Zeznania świadka online przed sądem cywilnym – kiedy są możliwe?

Podstawa prawna zdalnego przesłuchania

W sprawach cywilnych podstawą zdalnego przeprowadzenia dowodu jest art. 235 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Przepis stanowi, że jeżeli charakter dowodu się temu nie sprzeciwia, sąd orzekający może postanowić, że jego przeprowadzenie nastąpi przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających dokonanie tej czynności na odległość.

Oznacza to, że zdalnie mogą być przeprowadzane m.in. zeznania świadka, przesłuchanie strony czy ustne wyjaśnienia biegłego, o ile sąd uzna taki sposób za wystarczający i prawidłowy procesowo. Nadal jednak to sąd decyduje, czy w konkretnej sprawie taka forma będzie dopuszczalna.

Znaczenie ma także art. 235 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym postępowanie dowodowe co do zasady odbywa się przed sądem orzekającym, ale możliwe są odstępstwa, gdy przemawia za tym charakter dowodu, poważne niedogodności albo niewspółmierność kosztów w stosunku do przedmiotu sporu.

Czy mieszkanie za granicą zwiększa szanse na zeznania online?

Tak, ale nie daje gwarancji. Jeżeli świadek albo strona stale mieszka za granicą, sąd zwykle bierze pod uwagę koszty podróży, czas potrzebny na przyjazd, obowiązki zawodowe, sytuację rodzinną i to, czy osobiste stawiennictwo byłoby nadmiernie utrudnione.

W praktyce argument zamieszkiwania za granicą jest istotny zwłaszcza wtedy, gdy osoba ma być przesłuchiwana jednorazowo i jej udział ogranicza się do złożenia zeznań. W takich sytuacjach sąd częściej rozważa połączenie zdalne niż zobowiązywanie do przyjazdu do Polski tylko na jedną rozprawę.

Jeżeli sprawa dotyczy np. kredytu frankowego i dana osoba widnieje jako współkredytobiorca albo główny kredytobiorca, sąd może uznać jej zeznania za ważne dla ustalenia okoliczności zawarcia umowy, świadomości stron, celu kredytu czy sposobu wykonywania zobowiązania. Sama chęć „wyłączenia z procesu” nie wystarczy więc do pominięcia tej osoby jako źródła dowodowego.

Jak sąd ocenia wniosek o zdalne złożenie zeznań?

Sąd ocenia przede wszystkim, czy:

• charakter dowodu pozwala na przesłuchanie na odległość,
• tożsamość osoby przesłuchiwanej będzie mogła zostać wiarygodnie potwierdzona,
• warunki techniczne pozwolą na prawidłowe przeprowadzenie czynności,
• zdalna forma nie utrudni zadawania pytań przez sąd i strony,
• nie zachodzi potrzeba osobistej obserwacji zachowania świadka lub strony w warunkach sali rozpraw.

W praktyce duże znaczenie ma jakość uzasadnienia. Ogólne stwierdzenie, że ktoś mieszka za granicą, zwykle jest zbyt słabe. Lepiej wskazać konkretnie: państwo pobytu, od jak dawna tam mieszkasz, jaki byłby koszt i czas dojazdu, czy musiałbyś brać urlop, czy masz już kupione zobowiązania zawodowe, czy opiekujesz się dzieckiem albo osobą zależną.

Jeżeli stan faktyczny jest bardziej złożony, sąd może uznać, że mimo tych trudności konieczne jest osobiste przesłuchanie. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy wiarygodność zeznań ma kluczowe znaczenie dla wyniku sprawy.

Jakie przepisy techniczne nadal mają znaczenie?

W dalszym ciągu punktem odniesienia pozostaje rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 lutego 2010 r. w sprawie urządzeń i środków technicznych umożliwiających przeprowadzenie dowodu na odległość w postępowaniu cywilnym. Rozporządzenie określa wymagania dotyczące urządzeń i środków technicznych, w szczególności potrzebę zapewnienia dwukierunkowej łączności w czasie rzeczywistym, integralności przekazu oraz odpowiedniego zabezpieczenia transmisji.

Nie oznacza to jednak, że uczestnik sam wybiera dowolną platformę komunikacyjną. O sposobie technicznego przeprowadzenia czynności decyduje sąd. To sąd organizuje połączenie w sposób zgodny z obowiązującymi procedurami i warunkami technicznymi funkcjonującymi w danej jednostce.

Co warto dołączyć do wniosku?

Najlepiej dołączyć dokumenty, które uprawdopodobnią rzeczywiste miejsce pobytu i skalę trudności. Mogą to być na przykład:

• umowa najmu mieszkania za granicą,
• zaświadczenie o zatrudnieniu lub kontrakt,
• potwierdzenie meldunku albo rejestracji pobytu,
• kopie rachunków lub innych dokumentów wskazujących na stałe przebywanie poza Polską,
• informacje o kosztach podróży i czasie dojazdu,
• dokumentacja medyczna, jeśli przyjazd utrudnia stan zdrowia.

W wielu przypadkach wystarczy uprawdopodobnienie, a nie ścisły dowód w rozumieniu materialnym. Im bardziej konkretny i wiarygodny materiał, tym większa szansa, że sąd uzna wniosek za zasadny.

