Osoba samotna w śpiączce – kto może załatwiać jej sprawy?

Osoba w śpiączce bez pełnomocnictwa – od czego zacząć?

Jeżeli osoba dorosła traci przytomność i nie może świadomie podejmować decyzji, rodzina powinna najpierw ustalić trzy rzeczy: czy chory zostawił ważne pełnomocnictwo, czy upoważnił kogoś do informacji medycznej i dokumentacji oraz czy istnieje potrzeba pilnego zabezpieczenia jego majątku lub miejsca pobytu. Pełnomocnictwa nie da się uzyskać po zapadnięciu w śpiączkę, ponieważ wymaga ono świadomego oświadczenia woli osoby udzielającej umocowania.

Samo faktyczne opiekowanie się ciocią, wujkiem albo innym krewnym nie daje prawa do wypłacania pieniędzy z jej rachunku, podpisywania umów, sprzedaży ziemi ani zaciągania zobowiązań w jej imieniu. Używanie karty, PIN-u albo bankowości elektronicznej bez upoważnienia może rodzić poważne ryzyko prawne, nawet jeśli pieniądze są przeznaczane na potrzeby chorego.

Nie oznacza to jednak, że siostrzeniec, bratanek czy dalszy krewny automatycznie musi finansować pobyt osoby chorej w prywatnej placówce. Odpowiedzialność za zapłatę powstaje przede wszystkim wtedy, gdy ktoś sam podpisze umowę jako zobowiązany do zapłaty albo poręczy cudzy dług. Dlatego przed podpisaniem dokumentów w szpitalu, hospicjum, ZOL-u lub domu opieki trzeba dokładnie sprawdzić, czy podpis jest składany tylko jako osoba kontaktowa, czy jako płatnik.

W sprawach bardzo podobnych, dotyczących organizacji opieki i formalności za osobę nieprzytomną, pomocne może być także omówienie, jak prowadzić sprawy osoby w śpiączce.

Ubezwłasnowolnienie całkowite osoby przebywającej w śpiączce

Podstawą prawną ubezwłasnowolnienia całkowitego jest art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje ona jeszcze pod władzą rodzicielską.

Śpiączka nie jest wprost wymieniona w art. 13 K.c., ale w praktyce sąd bada, czy stan zdrowia powoduje całkowity brak świadomego kontaktu z otoczeniem i niemożność kierowania swoim postępowaniem. Jeżeli osoba jest nieprzytomna, nie komunikuje się i wymaga stałej opieki, zwykle istnieją podstawy do rozważenia ubezwłasnowolnienia całkowitego. Inaczej może być wtedy, gdy chory ma utrudnioną komunikację, ale zachował świadomość i może wyrażać wolę w inny sposób.

Ubezwłasnowolnienie nie służy wygodzie rodziny ani przejęciu majątku chorego. Sąd powinien oceniać, czy jest ono potrzebne dla dobra osoby, której dotyczy wniosek. W orzecznictwie od lat podkreśla się, że ubezwłasnowolnienie jest instytucją stosowaną w interesie osoby chorej, a nie dla interesu wnioskodawcy. Podobnie trzeba oceniać sprawy, w których problemem jest ubezwłasnowolnienie po udarze – sam ciężki stan zdrowia nie wystarcza, jeśli nie powoduje realnej niemożności kierowania swoim postępowaniem.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądu okręgowego. Zgodnie z art. 544 K.p.c. właściwy jest sąd miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, a gdy nie ma ona miejsca zamieszkania – sąd miejsca jej pobytu.

Krąg osób uprawnionych do złożenia wniosku określa art. 545 § 1 K.p.c. Wniosek mogą zgłosić:

• małżonek osoby, której dotyczy wniosek,
• jej krewni w linii prostej, czyli np. dzieci, wnuki, rodzice, dziadkowie,
• rodzeństwo,
• przedstawiciel ustawowy.

