Odbywanie kary więzienia, kaucja i wcześniejsze zwolnienie

Czy po odwieszeniu wyroku można wyjść za kaucją?

Z opisu sprawy wynika, że brat został wcześniej skazany na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, a następnie sąd zarządził wykonanie tej kary. W praktyce oznacza to, że jeżeli postanowienie jest prawomocne, skazany może otrzymać wezwanie do stawienia się w zakładzie karnym albo zostać doprowadzony do odbycia kary.

Na tym etapie nie działa już potoczne rozumiana „kaucja”. W polskim postępowaniu karnym właściwą nazwą jest poręczenie majątkowe. Jest to środek zapobiegawczy stosowany wobec podejrzanego lub oskarżonego w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania, a nie instrument pozwalający skazanemu „wykupić się” od wykonania prawomocnej kary pozbawienia wolności.

Jeżeli wyrok został odwieszony, najpierw trzeba ustalić, czy postanowienie o zarządzeniu wykonania kary jest już prawomocne oraz czy były podstawy do złożenia środka zaskarżenia. W podobnych sprawach znaczenie może mieć obrona przed odwieszeniem, zwłaszcza gdy skazany nie został prawidłowo zawiadomiony, wykonał obowiązki probacyjne albo naruszenie warunków zawieszenia nie uzasadniało zarządzenia wykonania kary.

Poręczenie majątkowe, czyli kaucja w sprawie karnej

Poręczenie majątkowe może zostać złożone w pieniądzach, papierach wartościowych, zastawie albo hipotece. Może je złożyć sam oskarżony albo inna osoba. Organ procesowy powinien określić w postanowieniu wysokość, rodzaj i warunki poręczenia, biorąc pod uwagę m.in. sytuację materialną oskarżonego i osoby składającej poręczenie, wysokość wyrządzonej szkody oraz charakter czynu.

Aktualnie trzeba także pamiętać, że przedmiot poręczenia nie może pochodzić z przysporzenia dokonanego na ten cel na rzecz oskarżonego albo osoby składającej poręczenie. Sąd albo prokurator może wymagać wykazania źródła pochodzenia pieniędzy lub innego składnika majątkowego stanowiącego poręczenie.

Poręczenie majątkowe ma mobilizować oskarżonego do stawiania się na wezwania i niewywierania bezprawnego wpływu na tok postępowania. W razie ucieczki lub ukrywania się przedmiot poręczenia ulega przepadkowi albo ściągnięciu. Jeżeli oskarżony w inny sposób utrudnia postępowanie, sąd może orzec przepadek lub ściągnięcie poręczenia.

W razie prawomocnego skazania na karę pozbawienia wolności zwrot poręczenia następuje co do zasady z chwilą rozpoczęcia odbywania kary. Jeżeli skazany nie stawi się na wezwanie do odbycia kary, może to skutkować przepadkiem poręczenia.

Wezwanie do zakładu karnego i wykonanie kary

Po prawomocnym zarządzeniu wykonania kary sprawa przechodzi do etapu wykonawczego. Oznacza to, że sąd kieruje orzeczenie do wykonania, a skazany może zostać wezwany do stawienia się w zakładzie karnym. W tym momencie kluczowe nie jest już poręczenie majątkowe, lecz przepisy Kodeksu karnego wykonawczego.

Jeżeli skazany mieszka za granicą, ma firmę, rodzinę albo zobowiązania zawodowe poza Polską, nie powoduje to automatycznie wstrzymania osadzenia. Takie okoliczności mogą jednak mieć znaczenie przy wniosku o odroczenie wykonania kary, o udzielenie zezwolenia na odbywanie kary w systemie dozoru elektronicznego albo przy późniejszym wniosku o warunkowe przedterminowe zwolnienie.

Co można zrobić zamiast czekać na osadzenie?

Jeżeli kara nie została jeszcze rozpoczęta, warto pilnie sprawdzić, czy możliwe jest złożenie wniosku o odroczenie wykonania kary. Sąd może odroczyć wykonanie kary pozbawienia wolności na okres do roku, jeżeli natychmiastowe wykonanie kary pociągnęłoby dla skazanego lub jego rodziny zbyt ciężkie skutki. W razie choroby psychicznej albo innej ciężkiej choroby uniemożliwiającej wykonanie kary odroczenie następuje do czasu ustania przeszkody.