Jak powinien brzmieć wniosek?

Wniosek powinien wskazywać, kogo ma dotyczyć przesłuchanie, na jaką okoliczność dana osoba ma zeznawać oraz dlaczego osobiste stawiennictwo jest utrudnione. Warto też powołać dokładną podstawę prawną, czyli art. 235 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Przykładowo można wnosić o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka lub przesłuchania strony przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie tej czynności na odległość, z uwagi na stałe miejsce pobytu poza granicami Polski, wysokie koszty podróży oraz niewspółmierność tych kosztów do potrzeby jednorazowego stawiennictwa.

Jeżeli wniosek składa pełnomocnik, dobrze, by od razu wskazał, że strona albo świadek dysponuje warunkami do stabilnego połączenia i może okazać dokument tożsamości podczas czynności.

Czy sąd może odmówić?

Tak. Art. 235 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego daje sądowi możliwość, a nie obowiązek przeprowadzenia dowodu na odległość. Odmowa może nastąpić np. wtedy, gdy sąd uzna, że:

• zeznania są kluczowe i wymagają osobistego przesłuchania,
• warunki techniczne nie gwarantują prawidłowego przebiegu czynności,
• wniosek jest spóźniony i jego uwzględnienie prowadziłoby do zwłoki,
• strona nie wykazała rzeczywistych przeszkód w osobistym stawiennictwie.

W razie odmowy znaczenie ma to, na jakim etapie sprawy zapadła decyzja i w jakiej formie sąd ją wyraził. Część rozstrzygnięć dowodowych nie podlega odrębnemu zaskarżeniu i może być kwestionowana dopiero w środku odwoławczym od orzeczenia kończącego sprawę. Dlatego warto zadbać o jakość wniosku już na początku.

Czy możliwe jest całkowite pominięcie zeznań?

To zależy od tego, czy dana osoba jest potrzebna jako źródło dowodowe. Sąd może pominąć dowód, jeżeli okoliczność została już wyjaśniona, dowód jest nieprzydatny, zmierza wyłącznie do przedłużenia postępowania albo fakt nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia – wynika to z art. 235² § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Jeżeli jednak osoba jest jednym z kredytobiorców i mogła brać udział w podpisywaniu umowy, rozmowach z bankiem albo wykonywaniu umowy, sąd może uznać jej przesłuchanie za istotne. Wtedy bardziej realne jest uzyskanie zgody na formę zdalną niż całkowite zwolnienie z udziału w dowodzie.

Co w praktyce zwiększa szanse na zgodę sądu?

Ocena sytuacji opisanej w pytaniu

W opisanym stanie faktycznym szanse na zdalne przesłuchanie można ocenić jako istotne, zwłaszcza jeśli rzeczywiście stale mieszkasz za granicą, a udział w sprawie ma ograniczyć się do złożenia zeznań. Nie można jednak z góry zakładać, że sąd na pewno zwolni Cię z osobistego stawiennictwa albo w ogóle z potrzeby zeznawania.

Jeżeli jesteś wskazany w umowie kredytowej jako kredytobiorca, sąd może uznać Twoje zeznania za potrzebne. W takiej sytuacji najbardziej racjonalne jest przygotowanie dobrze udokumentowanego wniosku o przesłuchanie na odległość, a nie opieranie strategii wyłącznie na próbie całkowitego pominięcia tego dowodu.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, kiedy zdalne zeznania są zwykle łatwiejsze do uzasadnienia, a kiedy sąd może być bardziej powściągliwy.

FAQ

Czy świadek ma prawo sam wybrać zeznania online?

Nie. O sposobie przeprowadzenia dowodu decyduje sąd. Podstawą jest art. 235 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, który daje sądowi możliwość, a nie obowiązek przeprowadzenia dowodu na odległość.

Czy pobyt za granicą wystarczy do uzyskania zgody?

Nie zawsze. To ważny argument, ale najlepiej poprzeć go dokumentami i wskazać konkretne trudności: koszty, czas podróży, pracę, stan zdrowia albo inne realne przeszkody.

Czy można zostać całkowicie zwolnionym z zeznań?

Tylko wtedy, gdy sąd uzna taki dowód za zbędny albo nieprzydatny. Jeżeli Twoje informacje są istotne dla sprawy, sąd raczej będzie dążył do przesłuchania – choć niekoniecznie osobiście w budynku sądu.

Kiedy złożyć wniosek o przesłuchanie zdalne?

Najlepiej jak najwcześniej, zaraz po otrzymaniu wezwania albo już w piśmie przygotowawczym pełnomocnika. Spóźniony wniosek może utrudniać organizację rozprawy i obniżać szanse na jego uwzględnienie.

Czy zdalnie można przesłuchać także stronę, a nie tylko świadka?

Tak, jeżeli charakter dowodu na to pozwala i sąd tak postanowi. Art. 235 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego nie ogranicza tej możliwości wyłącznie do świadków.

Źródła

• art. 235 § 1–2 oraz art. 235² § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 lutego 2010 r. w sprawie urządzeń i środków technicznych umożliwiających przeprowadzenie dowodu na odległość w postępowaniu cywilnym