Zażalenie na postanowienie o spisie inwentarza

Zażalenie na postanowienie o spisie inwentarza

Jeżeli sąd doręczył postanowienie o sporządzeniu spisu inwentarza i pouczył o prawie wniesienia zażalenia, należy potraktować termin bardzo poważnie. Podstawą zaskarżenia jest art. 637 § 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym na postanowienie w przedmiocie sporządzenia spisu inwentarza przysługuje zażalenie.

W sprawach spadkowych prowadzonych w trybie nieprocesowym stosuje się odpowiednio przepisy o procesie, jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej, co wynika z art. 13 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Termin do wniesienia zażalenia należy ustalać zgodnie z pouczeniem doręczonym przez sąd oraz z art. 394 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce najczęściej jest to tydzień liczony od doręczenia postanowienia z uzasadnieniem albo od doręczenia postanowienia, jeżeli zgodnie z pouczeniem środek zaskarżenia wnosi się bez odrębnego wniosku o uzasadnienie.

Zażalenie warto rozważyć zwłaszcza wtedy, gdy wnioskodawca nie wykazał, że należy do osób uprawnionych do żądania spisu, sąd pominął istotnego uczestnika, postanowienie zostało wydane mimo oczywistego braku interesu prawnego albo w aktach są dokumenty wskazujące na przedawnienie roszczeń, dla których spis ma być wykorzystywany.

Kto może żądać spisu inwentarza?

Krąg osób uprawnionych określa art. 637 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd spadku wydaje postanowienie o sporządzeniu spisu inwentarza na wniosek osoby, która uprawdopodobni, że jest spadkobiercą, uprawnionym do zachowku lub zapisobiercą, a także na wniosek wykonawcy testamentu albo wierzyciela mającego pisemny dowód należności przeciwko spadkodawcy.

W opisanej sytuacji istotne jest to, że dzieci wydziedziczonego syna mogą powoływać się na art. 1011 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Przepis ten stanowi, że zstępni wydziedziczonego zstępnego są uprawnieni do zachowku, chociażby wydziedziczony przeżył spadkodawcę. Oznacza to, że samo wydziedziczenie syna w testamencie nie przesądza automatycznie, że jego dzieci nie mają interesu w ustaleniu składu i wartości spadku.

Prawo do zachowku wynika z art. 991 Kodeksu cywilnego. Uprawnionymi są zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Wydziedziczenie jest natomiast szczególną instytucją z art. 1008 Kodeksu cywilnego i polega na pozbawieniu prawa do zachowku osoby wskazanej w testamencie, jeżeli zachodzą przesłanki ustawowe.

Czy w opisanej sprawie zażalenie ma sens?

Zażalenie jest dopuszczalne, ale jego skuteczność zależy od treści akt. Jeżeli dzieci wydziedziczonego syna uprawdopodobniły swoje pokrewieństwo ze spadkodawcą oraz wskazały, że mogą być uprawnione do zachowku na podstawie art. 1011 Kodeksu cywilnego, samo twierdzenie, że testament powołał jedną osobę do całości spadku, zwykle nie wystarczy do uchylenia postanowienia.

Inaczej może być, gdy z akt wynika, że wnioskodawcy nie są zstępnymi wydziedziczonego, nie wykazali żadnego tytułu z art. 637 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, złożyli wniosek wyłącznie w celu szykany albo postanowienie wydano z naruszeniem podstawowych reguł postępowania. W zażaleniu należy wskazać konkretne zarzuty, wnioski oraz dowody, a nie tylko ogólną niezgodę na przeprowadzenie spisu.

Warto też sprawdzić przedawnienie. Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu. Z kolei art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje pięcioletni termin dla roszczeń przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu zapisu windykacyjnego lub darowizny, liczony od otwarcia spadku. Przedawnienie nie zawsze blokuje sam spis inwentarza, ale może być ważnym argumentem, jeżeli wniosek o spis służy wyłącznie dochodzeniu oczywiście spóźnionego roszczenia.

Jak przebiega spis inwentarza?

Po wydaniu postanowienia sąd zleca sporządzenie spisu komornikowi sądowemu. Zasady sporządzania spisu wynikają przede wszystkim z art. 638⁸ Kodeksu postępowania cywilnego oraz z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 października 2015 r. w sprawie szczegółowego trybu postępowania przy zabezpieczaniu spadku i sporządzaniu spisu inwentarza.

Komornik ustala skład majątku spadkowego, przedmioty zapisów windykacyjnych oraz długi spadkowe. W praktyce może żądać dokumentów, oglądać nieruchomości i ruchomości, korzystać z informacji z rejestrów, a przy wycenie składników wymagających wiadomości specjalnych korzystać z biegłego lub rzeczoznawcy. Jeżeli po śmierci spadkodawcy wykonano remonty, doposażono mieszkanie albo sprzedano rzeczy należące do spadku, warto przygotować rachunki, faktury, zdjęcia i umowy, aby komornik nie przypisał do spadku majątku nabytego już po śmierci spadkodawcy.

Spis inwentarza ma znaczenie także dla odpowiedzialności za długi spadkowe. Art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że przy przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza odpowiedzialność spadkobiercy za długi spadkowe jest ograniczona do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza. Nie oznacza to jednak, że spis rozstrzyga o istnieniu każdego długu lub o zasadności zachowku; te kwestie mogą wymagać odrębnego postępowania.