Przy karach krótkoterminowych bardzo ważne jest również sprawdzenie warunków systemu dozoru elektronicznego. Co do zasady sąd penitencjarny może udzielić zgody na odbywanie kary w SDE m.in. przy karze nieprzekraczającej 1 roku i 6 miesięcy albo przy karze niższej niż 3 lata, gdy do odbycia w zakładzie karnym pozostało nie więcej niż 6 miesięcy, jeżeli spełnione są pozostałe przesłanki ustawowe. Przy rocznej karze pozbawienia wolności może to być praktyczna alternatywa – SDE, o ile warunki techniczne, mieszkaniowe i osobiste na to pozwalają.

Jeżeli skazany został już osadzony, można rozważyć wniosek o przerwę w wykonaniu kary, wniosek o SDE z zakładu karnego albo – po spełnieniu warunków formalnych – wniosek o warunkowe przedterminowe zwolnienie.

Warunkowe przedterminowe zwolnienie z odbycia reszty kary

Warunkowe przedterminowe zwolnienie nie jest automatyczne. Sąd penitencjarny może go udzielić tylko wtedy, gdy postawa skazanego, jego właściwości i warunki osobiste, okoliczności popełnienia przestępstwa oraz zachowanie po popełnieniu czynu i w czasie odbywania kary uzasadniają przekonanie, że po zwolnieniu będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni ponownie przestępstwa.

Przy zwykłej karze pozbawienia wolności skazanego można co do zasady warunkowo zwolnić po odbyciu co najmniej połowy kary. Przy karze roku pozbawienia wolności oznacza to zwykle możliwość ubiegania się o zwolnienie po 6 miesiącach. Surowsze progi dotyczą m.in. określonych recydywistów oraz sytuacji, gdy sąd w wyroku wyznaczył surowsze ograniczenia.

Wniosek o warunkowe przedterminowe zwolnienie rozpoznaje sąd penitencjarny, czyli sąd okręgowy właściwy według miejsca pobytu skazanego. W praktyce duże znaczenie ma opinia administracji zakładu karnego, zachowanie skazanego, udział w programach resocjalizacyjnych, wykonywanie obowiązków, naprawienie szkody, kontakty rodzinne, plan pracy i miejsce pobytu po zwolnieniu.

Sąd może oddać warunkowo zwolnionego pod dozór kuratora i nałożyć na niego obowiązki, np. informowanie o przebiegu okresu próby, wykonywanie pracy zarobkowej, powstrzymywanie się od nadużywania alkoholu, poddanie się leczeniu albo naprawienie szkody. Naruszenie tych obowiązków może prowadzić do odwołania warunkowego zwolnienia.

Choroba skazanego a odroczenie, przerwa i wcześniejsze zwolnienie

Choroba może mieć znaczenie, ale trzeba odróżnić kilka instytucji. Jeżeli skazany nie rozpoczął jeszcze odbywania kary, właściwy jest przede wszystkim wniosek o odroczenie wykonania kary. Jeżeli przebywa już w zakładzie karnym, właściwy może być wniosek o przerwę w wykonaniu kary.

W wypadku choroby psychicznej lub innej ciężkiej choroby uniemożliwiającej wykonanie kary sąd odracza wykonanie kary albo sąd penitencjarny udziela przerwy do czasu ustania przeszkody. Za ciężką chorobę uważa się taki stan, w którym umieszczenie skazanego w zakładzie karnym może zagrażać życiu albo spowodować poważne niebezpieczeństwo dla zdrowia.

Ważne względy rodzinne lub osobiste mogą uzasadniać przerwę w wykonaniu kary, ale sąd ocenia je indywidualnie. Sama przewlekła choroba nie zawsze wystarczy, jeżeli zakład karny może zapewnić leczenie, a stan zdrowia nie spełnia ustawowego kryterium ciężkiej choroby.

Jeżeli przerwa w wykonaniu kary trwała co najmniej rok, a skazany odbył co najmniej 6 miesięcy kary, sąd penitencjarny może warunkowo zwolnić go z odbycia reszty kary na zasadach z art. 77 Kodeksu karnego. To szczególne rozwiązanie nie ma jednak zastosowania, jeżeli kara lub suma kar pozbawienia wolności przekracza 3 lata.

