Urlop macierzyński i wychowawczy a emerytura i kapitał początkowy

Urlop macierzyński a okresy składkowe

W praktyce najważniejsza zasada jest taka: okres pobierania zasiłku macierzyńskiego jest okresem składkowym. Wynika to z art. 6 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, który zalicza do okresów składkowych m.in. okresy pobierania zasiłku macierzyńskiego. Dlatego urlopy macierzyńskie z lat 1986, 1993 i 1995 powinny być brane pod uwagę korzystniej niż urlop wychowawczy.

Przy kapitale początkowym znaczenie ma nie tylko sam staż, ale również podstawa wymiaru, czyli wynagrodzenia i inne kwoty przyjmowane przez ZUS za okres sprzed 1 stycznia 1999 r. Jeżeli w danym okresie wypłacano zasiłek macierzyński, ZUS powinien ocenić go według zasad dotyczących podstawy wymiaru kapitału. W razie wątpliwości warto sprawdzić, czy pracodawca lub następca prawny zakładu prawidłowo wykazał ten okres i kwoty w dokumentach.

Urlop wychowawczy przed 1999 r. i kapitał początkowy

Urlop wychowawczy sprzed 1 stycznia 1999 r. nie jest zwykłym okresem składkowym. Co do zasady mieści się w katalogu okresów nieskładkowych jako okres urlopu wychowawczego, urlopu bezpłatnego udzielonego w celu opieki nad małym dzieckiem albo inny okres niewykonywania pracy z powodu opieki nad dzieckiem.

Nie oznacza to jednak, że taki okres jest całkowicie pomijany. Dla kapitału początkowego ustawodawca przewidział korzystniejszą zasadę: okresy opieki nad dzieckiem z art. 7 pkt 5 ustawy emerytalnej liczy się po 1,3% podstawy wymiaru kapitału początkowego za każdy rok, z uwzględnieniem pełnych miesięcy. To inna zasada niż typowe 0,7% stosowane do wielu okresów nieskładkowych.

Okresy opieki nad dzieckiem są uwzględniane w granicach ustawowych: zasadniczo do 3 lat na każde dziecko i łącznie do 6 lat bez względu na liczbę dzieci, a przy dziecku wymagającym szczególnej opieki mogą dojść dodatkowe okresy przewidziane ustawą. Jeżeli sytuacja dotyczy opieki nad innym członkiem rodziny, zasady są inne; pomocny może być materiał o tym, jak opieka nad niepełnosprawnym a kapitał jest oceniana przez ZUS.

Urlop wychowawczy po 31 grudnia 1998 r.

Od 1 stycznia 1999 r. zmienił się system ubezpieczeń. Osoba przebywająca na urlopie wychowawczym może podlegać z tego tytułu ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, jeżeli nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty i nie ma innego tytułu rodzącego obowiązek ubezpieczeń społecznych. Składki są wtedy finansowane z budżetu państwa, a w praktyce rozliczane przez ZUS za pośrednictwem płatnika.

Trzeba jednak odróżnić dwie kwestie. Kapitał początkowy odtwarza okresy sprzed 1 stycznia 1999 r. Urlop wychowawczy po tej dacie wpływa więc przede wszystkim na konto ubezpieczonego w ZUS i późniejszą emeryturę w nowym systemie, a nie na sam kapitał początkowy obliczany na dzień 1 stycznia 1999 r.

Kapitał początkowy - co ZUS bierze pod uwagę?

Kapitał początkowy to odtworzona wartość składek emerytalnych za okres sprzed 1 stycznia 1999 r. Ustala się go przede wszystkim dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r., które przed 1999 r. podlegały ubezpieczeniu społecznemu. Kapitał początkowy nie jest wypłacany osobno, ale stanowi ważny składnik podstawy obliczenia emerytury.