Siostrzeniec albo bratanek nie jest krewnym w linii prostej i nie jest rodzeństwem osoby chorej, dlatego co do zasady nie może sam skutecznie złożyć wniosku o ubezwłasnowolnienie ciotki. W opisanej sytuacji wniosek mogłaby złożyć mama jako siostra chorej. Jeżeli osoba chora ma już przedstawiciela ustawowego, krewni nie mogą składać wniosku samodzielnie. Wniosek złożony w złej wierze lub lekkomyślnie może skutkować grzywną.

Jeżeli nikt z osób uprawnionych nie chce działać, warto zawiadomić prokuratora, ośrodek pomocy społecznej albo szpitalnego pracownika socjalnego i przekazać dokumentację medyczną oraz opis sytuacji. Prokurator może wstąpić do sprawy lub zainicjować postępowanie, gdy wymaga tego ochrona praw osoby niezdolnej do samodzielnego działania.

Opłata sądowa od wniosku o ubezwłasnowolnienie wynosi obecnie 100 zł. Trzeba jednak liczyć się z wydatkami na opinie biegłych. Wnioskodawca może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, jeżeli nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny.

Doradca tymczasowy w pilnych sprawach

Postępowanie o ubezwłasnowolnienie może potrwać, dlatego w pilnych sytuacjach ważny jest doradca tymczasowy. Zgodnie z art. 548 K.p.c., jeżeli wniosek o ubezwłasnowolnienie dotyczy osoby pełnoletniej, sąd może przy wszczęciu lub w toku postępowania ustanowić dla niej doradcę tymczasowego, gdy uzna to za konieczne dla ochrony jej osoby lub mienia.

Doradcą tymczasowym sąd powinien ustanowić przede wszystkim małżonka, krewnego lub inną osobę bliską, jeżeli nie sprzeciwia się temu dobro osoby chorej. Skutkiem ustanowienia doradcy jest to, że osoba, której dotyczy wniosek, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych na równi z osobą ubezwłasnowolnioną częściowo, a do doradcy stosuje się przepisy o kuratorze osoby częściowo ubezwłasnowolnionej.

W praktyce wniosek o doradcę tymczasowego warto złożyć od razu razem z wnioskiem o ubezwłasnowolnienie, jeżeli trzeba szybko zabezpieczyć konto, mieszkanie, świadczenia, dokumenty, leczenie albo miejsce pobytu chorego. We wniosku należy konkretnie opisać, jakie czynności są pilne i dlaczego brak przedstawiciela zagraża osobie lub jej majątkowi.

Ustanowienie opiekuna po ubezwłasnowolnieniu

Po prawomocnym ubezwłasnowolnieniu całkowitym sąd opiekuńczy, czyli sąd rejonowy – wydział rodzinny i nieletnich, ustanawia opiekuna prawnego. Zgodnie z art. 176 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli dobro osoby pozostającej pod opieką nie stoi temu na przeszkodzie, opiekunem osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie powinien być przede wszystkim jej małżonek, a w braku małżonka – ojciec lub matka. Gdy takich osób nie ma, stosuje się ogólne zasady z art. 149 K.r.o., zgodnie z którymi opiekun powinien być wybrany spośród krewnych lub innych osób bliskich.

Co do zasady osoba ustanowiona opiekunem ma obowiązek objąć opiekę. Objęcie opieki następuje przez złożenie przyrzeczenia przed sądem opiekuńczym. Opiekun powinien działać z należytą starannością, kierować się dobrem osoby pozostającej pod opieką i interesem społecznym, a nie własną wygodą lub interesem majątkowym.

Opiekun sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem ubezwłasnowolnionego, ale w ważniejszych sprawach musi uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego. Dotyczy to w szczególności sprzedaży lub obciążenia nieruchomości, zawarcia umowy najmu albo dzierżawy na istotnych warunkach, pobrania większych środków z rachunku, zaciągnięcia zobowiązania, odrzucenia spadku, dokonania darowizny oraz decyzji dotyczących poważniejszych spraw osobistych lub medycznych.

