Uchylenie się od skutków niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku

Opisany w starszych materiałach skutek braku oświadczenia jako prostego przyjęcia spadku jest już nieaktualny. Obecnie, zgodnie z art. 1015 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, brak oświadczenia spadkobiercy w terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

To bardzo ważna zmiana praktyczna. Oznacza ona, że co do zasady spadkobierca odpowiada za długi spadkowe tylko do wartości stanu czynnego spadku, z uwzględnieniem zasad z art. 1031 § 2 i § 2(1) Kodeksu cywilnego.

Jaki jest termin na odrzucenie spadku?

Zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie o przyjęciu albo o odrzuceniu spadku składa się w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

Dla spadkobiercy ustawowego będzie to najczęściej dzień, w którym dowiedział się o śmierci spadkodawcy. Nie zawsze jednak tak jest. Jeżeli ktoś dochodzi do dziedziczenia dopiero dlatego, że wcześniejszy spadkobierca odrzucił spadek, termin 6 miesięcy biegnie od dnia, w którym dowiedział się o tym odrzuceniu.

Oświadczenie można złożyć przed sądem albo przed notariuszem. Samo złożenie wniosku o stwierdzenie nabycia spadku nie zastępuje oświadczenia o odrzuceniu spadku.

Co się dzieje, gdy termin już minął?

Jeżeli termin upłynął i nie złożono żadnego oświadczenia, działa art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego. Skutkiem jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Odpowiedzialność za długi spadkowe reguluje art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego. Spadkobierca ponosi ją do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku. Jeżeli jednak podstępnie pominie w wykazie inwentarza lub nie poda przedmiotów należących do spadku albo poda nieistniejące długi, może utracić ochronę wynikającą z ograniczenia odpowiedzialności – zgodnie z art. 1031 § 2(1) Kodeksu cywilnego.

Do chwili działu spadku kilku spadkobierców odpowiada za długi spadkowe solidarnie na podstawie art. 1034 § 1 Kodeksu cywilnego. Po dziale spadku odpowiedzialność rozkłada się stosownie do wielkości udziałów, zgodnie z art. 1034 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli chcesz lepiej zrozumieć, jak wygląda sprawa spadkowa - przebieg i koszty, warto przeanalizować także zasady działu spadku i odpowiedzialności między współspadkobiercami.

Czy można uchylić się od skutków niezłożenia oświadczenia w terminie?

Tak, ale tylko w sytuacjach przewidzianych wprost przez ustawę. Zgodnie z art. 1019 § 2 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu.

Na podstawie art. 1019 § 1 pkt 1 i 2 Kodeksu cywilnego uchylenie się musi nastąpić przed sądem, a spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy spadek przyjmuje, czy go odrzuca. Z kolei art. 1019 § 3 Kodeksu cywilnego stanowi, że takie uchylenie się wymaga zatwierdzenia przez sąd.

Nie jest to więc zwykły wniosek o przedłużenie terminu. Termin z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego jest terminem prawa materialnego i co do zasady nie podlega przywróceniu na zasadach procesowych.

Kiedy błąd może uzasadniać uchylenie się od skutków?

Przepisy odsyłają do regulacji o wadach oświadczenia woli. Znaczenie mają tu przede wszystkim art. 84 i art. 88 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.

Zgodnie z art. 84 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego błąd musi dotyczyć treści czynności prawnej i być istotny. W praktyce sądy analizują, czy gdyby spadkobierca znał rzeczywisty stan rzeczy i dochował należytej staranności, złożyłby oświadczenie spadkowe w terminie.

Najczęściej powoływany jest błąd co do stanu majątku spadkowego, zwłaszcza istnienia długów. Sam brak wiedzy o zadłużeniu nie wystarczy jednak automatycznie. Istotne jest, czy spadkobierca miał realne podstawy do błędnego przekonania i czy nie zaniedbał podstawowych czynności sprawdzających.

Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał, że nie każdy błąd ma znaczenie prawne. W szczególności nie wystarcza nieznajomość składu spadku wynikająca z niedołożenia należytej staranności. Nadal aktualne pozostaje w tym zakresie m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 30 czerwca 2005 r., sygn. IV CK 799/04.

Jaki jest termin na złożenie wniosku do sądu?

Zgodnie z art. 88 § 2 Kodeksu cywilnego uprawnienie do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia złożonego pod wpływem błędu wygasa z upływem roku od wykrycia błędu, a w razie groźby – z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał.

Przepis ten stosuje się także do uchylenia się od skutków niezłożenia oświadczenia spadkowego w terminie na podstawie art. 1019 Kodeksu cywilnego. W praktyce trzeba więc ustalić, kiedy spadkobierca rzeczywiście dowiedział się o okoliczności stanowiącej błąd, np. o istnieniu istotnego długu.

Jak wygląda postępowanie przed sądem?

Postępowanie toczy się przed sądem spadku. Zgodnie z art. 628 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego jest nim co do zasady sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w Polsce.

Na podstawie art. 690 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w przedmiocie odebrania oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku oraz uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu sąd przeprowadza rozprawę.