Im dokładniej udokumentowane są okresy zatrudnienia, wynagrodzenia, zasiłki oraz okresy opieki nad dziećmi, tym mniejsze ryzyko zaniżenia świadczenia. Właśnie dlatego, gdy ZUS będzie obliczał Pani wkład do systemu emerytalnego na podstawie stażu pracy i zarobków sprzed 1999 r., istotna może być pełna dokumentacja wynagrodzeń do kapitału, zwłaszcza gdy dawny zakład pracy został zlikwidowany.

Do podstawy wymiaru kapitału początkowego przyjmuje się wynagrodzenia i dochody, od których były naliczane składki na ubezpieczenie społeczne, a także określone świadczenia z ubezpieczenia społecznego, jeżeli przepisy pozwalają je uwzględnić. Jeżeli brakuje dokumentów płacowych, ZUS stosuje ustawowe reguły zastępcze tylko w przypadkach przewidzianych przepisami, dlatego nie warto opierać się na samych przypuszczeniach co do zarobków.

Okresy składkowe a przerwy w zatrudnieniu

Okresami składkowymi są m.in. okresy ubezpieczenia, okresy zatrudnienia spełniające warunki ustawowe oraz okresy pobierania zasiłku macierzyńskiego. Dla okresów sprzed 15 listopada 1991 r. ustawa przewiduje szczegółowe zasady, np. wymóg pracy w wymiarze nie niższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy, jeżeli pracownik pobierał wynagrodzenie albo zasiłki z ubezpieczenia społecznego.

Sama przerwa w zatrudnieniu nie zawsze jest okresem składkowym lub nieskładkowym. ZUS musi ustalić, czy w danym czasie istniał tytuł do ubezpieczenia, wypłacano świadczenie albo zachodziła szczególna podstawa zaliczenia okresu. Urlop bezpłatny, który nie mieści się w szczególnych przepisach dotyczących opieki nad dzieckiem, co do zasady nie poprawia stażu emerytalnego.

Zasiłek macierzyński, chorobowy i opiekuńczy w kapitale początkowym

Przy analizie dokumentów ZUS może brać pod uwagę nie tylko wynagrodzenie zasadnicze, ale również określone świadczenia, np. zasiłek chorobowy, macierzyński, opiekuńczy, świadczenie rehabilitacyjne czy wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy. Każdy z tych okresów i każda kwota muszą jednak wynikać z dokumentów albo z danych, którymi dysponuje ZUS.

Okres opieki nad dzieckiem z art. 7 pkt 5 ustawy emerytalnej jest przy kapitale początkowym zaliczany w maksymalnym, określonym przez ustawodawcę wymiarze i liczony po 1,3% podstawy wymiaru za pełne miesiące. Osobno trzeba ocenić zasiłek macierzyński w kapitale, bo zasiłek macierzyński jest związany z okresem składkowym, a nie z typowym okresem nieskładkowym.

Jak udokumentować urlopy i wynagrodzenia?

Najczęściej potrzebne są: świadectwa pracy, zaświadczenia o zatrudnieniu i wynagrodzeniu, dawne druki Rp-7 albo aktualne formularze ERP-7, legitymacje ubezpieczeniowe, dokumenty płacowe, decyzje o zasiłkach, akty urodzenia dzieci oraz oświadczenia o osobistej opiece nad dzieckiem. W przypadku opieki nad dzieckiem wymagającym szczególnej opieki znaczenie mogą mieć dokumenty medyczne lub dokumenty potwierdzające prawo do zasiłku pielęgnacyjnego.

Jeżeli zakład pracy już nie istnieje, trzeba szukać dokumentacji u następcy prawnego, w archiwum przechowującym akta osobowe i płacowe albo w innych źródłach wskazanych przez ZUS. ZUS może też uwzględnić okresy składkowe i nieskładkowe na podstawie orzeczenia sądu, ale zwykle jest to droga wykorzystywana wtedy, gdy brakuje typowych dokumentów.

Czy można przeliczyć kapitał początkowy?