Prawo wglądu w akta sprawy

Jako uczestnik postępowania może Pani przejrzeć w sądzie wniosek o sporządzenie spisu inwentarza, załączniki, pisma innych uczestników i wydane zarządzenia. Wynika to z art. 9 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym strony i uczestnicy postępowania mają prawo przeglądać akta sprawy oraz otrzymywać odpisy, kopie lub wyciągi z tych akt.

Przed złożeniem zażalenia warto skontaktować się z sekretariatem wydziału cywilnego sądu spadku, ustalić sygnaturę i możliwość wglądu do akt. Jeżeli termin na zażalenie jest bardzo krótki, można złożyć zażalenie z najważniejszymi zarzutami, a jednocześnie wskazać, że po zapoznaniu się z aktami zostanie doprecyzowane stanowisko, o ile sąd dopuści taką możliwość. Bezpieczniej jednak działać od razu i nie zakładać, że późniejsze uzupełnienie zawsze będzie skuteczne.

Koszty i opłaty

Od wniosku o sporządzenie spisu inwentarza pobiera się opłatę stałą 100 zł na podstawie art. 49 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Osobno mogą powstać koszty czynności komornika, wydatki na doręczenia, zapytania do instytucji oraz ewentualne wynagrodzenie biegłego lub rzeczoznawcy.

Ostateczne rozliczenie kosztów w postępowaniu nieprocesowym zależy od okoliczności sprawy. Zgodnie z art. 520 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego każdy uczestnik ponosi koszty związane ze swoim udziałem w sprawie, ale art. 520 § 2 i § 3 Kodeksu postępowania cywilnego pozwalają sądowi inaczej rozdzielić koszty, gdy interesy uczestników są sprzeczne albo jeden z nich postępował niesumiennie lub oczywiście niewłaściwie.

Co zrobić po doręczeniu postanowienia?

Po odebraniu postanowienia należy w pierwszej kolejności sprawdzić datę doręczenia, pouczenie, sygnaturę sprawy i nazwę sądu. Następnie warto przejrzeć akta i ustalić, na jakiej podstawie wnioskodawcy wykazali swój interes. Jeżeli wniosek złożyły dzieci wydziedziczonego syna, trzeba sprawdzić dokumenty potwierdzające pokrewieństwo oraz daty istotne dla ewentualnego zachowku.

Jeżeli zażalenie ma zostać wniesione, powinno zawierać oznaczenie sądu, sygnaturę, wskazanie zaskarżonego postanowienia, wniosek o jego zmianę albo uchylenie, konkretne zarzuty, uzasadnienie i podpis. Do pisma warto dołączyć dokumenty potwierdzające zarzuty, np. postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, testament, dowody ogłoszenia testamentu, dokumenty dotyczące nakładów na majątek spadkowy lub dowody wskazujące na brak tytułu wnioskodawców.

FAQ

Czy na postanowienie o spisie inwentarza zawsze przysługuje zażalenie?

Tak. Art. 637 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego wprost przewiduje zażalenie na postanowienie w przedmiocie sporządzenia spisu inwentarza. Trzeba jednak zachować termin i wymogi formalne wskazane w pouczeniu sądu.

Czy dzieci wydziedziczonego syna mogą żądać spisu inwentarza?

Mogą, jeżeli uprawdopodobnią, że są uprawnione do zachowku. Wynika to z art. 1011 Kodeksu cywilnego, który przyznaje zstępnym wydziedziczonego zstępnego prawo do zachowku, mimo że wydziedziczony przeżył spadkodawcę.

Czy spis inwentarza oznacza, że trzeba zapłacić zachowek?

Nie. Spis inwentarza porządkuje skład i wartość spadku, ale sam nie zasądza zachowku. Roszczenie o zachowek wymaga odrębnej oceny, w tym sprawdzenia kręgu uprawnionych, wartości substratu zachowku i przedawnienia z art. 1007 Kodeksu cywilnego.

Czy można przejrzeć w sądzie wniosek o spis inwentarza?

Tak. Uczestnik postępowania ma prawo przeglądać akta i otrzymywać odpisy, kopie lub wyciągi z akt na podstawie art. 9 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Warto wcześniej umówić się z sekretariatem sądu.

Czy komornik może spisać rzeczy kupione po śmierci spadkodawcy?

Komornik powinien objąć spisem składniki należące do spadku, a nie prywatne rzeczy kupione już po śmierci spadkodawcy. Jeżeli istnieje ryzyko pomyłki, trzeba przedstawić rachunki, umowy, zdjęcia lub inne dowody potwierdzające pochodzenie rzeczy.

Podsumowanie

Zażalenie na postanowienie o sporządzeniu spisu inwentarza jest dopuszczalne na podstawie art. 637 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego, ale nie zawsze będzie skuteczne. W sprawie, w której spis został zainicjowany przez dzieci wydziedziczonego syna, kluczowe znaczenie ma art. 1011 Kodeksu cywilnego, ponieważ może on przyznawać im status osób uprawnionych do zachowku.

Przed podjęciem decyzji najlepiej przejrzeć akta, sprawdzić podstawę wniosku, terminy przedawnienia i pouczenie o zażaleniu. Jeżeli spis dojdzie do skutku, warto aktywnie uczestniczyć w czynnościach komornika i dokumentować, które składniki rzeczywiście należały do spadku, a które zostały nabyte lub ulepszone już po śmierci spadkodawcy.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
4. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 października 2015 r. w sprawie szczegółowego trybu postępowania przy zabezpieczaniu spadku i sporządzaniu spisu inwentarza - Dz.U. 2015 poz. 1647