Bójka niepełnoletnich a odszkodowanie i zadośćuczynienie

Co może zrobić sąd rodzinny po bójce nieletnich?

Jeżeli sprawca bójki jest nieletni, sprawa może toczyć się przed sądem rodzinnym na podstawie ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Ustawa ta zastąpiła dawną ustawę z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich, dlatego powoływanie się wyłącznie na stare przepisy jest obecnie nieaktualne.

Na podstawie art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich sąd rodzinny może zobowiązać nieletniego do określonego postępowania, w szczególności do naprawienia wyrządzonej szkody w całości albo w części, do zadośćuczynienia za doznaną krzywdę albo do przeproszenia pokrzywdzonego. Jest to środek wychowawczy, a nie klasyczny wyrok cywilny o zapłatę.

Na podstawie art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich sąd rodzinny może również nałożyć określone obowiązki na rodziców albo opiekuna nieletniego, w tym obowiązki związane z wykonywaniem władzy rodzicielskiej i oddziaływaniem wychowawczym. W praktyce sąd ocenia, czy reakcja rodziców, nadzór nad dzieckiem i gotowość do naprawienia skutków zdarzenia są wystarczające.

Jeżeli sprawa została skierowana do mediacji, nie oznacza to automatycznie, że trzeba zgodzić się na każdą żądaną kwotę. Mediacja służy wypracowaniu porozumienia. Strona żądająca zapłaty powinna wykazać, czego dokładnie żąda i z czego wynika dana kwota.

Odpowiedzialność cywilna małoletniego powyżej 13 lat

Zgodnie z art. 426 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny małoletni, który nie ukończył 13 lat, nie ponosi odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę. Z przepisu tego wynika zarazem ważny praktyczny wniosek: po ukończeniu 13 lat małoletni może już ponosić odpowiedzialność deliktową, jeżeli można mu przypisać winę.

Podstawą odpowiedzialności osoby, która ze swojej winy wyrządziła drugiemu szkodę, jest art. 415 Kodeksu cywilnego. Jeżeli więc chłopak, który ukończył 13 lat, uderzył kolegę i spowodował u niego uszkodzenie ciała, poszkodowany może kierować roszczenia cywilne przeciwko sprawcy. W praktyce pozew przeciwko małoletniemu wytacza się z udziałem jego przedstawicieli ustawowych, czyli najczęściej rodziców.

To, że małoletni nie ma własnego majątku, nie wyłącza jego odpowiedzialności. Jeżeli zapadnie prawomocny wyrok zasądzający zapłatę, przedawnienie roszczenia stwierdzonego takim orzeczeniem ocenia się według art. 125 § 1 Kodeksu cywilnego. Obecnie termin ten wynosi co do zasady 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz odsetek należnych w przyszłości 3 lata.

Kiedy za szkodę odpowiadają rodzice?

Przy dziecku poniżej 13 lat zastosowanie ma art. 426 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym takie dziecko nie ponosi odpowiedzialności za szkodę. Wtedy kluczowy jest art. 427 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że osoba zobowiązana do nadzoru nad osobą, której z powodu wieku, stanu psychicznego albo cielesnego winy poczytać nie można, odpowiada za szkodę wyrządzoną przez tę osobę, chyba że wykaże, że uczyniła zadość obowiązkowi nadzoru albo że szkoda powstałaby także przy starannym wykonywaniu nadzoru.

W przypadku dziecka, które ukończyło 13 lat, odpowiedzialność rodziców nie jest automatyczna. Poszkodowany musiałby wykazać rodzicom własną winę, najczęściej winę w nadzorze, na podstawie art. 415 Kodeksu cywilnego. Takie stanowisko potwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 stycznia 1971 r., sygn. akt III CRN 448/70, wskazując, że rodzice odpowiadają za szkodę wyrządzoną przez małoletniego powyżej 13 lat wtedy, gdy zostanie im udowodniona konkretna wina pozostająca w związku przyczynowym ze szkodą.

Inaczej ocenia się sytuację, gdy rodzice wiedzieli o agresywnych zachowaniach dziecka, lekceważyli wcześniejsze incydenty, nie reagowali na sygnały ze szkoły albo pozostawili dziecko bez realnej kontroli w okolicznościach wymagających nadzoru. Sam fakt, że doszło do bójki, nie przesądza jeszcze o winie rodziców, ale może być jednym z elementów oceny całego stanu faktycznego.

