Prokurator nieobecny na rozprawach – co zrobić?

Czy prokurator musi być obecny na każdej rozprawie karnej?

W sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego zasadą jest udział oskarżyciela publicznego w rozprawie. Wynika to z art. 46 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego. Oskarżycielem publicznym jest najczęściej prokurator, ale w określonych sprawach może nim być także inny uprawniony organ.

Ta zasada ma jednak ważny wyjątek. Zgodnie z art. 46 § 2 Kodeksu postępowania karnego, jeżeli postępowanie przygotowawcze zakończyło się w formie dochodzenia, niestawiennictwo oskarżyciela publicznego na rozprawę nie tamuje jej toku. Oznacza to, że sąd może prowadzić rozprawę bez prokuratora. Przewodniczący albo sąd może jednak uznać udział oskarżyciela publicznego za obowiązkowy, jeżeli wymaga tego charakter sprawy.

Nieaktualne jest już odwoływanie się do dawnego postępowania uproszczonego i dawnych przepisów art. 477 oraz art. 479 Kodeksu postępowania karnego. Te regulacje zostały uchylone, a obecnie znaczenie ma przede wszystkim art. 46 § 2 Kodeksu postępowania karnego oraz to, czy sprawa zakończyła się w postępowaniu przygotowawczym dochodzeniem.

Kiedy sprawa może być prowadzona w formie dochodzenia?

Dochodzenie jest jedną z form postępowania przygotowawczego. Zasady jego prowadzenia wynikają przede wszystkim z art. 325b Kodeksu postępowania karnego. Co do zasady dochodzenie prowadzi się w sprawach należących do właściwości sądu rejonowego, jeżeli zarzucany czyn jest zagrożony karą nieprzekraczającą 5 lat pozbawienia wolności, z wyjątkami przewidzianymi w tym przepisie.

Jeżeli więc sprawa o pobicie albo uszkodzenie ciała była prowadzona jako dochodzenie, brak prokuratora na rozprawie nie musi oznaczać uchybienia. Sąd nie powinien jednak pozostawać bierny. Z art. 2 § 2 Kodeksu postępowania karnego wynika, że podstawę rozstrzygnięcia powinny stanowić prawdziwe ustalenia faktyczne, a z art. 167 Kodeksu postępowania karnego wynika, że dowody przeprowadza się na wniosek stron albo z urzędu.

Jeżeli w sprawie występuje opieszałość organów, warto rozróżnić brak prokuratora na rozprawie od przewlekłości działań policji lub prokuratury. W innych sytuacjach dotyczących prokuratury pomocne mogą być analogie związane z przekazaniem sprawy do innej jednostki, natomiast przy opóźnieniach policji przydatne bywają analogie dotyczące zażalenia na opieszałość.

Co dzieje się z aktem oskarżenia, gdy prokurator nie przychodzi?

Obecnie nie stosuje się już dawnego art. 479 Kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z art. 385 § 1 Kodeksu postępowania karnego przewód sądowy rozpoczyna się od zwięzłego przedstawienia zarzutów oskarżenia. Jeżeli oskarżyciel publiczny nie bierze udziału w rozprawie, sąd stosuje aktualne reguły przedstawienia zarzutów bez udziału prokuratora, tak aby rozprawa mogła się rozpocząć, o ile przepisy pozwalają prowadzić ją bez oskarżyciela publicznego.

Brak prokuratora nie oznacza automatycznie, że oskarżony jest bezkarny albo że sąd nie może przeprowadzić dowodów. Strony mogą składać wnioski dowodowe, a sąd może dopuścić dowód także z urzędu na podstawie art. 167 Kodeksu postępowania karnego.

Jeżeli ma Pani status strony jako oskarżyciel posiłkowy, może Pani składać wnioski dowodowe, zadawać pytania świadkom za pośrednictwem sądu w trybie przewidzianym w art. 370 Kodeksu postępowania karnego oraz zajmować stanowisko co do rozstrzygnięcia. Jeżeli takiego statusu Pani nie ma, Pani możliwości procesowe są znacznie węższe.

Pobicie, naruszenie czynności ciała i możliwe kary

Kwalifikacja prawna zależy od tego, co dokładnie zarzucono sprawcy w akcie oskarżenia i jakie skutki zdrowotne potwierdzają dowody medyczne. Jeżeli chodzi o spowodowanie naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia trwającego dłużej niż 7 dni, podstawą odpowiedzialności może być art. 157 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny. Przepis ten przewiduje karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Jeżeli natomiast sprawa dotyczy udziału w bójce lub pobiciu, w którym człowiek został narażony na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo skutku określonego w art. 156 § 1 lub art. 157 § 1 Kodeksu karnego, znaczenie ma art. 158 § 1 Kodeksu karnego. Także ten przepis przewiduje karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Szerzej temat omawiają materiały o tym, jakie są sankcje za pobicie.

Czy pokrzywdzony może zmusić prokuratora do udziału w rozprawie?

