Przedterminowe zwolnienie z dozoru elektronicznego

Na czym polega odbywanie kary w systemie dozoru elektronicznego?

System dozoru elektronicznego polega na wykonywaniu kary pozbawienia wolności poza zakładem karnym, pod kontrolą urządzeń monitorujących i sądu penitencjarnego. Skazany nie trafia na stałe do zakładu karnego, ale musi przebywać w określonym miejscu i czasie, nosić nadajnik, przestrzegać harmonogramu oraz wykonywać nałożone obowiązki. W praktyce system dozoru elektronicznego pozwala łączyć odbywanie kary z pracą, nauką, leczeniem, opieką nad rodziną albo innymi uzasadnionymi aktywnościami.

Aktualnie podstawowe zasady SDE znajdują się w Kodeksie karnym wykonawczym, a nie w dawnej ustawie z 2007 r. Co do zasady sąd penitencjarny może udzielić zezwolenia na odbycie kary w SDE, jeżeli kara pozbawienia wolności nie przekracza 1 roku i 6 miesięcy. Możliwe jest także objęcie SDE skazanego, wobec którego orzeczono karę niższą niż 3 lata, jeżeli do odbycia w zakładzie karnym pozostało nie więcej niż 6 miesięcy i nie zachodzą wyłączające przesłanki związane m.in. z art. 64 § 2, art. 64a lub art. 65 § 1 i 2 Kodeksu karnego.

Sama długość kary nie wystarcza. Skazany musi mieć określone miejsce stałego pobytu, muszą istnieć warunki techniczne do wykonywania dozoru, a pełnoletnie osoby wspólnie zamieszkujące powinny wyrazić zgodę. Sąd bada również, czy odbywanie kary w SDE wystarczy do osiągnięcia celów kary i czy względy bezpieczeństwa, stopień demoralizacji albo inne szczególne okoliczności nie przemawiają za osadzeniem skazanego w zakładzie karnym.

Czy z dozoru elektronicznego można uzyskać warunkowe przedterminowe zwolnienie?

Tak. Skazany odbywający karę pozbawienia wolności w SDE może ubiegać się o warunkowe przedterminowe zwolnienie z reszty kary. Orzeka o tym sąd penitencjarny, w którego okręgu skazany ma miejsce stałego pobytu. Jeżeli sąd udzieli zwolnienia, uchyla zezwolenie na odbywanie kary w systemie dozoru elektronicznego, a skazany przechodzi w okres próby.

Istnieje jednak ważny wyjątek: warunkowe przedterminowe zwolnienie nie jest dopuszczalne wobec skazanego, który odbywa w SDE zastępczą karę pozbawienia wolności za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe. Chodzi przykładowo o sytuację, gdy kara zastępcza wynika z niewykonania grzywny albo innej sankcji, która została zamieniona na pozbawienie wolności.

W zwykłej sprawie, w której sąd wymierzył karę pozbawienia wolności, a następnie dopuścił jej wykonywanie w SDE, sam fakt odbywania kary poza zakładem karnym nie blokuje wniosku o zwolnienie. Sąd nadal bada przesłanki z Kodeksu karnego, w szczególności to, czy zachowanie skazanego daje pozytywną prognozę na przyszłość.

Kiedy można złożyć wniosek o warunkowe zwolnienie z SDE?

Podstawowa zasada jest taka, że skazanego można warunkowo zwolnić po odbyciu co najmniej połowy kary. Jeżeli kara wynosi 1 rok, minimalny próg zostanie osiągnięty po 6 miesiącach. Do okresu odbywania kary zalicza się także czas wykonywania jej w systemie dozoru elektronicznego.

Przy niektórych skazanych próg jest surowszy. Osoba skazana w warunkach recydywy z art. 64 § 1 Kodeksu karnego może zostać warunkowo zwolniona po odbyciu 2/3 kary. Skazany z art. 64 § 2 lub art. 64a Kodeksu karnego, a także skazany, wobec którego prawomocnie stwierdzono bezprawne utrudnianie wykonania kary pozbawienia wolności, może ubiegać się o zwolnienie dopiero po odbyciu 3/4 kary.

W praktyce trzeba więc najpierw ustalić, z jakiego wyroku wynika kara, czy skazanie nastąpiło w warunkach recydywy, czy sąd w wyroku nie określił surowszych ograniczeń oraz ile kary zostało już faktycznie odbyte. Znaczenie ma tu nie tylko sama treść wyroku, ale także postępowanie wykonawcze, czyli sposób skierowania kary do wykonania, zachowanie skazanego i przebieg wykonywania dozoru.

Jakie przesłanki bada sąd penitencjarny?