Odszkodowanie i zadośćuczynienie po wybiciu zębów

W sprawach o uszkodzenie ciała trzeba odróżnić odszkodowanie od zadośćuczynienia. Odszkodowanie obejmuje majątkowe skutki zdarzenia, a zadośćuczynienie rekompensuje krzywdę, czyli ból, cierpienie, stres, ograniczenia w codziennym funkcjonowaniu i skutki estetyczne. Jeżeli po pobiciu strony rozważają polubowne zakończenie sporu, dodatkowe znaczenie ma wiek sprawcy i ważność porozumienia; szerzej omawiamy zadośćuczynienie i ugodę po pobiciu przez nieletniego.

Przy wybiciu zębów uzasadnione mogą być koszty leczenia stomatologicznego, diagnostyki, konsultacji, założenia uzupełnień protetycznych, leczenia kanałowego, kontroli oraz dojazdów, jeżeli są racjonalne i pozostają w normalnym związku przyczynowym ze zdarzeniem. Związek przyczynowy wynika z art. 361 § 1 Kodeksu cywilnego, a zakres naprawienia szkody z art. 361 § 2 Kodeksu cywilnego.

Nie każdy przedstawiony koszt musi być jednak przyjęty bez zastrzeżeń. Można kwestionować wydatki nieudokumentowane, niezwiązane z urazem, zawyżone albo obejmujące leczenie, które nie było konieczne z medycznego punktu widzenia. W sporze sądowym istotna może być opinia biegłego lekarza dentysty, chirurga szczękowego albo biegłego z zakresu medycyny sądowej.

Czy warto zawrzeć ugodę w mediacji?

Ugoda może być korzystna, jeżeli kwota jest rozsądna, roszczenia są udokumentowane, a strony chcą uniknąć dalszego sporu. W ugodzie należy dokładnie opisać, za co następuje zapłata: odszkodowanie, zadośćuczynienie, koszty leczenia, ewentualne przyszłe leczenie albo raty. Warto też wskazać termin zapłaty oraz skutki wykonania ugody.

Jeżeli mediacja odbywa się według zasad postępowania cywilnego, znaczenie ma art. 183¹⁴ § 1, § 2 i § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. Z przepisów tych wynika, że sąd zatwierdza ugodę zawartą przed mediatorem, jeżeli nie zachodzą przeszkody ustawowe, a ugoda po zatwierdzeniu ma moc prawną ugody zawartej przed sądem. Jeżeli ugoda podlega wykonaniu w drodze egzekucji, sąd zatwierdza ją przez nadanie klauzuli wykonalności.

Nie należy podpisywać ugody, jeżeli druga strona nie przedstawiła rachunków, dokumentacji medycznej i jasnego wyliczenia. W takiej sytuacji można zaproponować kwotę bezsporną, rozłożenie zapłaty na raty albo odroczenie decyzji do czasu przedstawienia dokumentów.

Jak ocenić, czy żądana kwota jest zawyżona?

W pierwszej kolejności należy poprosić o pełną dokumentację: karty leczenia, opisy wizyt, rachunki, faktury, kosztorys przyszłego leczenia, zalecenia lekarskie oraz informację, czy część świadczeń została albo może zostać sfinansowana z NFZ lub z ubezpieczenia. Nie chodzi o odmowę zapłaty co do zasady, lecz o ustalenie realnej wysokości szkody.

Przy zadośćuczynieniu nie ma ustawowej tabeli, która automatycznie przypisywałaby konkretną kwotę do jednego wybitego zęba albo do procentu uszczerbku na zdrowiu. Sąd bierze pod uwagę całokształt okoliczności: wiek poszkodowanego, rozmiar urazu, czas leczenia, ból, trwałość następstw, wpływ na wygląd, konieczność dalszego leczenia i przeżycia psychiczne. Podstawą prawną pozostaje art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli roszczenie obejmuje przyszłe leczenie, można rozważyć zapis w ugodzie, że zapłata nastąpi po przedstawieniu faktury albo że określona część kwoty obejmuje przewidywane koszty przyszłych wizyt. Pozwala to ograniczyć ryzyko zapłaty za koszty hipotetyczne lub zawyżone.

Przedawnienie roszczeń po bójce

Roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przedawniają się według art. 442¹ Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 442¹ § 1 Kodeksu cywilnego termin wynosi 3 lata od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i o osobie zobowiązanej do jej naprawienia, jednak nie dłużej niż 10 lat od zdarzenia wywołującego szkodę.

