Odprawa emerytalna po rencie, emeryturze i pracy na etacie

Odprawa emerytalna i odprawa rentowa to jednorazowe świadczenie pracownicze. Nie jest to świadczenie z ZUS, lecz należność wypłacana przez pracodawcę. Podstawą jest art. 92¹ Kodeksu pracy, zgodnie z którym pracownikowi spełniającemu warunki uprawniające do renty z tytułu niezdolności do pracy lub emerytury, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na rentę lub emeryturę, przysługuje odprawa pieniężna w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia.

Prawo do odprawy emerytalno-rentowej

Aby powstało prawo do odprawy, muszą wystąpić zasadniczo trzy elementy:

1. pracownik musi spełniać warunki do emerytury albo renty z tytułu niezdolności do pracy,
2. stosunek pracy musi ustać,
3. między ustaniem stosunku pracy a przejściem na emeryturę albo rentę musi istnieć odpowiedni związek.

Nie wystarczy samo osiągnięcie wieku emerytalnego, przyznanie emerytury przez ZUS albo pobieranie świadczenia. Dopóki trwa zatrudnienie, pracownik ma nadal status pracownika, nawet jeśli równolegle jest emerytem albo rencistą. Dlatego w wielu sprawach odprawa staje się należna dopiero w chwili rozwiązania umowy o pracę.

Obecnie powszechny wiek emerytalny wynosi co najmniej 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. W przypadku osoby pobierającej rentę z tytułu niezdolności do pracy ZUS może przyznać emeryturę z urzędu po osiągnięciu wieku emerytalnego, ale taka automatyczna zamiana świadczenia nie oznacza jeszcze wypłaty odprawy. Odprawa jest związana ze stosunkiem pracy, a nie z samą decyzją ZUS.

Przejście z renty na emeryturę a dalsza praca

Jeżeli pracownik najpierw uzyskał rentę, później podjął albo kontynuował zatrudnienie, a następnie ZUS przyznał mu emeryturę, najważniejsze jest ustalenie, czy wcześniej faktycznie otrzymał odprawę rentową lub emerytalną. Art. 92¹ § 2 Kodeksu pracy stanowi, że pracownik, który otrzymał odprawę, nie może ponownie nabyć do niej prawa.

Oznacza to, że przeszkodą jest rzeczywiste otrzymanie odprawy, a nie samo spełnienie warunków do jej wypłaty w przeszłości. Jeżeli poprzedni pracodawca rozwiązał umowę, np. z powodu długotrwałej niezdolności do pracy na podstawie art. 53 Kodeksu pracy, ale odprawy rentowej nie wypłacił, nie zamyka to automatycznie drogi do odprawy emerytalnej u późniejszego pracodawcy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalono pogląd, że „przejście” na emeryturę albo rentę polega na zmianie statusu z pracownika, pracownika-emeryta albo pracownika-rencisty na status wyłącznie emeryta albo rencisty. Taka zmiana następuje przez ustanie stosunku pracy. Dlatego pracownik, który w trakcie zatrudnienia pobiera emeryturę lub rentę, może przejść na emeryturę w rozumieniu prawa pracy dopiero po zakończeniu zatrudnienia.

W praktyce oznacza to, że osoba pobierająca świadczenie z ZUS i nadal pracująca na etacie powinna analizować prawo do odprawy w chwili rozwiązania umowy o pracę. Jeżeli wcześniej nie otrzymała odprawy i kończy zatrudnienie w związku z korzystaniem z emerytury, zasadniczo może żądać wypłaty świadczenia od aktualnego pracodawcy.

Czy przyczyna rozwiązania umowy ma znaczenie?

Związek między ustaniem stosunku pracy a przejściem na emeryturę lub rentę jest w orzecznictwie rozumiany szeroko. Może mieć charakter przyczynowy, czasowy, czasowo-przyczynowy albo funkcjonalny. Nie zawsze więc trzeba wykazywać, że wyłączną przyczyną rozwiązania umowy była emerytura.

Odprawa może przysługiwać także wtedy, gdy umowa kończy się z powodu likwidacji stanowiska pracy, wypowiedzenia umowy przez pracodawcę, porozumienia stron albo upływu czasu, na jaki zawarto umowę terminową, jeżeli w konkretnych okolicznościach pracownik po zakończeniu zatrudnienia przechodzi na emeryturę lub rentę. Przy wypowiedzeniu umowy przez pracodawcę warto więc zadbać o dokumenty pokazujące, że po ustaniu zatrudnienia pracownik będzie korzystał ze świadczenia emerytalnego albo rentowego.