Inwentarz majątku i obowiązki opiekuna

Niezwłocznie po objęciu opieki opiekun powinien sporządzić inwentarz majątku osoby pozostającej pod opieką i przedstawić go sądowi opiekuńczemu. Jeżeli majątek jest nieznaczny, sąd może zwolnić opiekuna z tego obowiązku, ale nie należy tego zakładać z góry.

Opiekun powinien zabezpieczyć dokumenty, decyzje emerytalno-rentowe, umowy, dane dotyczące rachunków bankowych, nieruchomości, zobowiązań i bieżących kosztów utrzymania. Gotówka, kosztowności, papiery wartościowe i ważne dokumenty mogą podlegać szczególnemu zabezpieczeniu, a sąd może nakazać złożenie ich do depozytu sądowego albo określić sposób zarządu majątkiem.

Opiekun może żądać wynagrodzenia za sprawowanie opieki. Sąd przyzna je jako wynagrodzenie okresowe albo jednorazowe, jeżeli przemawia za tym nakład pracy. Co do zasady wynagrodzenie pokrywa się z dochodów lub majątku osoby pozostającej pod opieką, a gdy ich brak – ze środków publicznych na zasadach przewidzianych w przepisach o pomocy społecznej.

Przeniesienie osoby w śpiączce do ZOL, hospicjum albo innej placówki

Nie każda placówka działa na tych samych zasadach. Zakład opiekuńczo-leczniczy lub pielęgnacyjno-opiekuńczy służy osobom wymagającym całodobowych świadczeń pielęgnacyjnych, opiekuńczych i rehabilitacyjnych, ale niewymagającym już leczenia szpitalnego. Hospicjum stacjonarne dotyczy opieki paliatywnej i hospicyjnej, zwykle w chorobach nieuleczalnych, postępujących i ograniczających życie. Dom pomocy społecznej jest natomiast placówką pomocy społecznej, a nie placówką leczniczą.

Jeżeli pacjent jest świadomy, co do zasady sam wyraża zgodę na pobyt. Jeżeli pozostaje w śpiączce i nie może złożyć wniosku ani wyrazić zgody, konieczne może być działanie przedstawiciela ustawowego, opiekuna prawnego albo uzyskanie orzeczenia sądu opiekuńczego. W przypadku zakładów opiekuńczo-leczniczych i pielęgnacyjno-opiekuńczych rozporządzenie Ministra Zdrowia przewiduje, że gdy sąd opiekuńczy wyda orzeczenie o umieszczeniu świadczeniobiorcy w zakładzie opiekuńczym, orzeczenie to stanowi podstawę umieszczenia w zakładzie.

W praktyce szpital powinien pomóc w ustaleniu dalszej ścieżki leczenia i opieki, zwłaszcza przez lekarza prowadzącego oraz pracownika socjalnego. Rodzina powinna poprosić o informację, czy właściwa jest opieka paliatywno-hospicyjna, ZOL, ZPO, DPS, rehabilitacja czy dalsze leczenie szpitalne. Nie należy zakładać, że jedynym rozwiązaniem jest prywatna placówka finansowana przez jednego członka rodziny.

W przypadku ZOL lub ZPO pacjent ponosi odpłatność za pobyt na zasadach z ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Miesięczną opłatę ustala się w wysokości odpowiadającej 250% najniższej emerytury, ale nie może być ona wyższa niż 70% miesięcznego dochodu osoby przebywającej w zakładzie. Opieka hospicyjna finansowana przez NFZ jest co do zasady świadczeniem bezpłatnym dla pacjenta w zakresie świadczeń objętych finansowaniem publicznym, natomiast placówki prywatne mogą pobierać opłaty na podstawie umowy.