Spełnienie minimalnego okresu odbycia kary otwiera drogę do wniosku, ale nie daje prawa do automatycznego zwolnienia. Sąd może udzielić warunkowego zwolnienia tylko wtedy, gdy postawa skazanego, jego właściwości i warunki osobiste, okoliczności popełnienia przestępstwa oraz zachowanie po popełnieniu czynu i w czasie odbywania kary uzasadniają przekonanie, że po zwolnieniu będzie przestrzegał porządku prawnego.

W sprawach dotyczących SDE szczególnie istotne są: terminowe przestrzeganie harmonogramu, brak naruszeń dozoru, kontakt z kuratorem, wykonywanie pracy lub nauki, podjęcie leczenia, naprawienie szkody, zapłata świadczeń orzeczonych wyrokiem oraz stabilna sytuacja rodzinna i mieszkaniowa. Jeżeli przestępstwo miało związek z alkoholem albo uzależnieniem, sąd może pozytywnie ocenić realne działania skazanego: terapię, abstynencję, leczenie odwykowe albo udokumentowane uczestnictwo w programach pomocowych.

Negatywnie mogą działać naruszenia harmonogramu SDE, uchylanie się od kontaktu z kuratorem, próby manipulowania urządzeniami, lekceważenie obowiązków, kolejne konflikty z prawem albo brak wykonania obowiązku naprawienia szkody. Sąd patrzy na całość sprawy, dlatego nawet formalnie możliwy wniosek może zostać oddalony, jeżeli nie ma przekonującej prognozy kryminologicznej.

Czy warto składać wniosek, gdy do końca kary zostało niewiele czasu?

Nie zawsze. Warunkowe zwolnienie może być korzystne, gdy do końca kary pozostał dłuższy okres, a SDE poważnie ogranicza życie zawodowe, rodzinne lub leczenie. Jeżeli jednak zostało kilka tygodni albo niewiele ponad miesiąc, trzeba pamiętać, że po pozytywnej decyzji sądu skazany nie kończy sprawy definitywnie. Zamiast dalszego odbywania kary w SDE rozpoczyna okres próby.

Okres próby przy warunkowym zwolnieniu co do zasady odpowiada czasowi pozostałemu do odbycia kary, ale nie może być krótszy niż 2 lata ani dłuższy niż 5 lat. Dla osób z art. 64 § 2 lub art. 64a Kodeksu karnego okres próby nie może być krótszy niż 3 lata. To oznacza, że przy krótkiej reszcie kary korzyść czasowa może być niewielka, a obowiązki i ryzyko związane z okresem próby pozostają realne.

Decyzję o złożeniu wniosku należy więc oceniać indywidualnie. Inaczej wygląda sytuacja osoby, która wzorowo wykonuje SDE i ma przed sobą kilka miesięcy ograniczeń, a inaczej osoby, której pozostało kilkanaście dni kary i która może bez większego ryzyka dokończyć ją w dotychczasowym systemie.

Wniosek o warunkowe przedterminowe zwolnienie z dozoru elektronicznego

Wniosek powinien być konkretny i oparty na faktach. Należy wskazać sąd penitencjarny, dane skazanego, sygnaturę sprawy, wymiar kary, datę rozpoczęcia jej odbywania, sposób wykonywania SDE oraz wyliczenie, że skazany odbył już wymagany ustawowo okres kary. Wniosek powinien również wyjaśniać, dlaczego cele kary zostały osiągnięte mimo niewykonania jej do końca.

W uzasadnieniu warto opisać przebieg dozoru, brak naruszeń, wykonywanie pracy lub nauki, sytuację rodzinną, leczenie, naprawienie szkody, zapłatę grzywny, nawiązki lub odszkodowania, przeprosiny pokrzywdzonego, udział w terapii oraz inne okoliczności pokazujące, że skazany po zwolnieniu będzie przestrzegał prawa. Dobrze jest dołączyć dokumenty: zaświadczenie o zatrudnieniu, potwierdzenia płatności, opinię pracodawcy, zaświadczenia z terapii, dokumenty medyczne albo potwierdzenia realizacji obowiązków.

Wniosek może złożyć skazany albo jego obrońca. Przepisy przewidują również udział kuratora zawodowego, a w postępowaniu o warunkowe zwolnienie znaczenie może mieć także opinia z przebiegu wykonywania kary. Jeżeli sąd odmówi, przy karze lub sumie kar nieprzekraczającej 5 lat kolejny wniosek skazanego lub obrońcy złożony przed upływem 6 miesięcy od odmowy nie będzie rozpoznawany aż do upływu tego okresu.