Wyjazd za granicę po warunkowym zwolnieniu

Sam fakt warunkowego przedterminowego zwolnienia nie oznacza automatycznego zakazu wyjazdu za granicę. Decydujące znaczenie ma treść postanowienia sądu, nałożone obowiązki oraz ewentualny dozór kuratora. Jeżeli sąd nie ustanowi dozoru ani obowiązków wymagających stałego kontaktu w Polsce, wyjazd może być praktycznie łatwiejszy.

Jeżeli jednak skazany pozostaje pod dozorem kuratora albo ma obowiązek informowania sądu lub kuratora o przebiegu okresu próby, zmianie miejsca pobytu, pracy lub leczenia, wyjazd za granicę bez uprzedniego uporządkowania tych kwestii może narazić go na zarzut uchylania się od dozoru albo niewykonywania obowiązków. W skrajnym przypadku może to prowadzić do odwołania warunkowego zwolnienia.

Dlatego we wniosku o warunkowe zwolnienie warto rzetelnie opisać sytuację życiową za granicą: stały adres, pracę lub działalność gospodarczą, rodzinę, leczenie, sposób kontaktu z organami oraz gotowość stawiennictwa na wezwanie. Ukrywanie tych informacji zwykle działa na niekorzyść skazanego.

FAQ

Czy po odwieszeniu wyroku można wpłacić kaucję i wyjść z więzienia?

Co do zasady nie. Po prawomocnym zarządzeniu wykonania kary i rozpoczęciu jej odbywania poręczenie majątkowe nie służy do zwolnienia skazanego z zakładu karnego. Trzeba rozważyć instrumenty prawa karnego wykonawczego, np. SDE, przerwę w karze albo warunkowe zwolnienie.

Kiedy poręczenie majątkowe ma sens?

Poręczenie majątkowe ma sens na etapie postępowania przygotowawczego lub sądowego, gdy chodzi o zabezpieczenie prawidłowego toku sprawy zamiast stosowania surowszego środka zapobiegawczego. Nie jest to środek przeznaczony do zamiany prawomocnej kary więzienia na zapłatę określonej kwoty.

Po jakim czasie można starać się o warunkowe przedterminowe zwolnienie?

Przy zwykłej karze pozbawienia wolności skazany może co do zasady ubiegać się o warunkowe zwolnienie po odbyciu co najmniej połowy kary. Przy karze roku pozbawienia wolności będzie to zwykle po 6 miesiącach. W niektórych przypadkach, zwłaszcza przy recydywie, obowiązują surowsze progi.

Czy choroba wystarczy do wcześniejszego zwolnienia?

Nie zawsze. Choroba może uzasadniać odroczenie wykonania kary albo przerwę w jej wykonaniu, jeżeli jest na tyle poważna, że pobyt w zakładzie karnym zagraża życiu lub powoduje poważne niebezpieczeństwo dla zdrowia. Przy chorobach przewlekłych sąd bada, czy leczenie może być zapewnione w warunkach więziennych.

Czy skazany mieszkający za granicą może po zwolnieniu wyjechać z Polski?

Może to być możliwe, ale zależy od postanowienia sądu i obowiązków nałożonych w okresie próby. Jeżeli skazany ma dozór kuratora albo obowiązki wymagające kontaktu z organami w Polsce, powinien wcześniej ustalić sposób ich wykonywania i nie wyjeżdżać w sposób, który może zostać potraktowany jako uchylanie się od dozoru.

Czy przy rocznej karze można starać się o dozór elektroniczny?

Tak, roczna kara pozbawienia wolności co do zasady mieści się w limicie pozwalającym rozważyć SDE, ale sama wysokość kary nie wystarcza. Sąd bada m.in. postawę skazanego, względy bezpieczeństwa, zgodę pełnoletnich domowników oraz warunki techniczne w miejscu odbywania kary.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 77–82 oraz art. 178a.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 249 oraz art. 266–270.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy, w szczególności art. 9, art. 43la–43ln, art. 150–156 oraz art. 159–163.