Renta, emerytura i konto osoby w śpiączce

Renta lub emerytura nadal przysługuje osobie uprawnionej, ale wypłata świadczenia musi następować zgodnie z ustawą. Zgodnie z art. 130 ustawy o emeryturach i rentach z FUS świadczenia wypłaca się osobie uprawnionej, a odpowiednio także osobie sprawującej opiekę prawną nad uprawnionym. Sam fakt pokrewieństwa nie daje prawa do pobierania świadczenia.

Jeżeli świadczenie wpływa na rachunek bankowy chorego, bank nie powinien umożliwiać swobodnego dysponowania kontem osobie nieupoważnionej. Opiekun prawny może występować wobec banku w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej, ale większe wypłaty i czynności przekraczające zwykły zarząd mogą wymagać zgody sądu opiekuńczego.

Jeżeli świadczenia nie mogą być doręczone z przyczyn niezależnych od organu rentowego, ZUS może wstrzymać wypłatę. Po ustaniu przyczyny wypłatę można wznowić na zasadach określonych w art. 135 ustawy emerytalnej. Szczególnie ważny jest art. 136b tej ustawy: jeżeli z akt sprawy wynika konieczność ustanowienia opiekuna prawnego, do czasu jego ustanowienia świadczenia mogą być wypłacane osobie sprawującej faktyczną opiekę nad emerytem lub rencistą, po spełnieniu warunków wskazanych w tym przepisie.

W praktyce warto skontaktować się z ZUS i ustalić, czy możliwa jest czasowa wypłata świadczenia osobie sprawującej faktyczną opiekę. ZUS będzie wymagał oświadczenia o sprawowaniu opieki oraz potwierdzenia przez organ, który z racji swoich zadań ma informacje o tej opiece, np. ośrodek pomocy społecznej albo inną właściwą instytucję. Taka wypłata nie zastępuje jednak opiekuna prawnego w sprawach majątkowych, takich jak sprzedaż nieruchomości.

Sprzedaż nieruchomości osoby w śpiączce

Sprzedaż ziemi, mieszkania lub domu osoby w śpiączce nie może zostać dokonana przez członka rodziny tylko dlatego, że środki są potrzebne na opiekę. Do podpisania umowy sprzedaży potrzebny jest przedstawiciel ustawowy, a więc po ubezwłasnowolnieniu całkowitym – opiekun prawny. Dodatkowo sprzedaż nieruchomości wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego jako czynność przekraczająca zwykły zarząd majątkiem.

We wniosku do sądu opiekuńczego trzeba wykazać, że sprzedaż leży w interesie osoby ubezwłasnowolnionej. Sąd może oczekiwać informacji o wartości nieruchomości, kosztach leczenia i opieki, dochodach chorego, braku innych źródeł finansowania oraz sposobie zabezpieczenia pieniędzy uzyskanych ze sprzedaży. Cena nie powinna być rażąco zaniżona, a środki powinny być przeznaczone na potrzeby osoby pozostającej pod opieką.

Co zrobić krok po kroku?

1. Poproś szpital o aktualną informację medyczną, zaświadczenie o stanie zdrowia oraz kontakt do pracownika socjalnego.
2. Ustal, czy osoba chora udzieliła wcześniej pełnomocnictwa, upoważnienia do dokumentacji medycznej, dyspozycji bankowej albo innego umocowania.
3. Jeżeli istnieje potrzeba reprezentacji, osoba uprawniona, np. siostra chorej, powinna złożyć do sądu okręgowego wniosek o ubezwłasnowolnienie i rozważyć jednoczesny wniosek o ustanowienie doradcy tymczasowego.
4. Jeżeli osoby uprawnione nie chcą działać, przekaż sprawę prokuratorowi, OPS lub pracownikowi socjalnemu szpitala, opisując zagrożenie dla osoby i jej majątku.
5. Równolegle ustal ze szpitalem, czy właściwa jest opieka hospicyjna, ZOL, ZPO, DPS, rehabilitacja albo dalsze leczenie.
6. Skontaktuj się z ZUS w sprawie zasad wypłaty renty lub emerytury, zwłaszcza gdy świadczenie nie może być odebrane albo potrzebne są środki na bieżące potrzeby chorego.
7. Po ustanowieniu opiekuna prawnego sporządź inwentarz majątku i występuj do sądu opiekuńczego o zgodę na ważniejsze czynności.