Ponowny wniosek o SDE po wcześniejszej odmowie

Artykuł bazowy dotyczy przede wszystkim zwolnienia z już wykonywanego SDE, ale w praktyce często pojawia się też pytanie, czy warto ponownie starać się o samo zezwolenie na SDE po wcześniejszej odmowie. Taki ponowny wniosek skazanego lub obrońcy, złożony w tej samej sprawie przed upływem 3 miesięcy od wydania postanowienia o odmowie, pozostawia się bez rozpoznania. Wyjątek dotyczy krótkiej ścieżki przed komisją penitencjarną przy karach nieprzekraczających 4 miesięcy, gdzie termin ponownego wniosku wynosi miesiąc.

To, że skazany nie stawił się dobrowolnie do odbycia kary, samo w sobie nie zawsze przekreśla szanse na SDE, ale może zostać ocenione negatywnie. Jeżeli skazany rozpoczął już odbywanie kary w zakładzie karnym, sąd bada jego dotychczasową postawę i zachowanie w trakcie odbywania kary. Praca, nauka, terapia, brak kar dyscyplinarnych i realne plany wykonywania obowiązków po wyjściu z zakładu mogą zwiększyć szansę na pozytywną decyzję.

W sprawach, w których przyczyną przestępstwa był alkohol, narkotyki albo inne uzależnienie, samo zapewnienie o poprawie zwykle nie wystarcza. Bardziej przekonujące są dokumenty potwierdzające leczenie, terapię, abstynencję, wsparcie rodziny i plan dalszego postępowania. Jeżeli skazany ma wiele wcześniejszych wyroków, trzeba sprawdzić, czy nie zachodzą przesłanki ustawowo wyłączające SDE albo przesuwające termin ubiegania się o warunkowe zwolnienie.

Obowiązki po udzieleniu warunkowego zwolnienia

Udzielenie warunkowego zwolnienia nie oznacza pełnej swobody. Sąd penitencjarny może w okresie próby oddać skazanego pod dozór kuratora, osoby godnej zaufania, stowarzyszenia, organizacji albo instytucji. Może także nałożyć obowiązki z art. 72 Kodeksu karnego, np. informowanie sądu lub kuratora o przebiegu okresu próby, przeproszenie pokrzywdzonego, wykonywanie pracy zarobkowej, powstrzymywanie się od nadużywania alkoholu, poddanie się terapii albo naprawienie szkody.

W niektórych sprawach dozór jest obowiązkowy, m.in. wobec młodocianych sprawców przestępstw umyślnych, sprawców określonych w art. 64 § 1, art. 64 § 2 lub art. 64a Kodeksu karnego, skazanych za wybrane przestępstwa seksualne popełnione w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych oraz skazanych na karę dożywotniego pozbawienia wolności.

Jeżeli warunkowo zwolniony nie został oddany pod dozór, ale ma nałożone obowiązki, powinien m.in. zgłosić się do kuratora, stawiać się w wyznaczonych terminach, nie zmieniać miejsca stałego pobytu bez zgody sądu i wykonywać nałożone obowiązki. Rażące naruszenie porządku prawnego, uchylanie się od dozoru, niewykonywanie obowiązków albo popełnienie kolejnego przestępstwa może doprowadzić do odwołania warunkowego zwolnienia.

Obowiązki w czasie samego dozoru elektronicznego

Do czasu ewentualnego warunkowego zwolnienia skazany musi wykonywać obowiązki wynikające z SDE. Należy nieprzerwanie nosić nadajnik, dbać o urządzenia, zapewniać im zasilanie, udostępniać je do kontroli, naprawy lub wymiany oraz udzielać wyjaśnień sądowi, kuratorowi i podmiotowi dozorującemu. Przy dozorze stacjonarnym skazany musi pozostawać w wyznaczonym miejscu w określonych godzinach, odbierać połączenia i umożliwiać kuratorowi wejście do mieszkania lub na nieruchomość.

Harmonogram może przewidywać czasowe oddalanie się z miejsca pobytu, zwykle w celu pracy, nauki, leczenia, terapii, sprawowania opieki, praktyk religijnych, kontaktu z obrońcą, utrzymywania więzi rodzinnych albo dokonania niezbędnych zakupów. Warto pamiętać, że dozór elektroniczny nie jest jedynym sposobem łagodzenia skutków wykonania kary; w niektórych sprawach znaczenie mogą mieć również alternatywne sankcje, odroczenie, przerwa w karze albo rozłożenie świadczeń na raty.

FAQ

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 911 – w szczególności art. 43la, art. 43lc–43ln, art. 43n–43nb oraz art. 159–162.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 383 – w szczególności art. 77–80.