We wniosku należy:

• wskazać spadkodawcę i datę jego śmierci,
• opisać, kiedy upłynął termin z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego,
• wyjaśnić, na czym polegał błąd albo groźba,
• uprawdopodobnić lub udowodnić moment wykrycia błędu,
• jednocześnie złożyć oświadczenie, czy spadek jest odrzucany, czy przyjmowany, zgodnie z art. 1019 § 1 pkt 2 Kodeksu cywilnego,
• dołączyć dowody, np. korespondencję z bankiem, wezwania do zapłaty, dokumenty medyczne, zeznania świadków.

Jeżeli sąd uwzględni wniosek, zatwierdza uchylenie się od skutków prawnych niezachowania terminu. Gdy wcześniej zapadło już postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo został sporządzony akt poświadczenia dziedziczenia, zastosowanie może mieć art. 690 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy wcześniejsze stwierdzenie nabycia spadku zamyka drogę?

Nie zawsze. Samo wcześniejsze stwierdzenie nabycia spadku nie wyklucza jeszcze skorzystania z art. 1019 Kodeksu cywilnego. Jeśli sąd zatwierdzi uchylenie się od skutków niezachowania terminu, może dojść do zmiany wcześniejszego rozstrzygnięcia spadkowego.

To oznacza, że nawet po wydaniu postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku sytuacja nie musi być definitywna, ale tylko wtedy, gdy rzeczywiście istnieją ustawowe podstawy do uchylenia się od skutków braku oświadczenia.

Czy można odpowiadać tylko za jeden znany dług?

Co do zasady nie da się przyjąć spadku „tylko z jednym długiem” albo „tylko bez pozostałych zobowiązań”. Oświadczenie spadkowe dotyczy całego spadku. Wynika to z konstrukcji dziedziczenia uniwersalnego, uregulowanej w art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego.

Można natomiast po przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza ograniczyć swoją odpowiedzialność za wszystkie długi do wartości stanu czynnego spadku. W praktyce znaczenie ma wtedy rzetelne ustalenie składu majątku i długów.

W sporach z bankiem albo innym wierzycielem warto też zbadać, czy roszczenie nie jest przedawnione. Co do zasady termin przedawnienia dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej wynosi 3 lata – art. 118 Kodeksu cywilnego. Jednak dokładna data przedawnienia zależy od wymagalności konkretnego roszczenia, treści umowy, ewentualnych przerw biegu przedawnienia i czynności podjętych przez wierzyciela.

Wykaz inwentarza czy spis inwentarza?

Przy przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza szczególnie ważne są narzędzia służące ustaleniu majątku spadkowego. W praktyce występują:

Dobór rozwiązania zależy od stanu faktycznego. Przy konfliktach rodzinnych, niepełnej wiedzy o majątku lub podejrzeniu ukrytych zobowiązań spis inwentarza bywa bezpieczniejszy.

Co zrobić w praktyce, gdy obawiasz się nieujawnionych długów?

Najczęściej warto działać w następującej kolejności:

1. ustalić, kiedy dokładnie rozpoczął się bieg 6-miesięcznego terminu,
2. sprawdzić, czy termin rzeczywiście upłynął,
3. ustalić, czy spadek został już przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza z mocy prawa,
4. zebrać dokumenty dotyczące długów i majątku,
5. ocenić, czy istnieje realny błąd lub groźba uzasadniające wniosek z art. 1019 Kodeksu cywilnego,
6. rozważyć sporządzenie wykazu inwentarza albo wniosek o spis inwentarza,
7. przeanalizować przedawnienie poszczególnych roszczeń wierzycieli.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, kiedy wniosek do sądu może mieć sens, a kiedy szanse są niewielkie.

FAQ

Czy brak oświadczenia nadal oznacza proste przyjęcie spadku?

Nie. Obecnie, zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego, brak oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza.

Czy samo złożenie wniosku o stwierdzenie nabycia spadku przerywa termin na odrzucenie spadku?

Nie. Aby zachować termin z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego, trzeba złożyć oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku przed sądem lub notariuszem.

Czy można odrzucić spadek po upływie 6 miesięcy bez postępowania sądowego?

Nie. Po upływie terminu pozostaje tylko wyjątkowa droga z art. 1019 Kodeksu cywilnego, czyli uchylenie się od skutków niezachowania terminu z powodu błędu lub groźby, zatwierdzane przez sąd.

Czy można przyjąć spadek tylko co do majątku, a odrzucić długi?

Nie. Oświadczenie dotyczy całego spadku. Ochronę przed nadmierną odpowiedzialnością daje przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza.

Czy po dziale spadku odpowiedzialność za długi się zmienia?

Tak. Do działu spadku współspadkobiercy odpowiadają solidarnie na podstawie art. 1034 § 1 Kodeksu cywilnego, a po dziale – stosownie do udziałów, zgodnie z art. 1034 § 2 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• art. 84, art. 88, art. 1015, art. 1019, art. 1031, art. 1034, art. 118, art. 366, art. 922 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 628, art. 690 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• postanowienie Sądu Najwyższego z 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/04
• postanowienie Sądu Najwyższego z 20 lutego 1963 r., I CR 109/63

Uwaga: ocena, czy w konkretnej sprawie wystąpił błąd uzasadniający zastosowanie art. 1019 Kodeksu cywilnego, zawsze zależy od szczegółowych okoliczności i dostępnych dowodów.