FAQ

Czy siostrzeniec może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie ciotki?

Co do zasady nie. Wniosek mogą złożyć małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo i przedstawiciel ustawowy. Siostrzeniec nie należy do tej grupy. Może jednak pomóc osobie uprawnionej przygotować dokumenty albo zawiadomić prokuratora, OPS lub szpitalnego pracownika socjalnego.

Czy osoba w śpiączce zawsze musi zostać ubezwłasnowolniona?

Nie zawsze, ale często jest to jedyna droga do ustanowienia przedstawiciela, który będzie mógł legalnie prowadzić jej sprawy. Sąd bada, czy stan zdrowia powoduje brak możliwości kierowania swoim postępowaniem i czy ubezwłasnowolnienie jest potrzebne dla dobra tej osoby.

Czym różni się doradca tymczasowy od opiekuna prawnego?

Doradca tymczasowy może zostać ustanowiony w toku sprawy o ubezwłasnowolnienie, aby zabezpieczyć osobę lub jej majątek przed zakończeniem postępowania. Opiekun prawny jest ustanawiany dopiero po prawomocnym ubezwłasnowolnieniu całkowitym i działa jako przedstawiciel ustawowy osoby ubezwłasnowolnionej.

Czy rodzina musi płacić za ZOL albo hospicjum?

Nie ma automatycznej zasady, że dalszy krewny musi płacić za placówkę tylko dlatego, że pomagał choremu. ZOL i ZPO są odpłatne według przepisów, co do zasady z dochodu pacjenta do ustawowego limitu. Hospicjum finansowane przez NFZ jest w zakresie świadczeń publicznych co do zasady bezpłatne, natomiast prywatna placówka może pobierać opłaty na podstawie umowy.

Czy można pobierać rentę osoby w śpiączce?

Nie można samodzielnie pobierać renty tylko na podstawie pokrewieństwa. Świadczenie może być wypłacane opiekunowi prawnemu, a w określonych sytuacjach tymczasowo osobie sprawującej faktyczną opiekę, jeżeli spełni warunki z art. 136b ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Czy opiekun prawny może sprzedać nieruchomość osoby ubezwłasnowolnionej?

Może to zrobić tylko po uzyskaniu zezwolenia sądu opiekuńczego. Sprzedaż nieruchomości jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd majątkiem. Sąd musi ocenić, czy sprzedaż jest korzystna i potrzebna dla osoby ubezwłasnowolnionej.

Co zrobić, gdy nikt z rodziny nie chce złożyć wniosku?

Warto zawiadomić prokuratora, OPS, pracownika socjalnego szpitala lub inną instytucję, która może podjąć działania w interesie osoby chorej. Do zawiadomienia należy dołączyć opis sytuacji, dane chorego, informacje o rodzinie i dokumenty medyczne, jeśli są dostępne.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 13 i art. 16: tekst aktu.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 544–560 oraz art. 548–551: tekst aktu.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 149, art. 152–153, art. 156, art. 160–163 i art. 176: tekst aktu.
• Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 23: tekst aktu.
• Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w szczególności art. 130, art. 134–136b: tekst aktu.
• Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, w szczególności art. 18: tekst aktu.
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 25 czerwca 2012 r. w sprawie kierowania do zakładów opiekuńczo-leczniczych i pielęgnacyjno-opiekuńczych: tekst jednolity.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 29 grudnia 1983 r., sygn. I CR 377/83 – dotyczące celu ubezwłasnowolnienia i ochrony interesu osoby, której dotyczy wniosek.