Pokrzywdzony nie ma prostego środka, który automatycznie zmusi prokuratora do stawienia się na rozprawie, jeżeli art. 46 § 2 Kodeksu postępowania karnego pozwala prowadzić sprawę bez niego. Można jednak złożyć do sądu pismo z wnioskiem, aby przewodniczący albo sąd uznał udział oskarżyciela publicznego za obowiązkowy. Wniosek warto uzasadnić konkretnie, na przykład zawiłością sprawy, koniecznością aktywnego przesłuchania świadków, liczbą dowodów albo znaczeniem sprawy dla pokrzywdzonego.

Można też zawiadomić prokuraturę prowadzącą lub nadzorującą sprawę, że pokrzywdzony wnosi o udział prokuratora w kolejnym terminie. Nie daje to jednak gwarancji, że prokurator się stawi. Jeżeli sprawa dotyczy problemów organizacyjnych albo sposobu prowadzenia postępowania przez organ, czasem warto szukać porównań w innych procedurach, w których rozprawa lub posiedzenie przebiega mimo zmian personalnych po stronie organu lub sądu; pomocne mogą być tu analogie dotyczące zmiany sędziego w procesie karnym.

Oskarżyciel posiłkowy – najważniejszy status dla pokrzywdzonego

Zgodnie z art. 49 § 1 Kodeksu postępowania karnego pokrzywdzonym jest osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone albo zagrożone przez przestępstwo. Sam status pokrzywdzonego nie zawsze wystarcza jednak do aktywnego działania na etapie sądowym.

Art. 53 Kodeksu postępowania karnego stanowi, że w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego pokrzywdzony może działać jako strona w charakterze oskarżyciela posiłkowego obok oskarżyciela publicznego albo zamiast niego. W typowej sprawie, w której prokurator wniósł akt oskarżenia, chodzi o oskarżyciela posiłkowego ubocznego, działającego obok oskarżyciela publicznego.

Najważniejszy jest termin. Zgodnie z art. 54 § 1 Kodeksu postępowania karnego, jeżeli akt oskarżenia wniósł oskarżyciel publiczny, pokrzywdzony może aż do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej złożyć oświadczenie, że będzie działał jako oskarżyciel posiłkowy. Przewód sądowy rozpoczyna się w trybie art. 385 § 1 Kodeksu postępowania karnego od zwięzłego przedstawienia zarzutów oskarżenia.

W praktyce najlepiej złożyć takie oświadczenie pisemnie przed pierwszą rozprawą albo ustnie do protokołu na początku rozprawy, zanim rozpocznie się przewód sądowy. Jeżeli termin minął, sąd może odmówić dopuszczenia do udziału w sprawie w tym charakterze.

Czy można przyjść na rozprawę z adwokatem?

Tak, pokrzywdzony może korzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Podstawą jest art. 87 § 1 Kodeksu postępowania karnego, zgodnie z którym strona inna niż oskarżony może ustanowić pełnomocnika. Z art. 88 § 1 Kodeksu postępowania karnego wynika, że pełnomocnikiem może być adwokat albo radca prawny.

Zakres działania pełnomocnika zależy jednak od statusu pokrzywdzonego. Jeżeli pokrzywdzony został oskarżycielem posiłkowym, pełnomocnik może aktywnie wykonywać prawa strony: składać wnioski dowodowe, zadawać pytania, składać oświadczenia i wnosić środki zaskarżenia w zakresie przewidzianym przez przepisy. Jeżeli pokrzywdzony nie uzyskał statusu strony, pełnomocnik może pomóc w przygotowaniu pism i wniosków, ale jego udział na rozprawie będzie ograniczony.

Warto też pamiętać o art. 49a Kodeksu postępowania karnego. Pokrzywdzony może złożyć wniosek o orzeczenie obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia, o którym mowa w art. 46 § 1 Kodeksu karnego, aż do zamknięcia przewodu sądowego na rozprawie głównej. Jest to obecnie podstawowa droga dochodzenia roszczeń majątkowych w procesie karnym.

Powód cywilny w procesie karnym – dlaczego ta informacja jest już nieaktualna?

W starszych poradach można spotkać informację, że pokrzywdzony może działać w sprawie karnej jako powód cywilny. Obecnie jest to nieaktualne. Przepisy o powództwie cywilnym w postępowaniu karnym, w tym dawny art. 62 Kodeksu postępowania karnego, zostały uchylone.

Nie oznacza to, że pokrzywdzony jest pozbawiony możliwości dochodzenia pieniędzy. Może złożyć wniosek z art. 49a Kodeksu postępowania karnego o orzeczenie obowiązku naprawienia szkody albo zadośćuczynienia na podstawie art. 46 § 1 Kodeksu karnego. Jeżeli sąd karny nie rozstrzygnie całości roszczeń albo roszczenie wymaga szerszego postępowania dowodowego, pozostaje droga procesu cywilnego.