Nie ma też znaczenia, czy pracodawca zatrudnia mniej niż 20 osób. Ten próg jest istotny przy odrębnej odprawie z tytułu zwolnień z przyczyn niedotyczących pracowników, a nie przy kodeksowej odprawie emerytalno-rentowej. Odprawa z art. 92¹ Kodeksu pracy przysługuje niezależnie od wielkości zakładu pracy, jeżeli spełnione są jej własne przesłanki.

Porozumienie stron, likwidacja stanowiska i odprawa

Rozwiązanie umowy za porozumieniem stron nie wyklucza odprawy emerytalnej. Ważne jest, aby z okoliczności sprawy wynikało, że zakończenie zatrudnienia pozostaje w związku z przejściem na emeryturę lub rentę. W porozumieniu można wskazać, że strony rozwiązują umowę w związku z przejściem pracownika na emeryturę. Nie jest to jedyny dowód, ale taki zapis może ograniczyć późniejszy spór.

Podobnie przy likwidacji stanowiska pracy sama przyczyna organizacyjna nie przekreśla prawa do odprawy emerytalnej. Jeżeli pracownik ma ustalone prawo do emerytury, występuje o świadczenie albo po zakończeniu stosunku pracy zaczyna korzystać z emerytury, związek z przejściem na emeryturę może zostać zachowany.

Wniosek o wypłatę odprawy i dokumenty dla pracodawcy

Prawo do odprawy wynika z ustawy, dlatego pracownik nie musi składać szczególnego wniosku, aby w ogóle powstało. W praktyce warto jednak złożyć pisemny wniosek do pracodawcy, ponieważ ułatwia to działowi kadr ustalenie przesłanek i terminu wypłaty.

Do wniosku warto dołączyć albo okazać:

• decyzję ZUS o przyznaniu emerytury albo renty, ewentualnie decyzję o emeryturze przyznanej z urzędu zamiast renty,
• informację, że pracownik wcześniej nie otrzymał odprawy emerytalnej ani rentowej,
• świadectwa pracy z poprzednich zakładów pracy, jeżeli pracodawca potrzebuje ich do weryfikacji przebiegu zatrudnienia,
• wniosek lub oświadczenie, że zakończenie zatrudnienia pozostaje w związku z przejściem na emeryturę lub rentę.

Jeżeli pracownik kończy zatrudnienie jako osoba pobierająca już emeryturę, powinien jasno wskazać, że po ustaniu stosunku pracy będzie korzystał ze świadczenia jako emeryt, a dotychczas łączył status pracownika i emeryta. To szczególnie ważne w sprawach dotyczących przejścia na emeryturę po okresie dalszej pracy.

Kiedy odprawa powinna zostać wypłacona?

Odprawa staje się wymagalna po spełnieniu przesłanek, czyli najczęściej w dniu ustania stosunku pracy, jeżeli pracownik ma już ustalone prawo do emerytury albo renty i pracodawca ma wiedzę o tej okoliczności. Jeżeli decyzja ZUS zostanie wydana później, a wniosek o świadczenie został złożony jeszcze w czasie zatrudnienia albo przejście na świadczenie pozostaje funkcjonalnie związane z ustaniem pracy, pracownik może domagać się wypłaty po udokumentowaniu prawa do świadczenia.

Roszczenia ze stosunku pracy, w tym roszczenie o odprawę, przedawniają się co do zasady z upływem 3 lat od dnia, w którym stały się wymagalne. Nie warto więc odkładać sprawy, zwłaszcza gdy pracodawca odmawia wypłaty albo twierdzi, że pracownikowi odprawa się nie należy.

Ile wynosi odprawa emerytalna?

Ustawowa odprawa emerytalno-rentowa wynosi jednomiesięczne wynagrodzenie. Oblicza się ją według zasad stosowanych przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy. Oznacza to, że trzeba uwzględnić odpowiednie stałe i zmienne składniki wynagrodzenia zgodnie z zasadami wynikającymi z przepisów płacowych.

Przepisy szczególne, układ zbiorowy pracy, regulamin wynagradzania albo umowa o pracę mogą przewidywać odprawę wyższą niż jednomiesięczne wynagrodzenie. Dotyczy to zwłaszcza niektórych grup zawodowych lub zakładów, w których obowiązują korzystniejsze wewnętrzne regulacje płacowe. Pracodawca nie może jednak obniżyć odprawy poniżej minimum wynikającego z Kodeksu pracy.

Wcześniejsza odprawa rentowa a późniejsza odprawa emerytalna

Odprawa emerytalna i rentowa ma charakter jednorazowy. Jeżeli pracownik faktycznie otrzymał już odprawę rentową, nie może później ponownie żądać odprawy emerytalnej tylko dlatego, że renta została zamieniona na emeryturę albo że podjął kolejne zatrudnienie.