Jeżeli szkoda wynika z przestępstwa, art. 442¹ § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje termin 20 lat od dnia popełnienia przestępstwa, niezależnie od tego, kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie zobowiązanej. Przy szkodzie na osobie trzeba dodatkowo uwzględnić art. 442¹ § 3 Kodeksu cywilnego, a jeżeli poszkodowany jest małoletni także art. 442¹ § 4 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym przedawnienie roszczeń małoletniego o naprawienie szkody na osobie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem 2 lat od uzyskania przez niego pełnoletności.

Co zrobić praktycznie w opisanej sytuacji?

Najbezpieczniej nie odmawiać mediacji tylko dlatego, że kwota wydaje się za wysoka. Lepiej w mediacji przyjąć rzeczowe stanowisko: uznajecie Państwo potrzebę naprawienia realnej szkody, ale żądacie jej udokumentowania i weryfikacji. Jeżeli syn ukończył 13 lat, trzeba też rozdzielić odpowiedzialność samego nieletniego od ewentualnej odpowiedzialności rodziców.

Przed podpisaniem ugody warto ustalić:

• ile dokładnie wyniosły dotychczasowe koszty leczenia i czy są potwierdzone rachunkami,
• czy planowane leczenie jest konieczne i wynika z dokumentacji medycznej,
• jaka część żądania dotyczy zadośćuczynienia, a jaka zwrotu kosztów,
• czy kwota obejmuje wszystkie roszczenia na przyszłość, czy tylko dotychczasowe wydatki,
• czy zapłata może zostać rozłożona na raty.

Jeżeli druga strona nie przedstawi dowodów albo żądanie będzie rażąco wygórowane, można nie zawierać ugody i poczekać na rozstrzygnięcie sądu. Trzeba jednak liczyć się z tym, że w razie późniejszego procesu cywilnego mogą pojawić się koszty sądowe, koszty opinii biegłych i koszty zastępstwa procesowego. Wysokość opłaty od pozwu zależy od wartości przedmiotu sporu i wynika z art. 13 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

FAQ

Czy rodzice zawsze płacą za bójkę dziecka?

Nie. Przy dziecku poniżej 13 lat odpowiedzialność osób zobowiązanych do nadzoru wynika z art. 427 Kodeksu cywilnego, z możliwością obrony przez wykazanie należytego nadzoru. Przy dziecku powyżej 13 lat rodzice odpowiadają zwykle tylko wtedy, gdy można im udowodnić własną winę, najczęściej winę w nadzorze, na podstawie art. 415 Kodeksu cywilnego.

Czy można odmówić zapłaty, jeżeli kwota jest zawyżona?

Można odmówić zapłaty kwoty nieudokumentowanej albo zawyżonej, ale lepiej zrobić to pisemnie i rzeczowo. Warto wskazać, że co do zasady rozważa się naprawienie realnej szkody, jednak po przedstawieniu rachunków, dokumentacji medycznej i uzasadnienia wysokości zadośćuczynienia.

Czy wybicie zębów oznacza automatycznie wysokie zadośćuczynienie?

Nie automatycznie. Zadośćuczynienie z art. 445 § 1 Kodeksu cywilnego zależy od rozmiaru krzywdy: bólu, długości leczenia, trwałości skutków, wpływu urazu na wygląd i codzienne funkcjonowanie. W razie sporu sąd może oprzeć się na opinii biegłego.

Czy ugoda w mediacji może przewidywać raty?

Tak. Strony mogą ustalić raty, termin zapłaty, sposób przekazania pieniędzy oraz zakres roszczeń objętych ugodą. Jeżeli ugoda zostanie zatwierdzona przez sąd, zastosowanie może mieć art. 183¹⁴ Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy poszkodowany może po mediacji złożyć pozew cywilny?

Tak, jeżeli nie zawarto ugody obejmującej dane roszczenia albo ugoda nie została wykonana. Jeżeli ugoda wyraźnie rozlicza całość roszczeń i zostanie wykonana, późniejsze dochodzenie tych samych świadczeń może być utrudnione albo bezzasadne.

Źródła

• art. 6 pkt 2 i art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich,
• art. 361 § 1 i § 2, art. 415, art. 426, art. 427, art. 444 § 1, art. 445 § 1, art. 481 § 1 i § 2, art. 442¹ § 1-4 oraz art. 125 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,
• art. 183¹⁴ § 1-3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 13 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych,
• wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 1971 r., sygn. akt III CRN 448/70.