Wniosek o ustalenie kapitału początkowego można złożyć w każdym czasie, najpóźniej wraz z wnioskiem o emeryturę. Jeżeli kapitał został już ustalony, ale pominięto okresy opieki nad dzieckiem, zasiłek macierzyński albo nowe dokumenty płacowe, można złożyć wniosek o ponowne ustalenie kapitału początkowego.

Po wydaniu decyzji ZUS należy sprawdzić, jakie okresy przyjęto jako składkowe, jakie jako nieskładkowe i jak obliczono podstawę wymiaru. Od niekorzystnej decyzji przysługuje odwołanie do sądu okręgowego - sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, składane za pośrednictwem jednostki ZUS, która wydała decyzję. Termin wynosi miesiąc od doręczenia decyzji.

FAQ

Czy urlop macierzyński z lat 80. i 90. liczy się do emerytury?

Tak. Okres pobierania zasiłku macierzyńskiego jest okresem składkowym. Jeżeli został prawidłowo udokumentowany, powinien być uwzględniony przy ustalaniu stażu oraz kapitału początkowego.

Czy urlop wychowawczy przed 1999 r. jest okresem składkowym?

Nie jest zwykłym okresem składkowym. Jest okresem nieskładkowym z tytułu opieki nad dzieckiem, ale przy ustalaniu kapitału początkowego jest liczony korzystniej, bo po 1,3% podstawy wymiaru za każdy rok z uwzględnieniem pełnych miesięcy.

Czy urlop wychowawczy po 1998 r. wpływa na emeryturę?

Może wpływać. Po 31 grudnia 1998 r. urlop wychowawczy może być tytułem do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych, jeżeli rodzic spełnia ustawowe warunki, zwłaszcza nie ma innego tytułu do ubezpieczeń oraz nie ma prawa do emerytury albo renty.

Czy okresy nieskładkowe zawsze są ograniczone do jednej trzeciej okresów składkowych?

Przy zwykłym ustalaniu prawa do emerytury i obliczaniu jej wysokości wiele okresów nieskładkowych podlega limitowi jednej trzeciej okresów składkowych. Przy kapitale początkowym okresy opieki nad dzieckiem z art. 7 pkt 5 ustawy emerytalnej są potraktowane odrębnie i liczone według szczególnej zasady.

Co zrobić, jeżeli ZUS pominął urlop macierzyński lub wychowawczy?

Trzeba sprawdzić decyzję i akta, zgromadzić dokumenty z zakładu pracy, archiwum albo od następcy prawnego pracodawcy i złożyć wniosek o ustalenie lub ponowne ustalenie kapitału początkowego. Od niekorzystnej decyzji można odwołać się do sądu za pośrednictwem ZUS w terminie miesiąca od doręczenia decyzji.

Podsumowanie

W opisanej sytuacji urlopy macierzyńskie z lat 1986, 1993 i 1995 powinny być oceniane jako okresy składkowe, o ile wiązały się z pobieraniem zasiłku macierzyńskiego i zostały właściwie udokumentowane. Urlopy wychowawcze z tych lat nie są zwykłymi okresami składkowymi, ponieważ przypadały przed 1 stycznia 1999 r., ale przy kapitale początkowym nie powinny być automatycznie pomijane. Mogą zostać zaliczone jako okresy opieki nad dzieckiem i przeliczone według szczególnej, korzystniejszej zasady.

Najważniejsze jest sprawdzenie dokumentów i decyzji ZUS. Jeżeli brakuje zaświadczeń o zatrudnieniu, wynagrodzeniu albo okresach urlopów, warto uzupełnić dokumentację jak najwcześniej. Błędne ustalenie kapitału początkowego może obniżyć emeryturę, ale w wielu przypadkach możliwe jest ponowne przeliczenie.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - ISAP.
2. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy - ISAP.
3. Informacje ZUS: kapitał początkowy, dokumentowanie okresów składkowych i nieskładkowych oraz zasady obliczania kapitału - ZUS, ZUS, ZUS.