Inaczej należy ocenić sytuację, gdy pracownik miał w przeszłości prawo do odprawy, ale jej nie otrzymał. Samo niewypłacenie odprawy przez poprzedniego pracodawcę nie jest równoznaczne z jej otrzymaniem. Dlatego przy zakończeniu aktualnej pracy pracownik może powoływać się na to, że dopiero teraz dochodzi do przejścia z aktywności zawodowej na wyłączny status emeryta albo rencisty.

Jeżeli wcześniejsza sprawa dotyczyła renty z tytułu niezdolności do pracy, a obecnie pracownik kończy zatrudnienie jako emeryt, kadry mogą poprosić o wyjaśnienie, czy odprawa rentowa została kiedykolwiek wypłacona. Warto wtedy przedstawić świadectwo pracy, dokumentację płacową albo pisemne oświadczenie.

FAQ

Czy emeryt pracujący na etacie może dostać odprawę emerytalną?

Tak, jeżeli wcześniej nie otrzymał odprawy emerytalnej albo rentowej, a jego stosunek pracy ustaje w związku z przejściem na emeryturę. Sam fakt pobierania emerytury w czasie zatrudnienia nie przekreśla prawa do odprawy.

Czy odprawa należy się po wcześniejszym pobieraniu renty?

Może się należeć, jeżeli pracownik wcześniej faktycznie nie otrzymał odprawy rentowej. Przejście z renty na emeryturę i dalsza praca nie wykluczają odprawy przy późniejszym zakończeniu zatrudnienia.

Czy trzeba rozwiązać umowę wyłącznie z powodu emerytury?

Nie zawsze. Związek między ustaniem stosunku pracy a przejściem na emeryturę może być czasowy, przyczynowy, czasowo-przyczynowy albo funkcjonalny. Odprawa może więc przysługiwać także przy likwidacji stanowiska lub wypowiedzeniu, jeżeli pracownik po ustaniu zatrudnienia przechodzi na świadczenie.

Czy porozumienie stron odbiera prawo do odprawy?

Nie. Porozumienie stron nie wyklucza odprawy emerytalnej. Dla bezpieczeństwa warto jednak wskazać w porozumieniu albo osobnym piśmie, że rozwiązanie umowy następuje w związku z przejściem pracownika na emeryturę.

Czy odprawa zależy od liczby pracowników w zakładzie?

Nie w przypadku odprawy emerytalno-rentowej z Kodeksu pracy. Liczba zatrudnionych ma znaczenie przy innych odprawach, np. z ustawy o zwolnieniach z przyczyn niedotyczących pracowników, ale nie przy podstawowej odprawie emerytalnej.

Jakie dokumenty złożyć w kadrach?

Najlepiej złożyć pisemny wniosek o wypłatę odprawy, decyzję ZUS o emeryturze albo rencie, informację o braku wcześniejszej wypłaty odprawy oraz ewentualne świadectwa pracy. Wniosek warto złożyć najpóźniej przy rozwiązywaniu umowy.

Ile wynosi odprawa emerytalna?

Minimalna odprawa wynosi jednomiesięczne wynagrodzenie obliczane według zasad właściwych dla ekwiwalentu za urlop. Przepisy szczególne, regulamin wynagradzania albo układ zbiorowy mogą przewidywać odprawę wyższą.

Podsumowanie

Pracownik, który pobiera emeryturę lub rentę i nadal pracuje, nie traci automatycznie prawa do odprawy emerytalnej. Odprawa jest związana z ustaniem stosunku pracy i przejściem na status wyłącznie emeryta albo rencisty. Jeżeli pracownik wcześniej faktycznie nie otrzymał odprawy emerytalnej ani rentowej, a obecnie kończy zatrudnienie w związku z korzystaniem ze świadczenia z ZUS, aktualny pracodawca co do zasady powinien wypłacić odprawę.

Najbezpieczniej zadbać o dokumenty: decyzję ZUS, pisemny wniosek, informację o braku wcześniejszej odprawy i odpowiednie wskazanie związku między rozwiązaniem umowy a przejściem na emeryturę. Przy sporze z pracodawcą warto szybko reagować, ponieważ roszczenie o odprawę ulega przedawnieniu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, w szczególności art. 53, art. 92¹ i art. 291 – Dz.U. 2025 poz. 277
2. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w szczególności art. 24 i art. 24a – Dz.U. 2025 poz. 1749
3. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw i innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy – Dz.U. 1996 nr 62 poz. 289
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2011 r., sygn. akt I PK 269/10
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 października 2007 r., sygn. akt III PK 40/07
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 lipca 1999 r., sygn. akt I PKN 174/99
7. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 2000 r., sygn. akt III ZP 18/99
8. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 1989 r., sygn. akt III PZP 19/89; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 1993 r., sygn. akt I PRN 111/93