Urlop macierzyński i ojcowski dla żołnierza

Jaki stan prawny obowiązuje obecnie?

Pierwotne wątpliwości wynikały z przepisów ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej oraz z dawnych regulacji dotyczących okresowej służby wojskowej. Ten stan prawny jest już nieaktualny. Obecnie podstawowym aktem jest ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny.

Ustawa o obronie Ojczyzny dzieli służbę wojskową na czynną służbę wojskową i służbę w rezerwie. Czynna służba wojskowa obejmuje zasadniczą służbę wojskową, terytorialną służbę wojskową, służbę w aktywnej rezerwie w dniach tej służby, ćwiczenia wojskowe w ramach pasywnej rezerwy, zawodową służbę wojskową oraz służbę w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny.

W obecnym katalogu nie ma już okresowej służby wojskowej jako samodzielnego rodzaju służby. Przepisy przejściowe ustawy o obronie Ojczyzny wskazały, że żołnierze rezerwy, którzy w dniu wejścia w życie tej ustawy pełnili okresową służbę wojskową, stali się – zależnie od spełnionych warunków i miejsca pełnienia służby – żołnierzami zawodowymi albo żołnierzami terytorialnej służby wojskowej.

To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie. Jeżeli dana osoba stała się żołnierzem zawodowym, stosuje się do niej regulacje o urlopach rodzicielskich żołnierzy zawodowych. Jeżeli natomiast stała się żołnierzem terytorialnej służby wojskowej albo pełni inny niezawodowy rodzaj służby, nie można automatycznie przenosić na nią wszystkich uprawnień żołnierza zawodowego. W Policji zasady wynikają z odrębnej pragmatyki służbowej; osobno omawiamy ciążę i urlop macierzyński policjantki w służbie przygotowawczej.

Urlop macierzyński, ojcowski i rodzicielski żołnierza zawodowego

Przy łączeniu obowiązków rodzinnych i służby warto znać zasady dotyczące urlop ojcowski i rodzicielski żołnierza, w tym terminy oraz wpływ zwolnienia lekarskiego. Ustawa o obronie Ojczyzny wprost przyznaje żołnierzowi zawodowemu prawo do urlopu macierzyńskiego, uzupełniającego urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego, urlopu ojcowskiego, urlopu rodzicielskiego oraz urlopu opiekuńczego. Uprawnienia te przysługują na zasadach i w wymiarze określonych w Kodeksie pracy, z odrębnościami wynikającymi z ustawy wojskowej.

W praktyce oznacza to, że żołnierz zawodowy – mimo że pozostaje w stosunku służbowym, a nie w zwykłym stosunku pracy – korzysta z urlopów rodzicielskich według mechanizmu kodeksowego. Nie jest więc prawidłowe twierdzenie, że żołnierz zawodowy nie ma prawa do urlopu ojcowskiego tylko dlatego, że rozporządzenie urlopowe nie wymienia go wprost.

Urlop macierzyński po urodzeniu jednego dziecka wynosi 20 tygodni. Przy porodzie mnogim wymiar urlopu wzrasta: 31 tygodni przy urodzeniu dwojga dzieci, 33 tygodnie przy trojgu, 35 tygodni przy czworgu oraz 37 tygodni przy pięciorgu i większej liczbie dzieci. Od 2025 r. w określonych sytuacjach rodzice mogą korzystać także z uzupełniającego urlopu macierzyńskiego, zwłaszcza gdy dziecko urodziło się przedwcześnie albo wymagało hospitalizacji po porodzie.

Urlop ojcowski wynosi do 2 tygodni. Można go wykorzystać jednorazowo albo w dwóch częściach, z których każda powinna obejmować tydzień. Co do zasady trzeba go wykorzystać do ukończenia przez dziecko 12 miesiąca życia, a przy przysposobieniu – do 12 miesięcy od uprawomocnienia się postanowienia o przysposobieniu, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 14 lat.

Urlop rodzicielski po urodzeniu jednego dziecka wynosi co do zasady 41 tygodni łącznie dla obojga rodziców, a przy porodzie mnogim 43 tygodnie. Każdemu z rodziców przysługuje wyłączne prawo do 9 tygodni urlopu rodzicielskiego i tej części nie można przenieść na drugiego rodzica. W przypadku dziecka objętego zaświadczeniem z ustawy „Za życiem” wymiar urlopu rodzicielskiego jest wyższy.

Uposażenie żołnierza zawodowego w czasie urlopów rodzicielskich

Za okres odpowiadający urlopowi macierzyńskiemu, uzupełniającemu urlopowi macierzyńskiemu, urlopowi na warunkach urlopu macierzyńskiego oraz urlopowi ojcowskiemu żołnierz zawodowy otrzymuje 100% uposażenia. Za okres odpowiadający urlopowi rodzicielskiemu zasadą jest 70% miesięcznego uposażenia.

Żołnierz zawodowy – kobieta może jednak złożyć, nie później niż 21 dni po porodzie, wniosek o wypłatę uposażenia za okres odpowiadający urlopowi macierzyńskiemu i rodzicielskiemu w pełnym wymiarze w wysokości 81,5% uposażenia, z wyłączeniem części urlopu rodzicielskiego zastrzeżonej dla ojca dziecka. Analogiczne rozwiązanie stosuje się przy przyjęciu dziecka na wychowanie i wystąpieniu do sądu opiekuńczego z wnioskiem o przysposobienie albo przy przyjęciu dziecka jako rodzina zastępcza, z wyłączeniem rodziny zastępczej zawodowej.