Warunkowe umorzenie i ponowne podjęcie postępowania

Warunkowe umorzenie postępowania jest uregulowane w art. 66–68 Kodeksu karnego. Sąd może warunkowo umorzyć postępowanie, jeżeli spełnione są przesłanki z art. 66 § 1 Kodeksu karnego, w szczególności wina i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne, okoliczności popełnienia czynu nie budzą wątpliwości, a postawa sprawcy uzasadnia przypuszczenie, że będzie przestrzegał porządku prawnego.

Podjęcie warunkowo umorzonego postępowania może nastąpić w przypadkach określonych w art. 68 Kodeksu karnego. Przykładowo sąd podejmuje postępowanie, jeżeli sprawca w okresie próby popełnił przestępstwo umyślne, za które został prawomocnie skazany. Sąd może także podjąć postępowanie w razie rażącego naruszenia porządku prawnego, uchylania się od dozoru, wykonania obowiązków albo naprawienia szkody, jeżeli przesłanki z art. 68 Kodeksu karnego są spełnione.

Dla pokrzywdzonego kluczowe jest ustalenie, jak doszło do wcześniejszego warunkowego umorzenia. Jeżeli sąd warunkowo umorzył postępowanie na posiedzeniu przed rozpoczęciem rozprawy, a po podjęciu postępowania sprawa wraca na rozprawę, może być jeszcze możliwe złożenie oświadczenia z art. 54 § 1 Kodeksu postępowania karnego przed rozpoczęciem przewodu sądowego. Jeżeli jednak przewód sądowy był już wcześniej rozpoczęty, a pokrzywdzony nie zgłosił oskarżyciela posiłkowego, sąd może uznać późniejsze oświadczenie za spóźnione. To zależy od akt konkretnej sprawy.

Co praktycznie zrobić przed kolejną rozprawą?

Przed kolejnym terminem warto podjąć kilka działań. Po pierwsze, należy sprawdzić w aktach, czy postępowanie przygotowawcze zakończyło się dochodzeniem czy śledztwem. Ma to znaczenie dla oceny skutków nieobecności prokuratora na podstawie art. 46 § 2 Kodeksu postępowania karnego.

Po drugie, trzeba ustalić, czy i kiedy rozpoczęto przewód sądowy. Jeżeli przewód sądowy jeszcze się nie rozpoczął, należy jak najszybciej złożyć oświadczenie o działaniu jako oskarżyciel posiłkowy na podstawie art. 54 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Po trzecie, warto przygotować wniosek o naprawienie szkody lub zadośćuczynienie na podstawie art. 49a Kodeksu postępowania karnego w związku z art. 46 § 1 Kodeksu karnego.

Po czwarte, można złożyć wniosek, aby sąd uznał udział oskarżyciela publicznego w kolejnej rozprawie za obowiązkowy. Wniosek powinien wskazywać konkretne powody, a nie tylko ogólne niezadowolenie z nieobecności prokuratora.

FAQ

Czy brak prokuratora oznacza nieważność rozprawy?

Nie zawsze. Jeżeli postępowanie przygotowawcze zakończyło się dochodzeniem, art. 46 § 2 Kodeksu postępowania karnego pozwala prowadzić rozprawę mimo niestawiennictwa oskarżyciela publicznego. Inaczej może być, gdy udział oskarżyciela jest obowiązkowy albo sąd uznał go za obowiązkowy.

Czy mogę żądać, aby prokurator przyszedł na kolejną rozprawę?

Można złożyć wniosek do sądu o uznanie udziału oskarżyciela publicznego za obowiązkowy. Sąd nie musi go uwzględnić, ale powinien rozważyć argumenty dotyczące zawiłości sprawy, znaczenia dowodów i potrzeby aktywnego udziału oskarżyciela.

Do kiedy trzeba zgłosić oskarżyciela posiłkowego?

Zgodnie z art. 54 § 1 Kodeksu postępowania karnego oświadczenie trzeba złożyć do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej. W praktyce najlepiej zrobić to pisemnie przed pierwszą rozprawą albo ustnie do protokołu na jej początku.

Czy mogę dochodzić odszkodowania w sprawie karnej?

Tak, ale nie jako powód cywilny, bo ta instytucja została uchylona. Obecnie należy złożyć wniosek z art. 49a Kodeksu postępowania karnego o orzeczenie obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia na podstawie art. 46 § 1 Kodeksu karnego.

Czy adwokat może reprezentować pokrzywdzonego, jeżeli prokuratora nie ma?

Tak, ale najpełniejsze uprawnienia pełnomocnik ma wtedy, gdy pokrzywdzony działa jako oskarżyciel posiłkowy. Podstawą ustanowienia pełnomocnika są art. 87 § 1 i art. 88 § 1 Kodeksu postępowania karnego.

Źródła

• Art. 46 § 1–2, art. 49 § 1, art. 49a, art. 53, art. 54 § 1, art. 87 § 1, art. 88 § 1, art. 167, art. 325b, art. 370 i art. 385 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.
• Art. 46 § 1, art. 66–68, art. 157 § 1 i art. 158 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.