia tego warunku, ponieważ w tym czasie osoba nie pozostaje w stosunku pracy.

Art. 10 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych przewiduje także inne sytuacje wyłączające dodatek. Dodatek nie przysługuje między innymi wtedy, gdy osoba podejmuje albo kontynuuje zatrudnienie lub inną pracę zarobkową uniemożliwiającą sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem, korzysta w okresie urlopu wychowawczego z zasiłku macierzyńskiego albo dziecko zostaje umieszczone w placówce zapewniającej całodobową opiekę, z wyjątkami wskazanymi w tym przepisie.

Żłobek, przedszkole i osobista opieka nad dzieckiem

Przy dodatku z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie urlopu wychowawczego ważne jest także faktyczne sprawowanie osobistej opieki. Art. 10 ust. 5 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych wyłącza dodatek, gdy praca zarobkowa uniemożliwia osobistą opiekę nad dzieckiem. Art. 10 ust. 5 pkt 3 tej ustawy dotyczy natomiast sytuacji, w których dziecko zostało umieszczone w placówce zapewniającej całodobową opiekę albo w innych przypadkach zaprzestania sprawowania osobistej opieki.

Samo zapisanie dziecka do przedszkola albo żłobka wymaga oceny konkretnej sytuacji, ponieważ znaczenie mają wymiar pobytu dziecka, cel pobytu i to, czy rodzic nadal faktycznie sprawuje osobistą opiekę. Szczególne wyjątki dotyczą między innymi dziecka z orzeczeniem o niepełnosprawności przebywającego w żłobku albo przedszkolu z powodów terapeutycznych, co wynika z art. 10 ust. 5 pkt 3 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Co oznacza to dla osoby, która pracuje w nowej firmie dopiero 3 miesiące?

Jeżeli pracownik ma aktualną umowę o pracę na 1/2 etatu zawartą na kilka lat i posiada łącznie co najmniej 6 miesięcy wcześniejszego zatrudnienia, pracodawca może udzielić urlopu wychowawczego na podstawie art. 186 § 1 Kodeksu pracy. Wymiar etatu nie pozbawia prawa do urlopu wychowawczego.

Inaczej wygląda sprawa dodatku 400 zł. Jeżeli bezpośrednio przed uzyskaniem prawa do urlopu wychowawczego pracownik pozostawał w obecnym stosunku pracy tylko 3 miesiące, a wcześniej był okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych, organ świadczeń rodzinnych może uznać, że nie został spełniony warunek z art. 10 ust. 5 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W takim przypadku urlop wychowawczy może zostać udzielony, ale bez dodatku.

Jeżeli pracownik chce zwiększyć szansę na uzyskanie dodatku, powinien rozważyć złożenie wniosku o urlop wychowawczy dopiero po osiągnięciu co najmniej 6 miesięcy nieprzerwanego pozostawania w stosunku pracy bezpośrednio przed rozpoczęciem urlopu. Trzeba jednak uwzględnić wiek dziecka, planowany okres urlopu i sytuację dochodową rodziny.

Jak złożyć wniosek o urlop i o dodatek?

Wniosek o urlop wychowawczy składa się pracodawcy w postaci papierowej albo elektronicznej co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem urlopu, zgodnie z art. 186 § 7 Kodeksu pracy. Wniosek powinien wskazywać między innymi okres, na jaki urlop ma być udzielony, oraz dane dziecka. Szczegółowe wymagania dotyczące wniosków związanych z uprawnieniami rodzicielskimi określa rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 grudnia 2015 r. w sprawie wniosków dotyczących uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem oraz dokumentów dołączanych do takich wniosków.

Wniosek o zasiłek rodzinny i dodatek do zasiłku rodzinnego składa się do właściwego organu świadczeń rodzinnych. Zasady ustalania prawa do świadczeń rodzinnych i dokumentowania sytuacji rodziny wynikają z art. 23 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Organ może żądać dokumentów potwierdzających zatrudnienie, dochody, okres urlopu wychowawczego i skład rodziny.

FAQ

Czy urlop wychowawczy jest płatny?

Nie w sensie wynagrodzenia od pracodawcy. Urlop wychowawczy jest urlopem bezpłatnym. Można natomiast ubiegać się o dodatek 400 zł do zasiłku rodzinnego, jeżeli są spełnione warunki z art. 5 i art. 10 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Czy zasiłek dla bezrobotnych wlicza się do 6 miesięcy pracy?

Nie. Zasiłek dla bezrobotnych nie jest okresem pozostawania w stosunku pracy. Może mieć znaczenie ubezpieczeniowe lub dochodowe, ale nie zastępuje zatrudnienia wymaganego w art. 10 ust. 5 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Czy poprzednia umowa o pracę wlicza się do stażu do urlopu wychowawczego?

Tak. Art. 186 § 1 Kodeksu pracy wyraźnie nakazuje wliczać poprzednie okresy zatrudnienia do sześciomiesięcznego stażu wymaganego do urlopu wychowawczego. Trzeba je udokumentować, najczęściej świadectwami pracy.

Czy praca na 1/2 etatu daje prawo do urlopu wychowawczego?

Tak. Kodeks pracy nie uzależnia prawa do urlopu wychowawczego od pełnego etatu. Liczy się pozostawanie w stosunku pracy i wymagany staż zatrudnienia, a nie wymiar czasu pracy.

Czy można najpierw popracować 6 miesięcy i dopiero potem złożyć wniosek o dodatek?

Tak, często jest to praktyczne rozwiązanie, jeżeli obecne zatrudnienie trwa zbyt krótko. Trzeba jednak pamiętać, że wniosek o urlop wychowawczy składa się pracodawcy co najmniej 21 dni przed rozpoczęciem urlopu, a prawo do świadczeń rodzinnych zależy również od dochodu rodziny i pozostałych warunków ustawowych.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić dwie decyzje. Pracodawca może udzielić urlopu wychowawczego, jeżeli pracownik wykaże co najmniej 6 miesięcy zatrudnienia z uwzględnieniem poprzednich umów o pracę, zgodnie z art. 186 § 1 Kodeksu pracy. Organ świadczeń rodzinnych może jednak odmówić dodatku 400 zł, jeżeli bezpośrednio przed uzyskaniem prawa do urlopu wychowawczego pracownik pozostawał w stosunku pracy krócej niż 6 miesięcy, co wynika z art. 10 ust. 5 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Jeżeli po poprzedniej umowie wystąpił okres zasiłku macierzyńskiego po ustaniu zatrudnienia, następnie zasiłek dla bezrobotnych i dopiero potem 3 miesiące nowej pracy, to zasiłek dla bezrobotnych nie uzupełnia wymaganego okresu pozostawania w stosunku pracy. W takiej sytuacji odmowa dodatku może być zgodna z przepisami, mimo że sam urlop wychowawczy jest możliwy.

Przy zawodach szczególnych warto dodatkowo sprawdzić przepisy branżowe; przykładowo wychowawczy nauczyciela może wymagać oceny z uwzględnieniem organizacji roku szkolnego i pragmatyki zawodowej.

Źródła

• Art. 186, art. 186⁴, art. 186⁸ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.
• Art. 5, art. 10, art. 23 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.
• Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 grudnia 2015 r. w sprawie wniosków dotyczących uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem oraz dokumentów dołączanych do takich wniosków.