Jeżeli żołnierz złoży taki wniosek, a następnie zrezygnuje z urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze albo z jego części, może pojawić się prawo do jednorazowego wyrównania do 100% – pod warunkiem, że nie pobrał uposażenia za niewykorzystany okres. W praktyce warto więc dobrze zaplanować sposób wykorzystania urlopu rodzicielskiego.

Ciąża żołnierza a komisja lekarska

Nie każda ciąża żołnierza oznacza obowiązek automatycznego orzekania przez wojskową komisję lekarską o niezdolności do służby. W przypadku żołnierza zawodowego ciąża jest przede wszystkim podstawą do szczególnej ochrony i ograniczeń w pełnieniu służby.

Żołnierzowi zawodowemu – kobiecie w ciąży albo karmiącej piersią nie powierza się obowiązków w wymiarze przekraczającym 40 godzin służby w tygodniu ani w porze nocnej. Nie deleguje się jej poza miejsce pełnienia służby bez jej zgody. Nie wolno jej także powierzać zadań uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia, określonych na podstawie przepisów Kodeksu pracy.

Inaczej wygląda sytuacja przy obowiązkowej zasadniczej służbie wojskowej. Jeżeli żołnierz – kobieta odbywająca taką służbę zostanie zwolniona z niej z powodu uznania za czasowo niezdolną do służby wojskowej ze względu na ciążę, nie podlega powołaniu do odbycia pozostałego okresu tej służby. Z dniem zwolnienia dowódca jednostki przenosi ją do pasywnej rezerwy.

Trzeba też odróżnić sam fakt ciąży od stwierdzenia czasowej niezdolności do służby. Ciąża może wymagać przedstawienia dokumentacji medycznej, ograniczenia rodzaju wykonywanych zadań lub zwolnienia ze służby w określonych przypadkach, ale nie w każdej sytuacji powoduje utratę zdolności do pełnienia służby.

Żołnierz niezawodowy i urlopy rodzicielskie

Najwięcej wątpliwości powstaje przy żołnierzach niezawodowych: osobach odbywających dobrowolną zasadniczą służbę wojskową, obowiązkową zasadniczą służbę wojskową, pełniących terytorialną służbę wojskową albo służbę w aktywnej rezerwie. W tych przypadkach nie można automatycznie przyjąć, że przysługują wszystkie uprawnienia z art. 284 ustawy o obronie Ojczyzny, ponieważ ten przepis dotyczy żołnierza zawodowego.

Nie oznacza to jednak, że rodzicielstwo jest prawnie obojętne. Kobiety w ciąży oraz kobiety w okresie 6 miesięcy po porodzie co do zasady nie podlegają obowiązkowi służby wojskowej w zakresie przewidzianym ustawą. Podobnie szczególną sytuację mają osoby sprawujące opiekę nad dziećmi do lat 8 oraz nad niektórymi innymi członkami rodziny.

Jeżeli żołnierz pełni terytorialną służbę wojskową albo służbę w aktywnej rezerwie i potrzebuje przerwy ze względów rodzinnych, trzeba analizować konkretny tryb służby, rozkaz powołania, grafik dni służby, możliwość zwolnienia z zajęć służbowych, odroczenia albo przeniesienia do innego rodzaju rezerwy. Takiej sprawy nie należy rozstrzygać wyłącznie przez analogię do Kodeksu pracy.

Jak złożyć wniosek o urlop?

Żołnierz zawodowy powinien złożyć wniosek drogą służbową, zachowując terminy wynikające z Kodeksu pracy i przepisów wewnętrznych. Przy urlopie ojcowskim wniosek składa się co najmniej 7 dni przed rozpoczęciem urlopu. Przy urlopie rodzicielskim terminy są dłuższe, a przy uzupełniającym urlopie macierzyńskim istotne jest, aby wniosek został złożony przed zakończeniem urlopu macierzyńskiego.

Do wniosku zwykle dołącza się dokumenty potwierdzające urodzenie dziecka, status rodzica, wykorzystanie albo niewykorzystanie urlopu przez drugiego rodzica oraz inne dokumenty wymagane dla danego urlopu. Przy uzupełniającym urlopie macierzyńskim znaczenie mają dokumenty dotyczące wcześniactwa, masy urodzeniowej dziecka albo pobytu dziecka w szpitalu.

Jeżeli dowódca odmawia udzielenia urlopu albo uznaje, że urlop nie przysługuje, należy poprosić o wskazanie podstawy prawnej i ustalić, czy problem dotyczy samego prawa do urlopu, terminu jego wykorzystania, braków formalnych wniosku czy rodzaju pełnionej służby. To są różne sytuacje i wymagają różnych działań.

FAQ

Źródła

• Ustawa z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny, tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 825.
• Ustawa z dnia 25 czerwca 2025 r. o zmianie ustawy o obronie Ojczyzny oraz niektórych innych ustaw: Dz.U. 2025 poz. 1014.
• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 277.

Stan prawny uwzględniony w artykule: 22 maja 2026 r.