Odprawa pośmiertna po samobójstwie pracownika – obowiązki pracodawcy

Czy po odmowie wypłaty z polisy pracodawca musi zapłacić odprawę pośmiertną?

Tak, co do zasady tak. Jeżeli pracownik zmarł w czasie trwania stosunku pracy albo w czasie pobierania po rozwiązaniu stosunku pracy zasiłku z tytułu niezdolności do pracy wskutek choroby, rodzinie przysługuje od pracodawcy odprawa pośmiertna na podstawie art. 93 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.

Sam fakt, że zakład ubezpieczeń odmówił wypłaty świadczenia z grupowego ubezpieczenia na życie, nie znosi obowiązku pracodawcy. Przeciwnie – w takiej sytuacji zwykle nie działa wyłączenie z art. 93 § 7 Kodeksu pracy, bo nie doszło do wypłaty odszkodowania lub świadczenia w wysokości co najmniej równej należnej odprawie.

Jeżeli więc ubezpieczyciel odmówił wypłaty z powodu wyłączenia odpowiedzialności przewidzianego w umowie lub OWU, pracodawca powinien samodzielnie ocenić obowiązek z art. 93 Kodeksu pracy. Tego obowiązku nie można automatycznie uzależniać od decyzji ubezpieczyciela.

Samobójstwo pracownika a prawo do odprawy pośmiertnej

Przepisy Kodeksu pracy nie przewidują wyjątku, zgodnie z którym odprawa pośmiertna nie należy się rodzinie, jeżeli przyczyną śmierci było samobójstwo pracownika. Art. 93 § 1 Kodeksu pracy wiąże prawo do odprawy z samym faktem śmierci pracownika w określonym czasie, a nie z przyczyną zgonu.

Oznacza to, że dla powstania obowiązku po stronie pracodawcy nie ma co do zasady znaczenia, czy śmierć nastąpiła w pracy, poza pracą, z przyczyn naturalnych, w wyniku wypadku, czy w wyniku samobójstwa. Znaczenie ma natomiast to, czy w chwili śmierci trwał stosunek pracy albo czy po rozwiązaniu umowy pracownik pobierał zasiłek z tytułu niezdolności do pracy wskutek choroby.

W praktyce pracodawca nie powinien więc odmawiać wypłaty tylko dlatego, że śmierć była samobójcza. Taka odmowa nie znajduje podstawy w art. 93 Kodeksu pracy.

Kiedy ubezpieczenie na życie zwalnia pracodawcę z wypłaty?

Zgodnie z art. 93 § 7 Kodeksu pracy odprawa pośmiertna nie przysługuje członkom rodziny, jeżeli pracodawca ubezpieczył pracownika na życie, a odszkodowanie wypłacone przez instytucję ubezpieczeniową jest nie niższe niż odprawa pośmiertna należna według art. 93 § 2 i § 6 Kodeksu pracy.

Jeżeli świadczenie z polisy jest niższe od należnej odprawy, pracodawca ma obowiązek wypłacić różnicę. Wynika to wprost z końcowej części art. 93 § 7 Kodeksu pracy.

W opisanej sytuacji ubezpieczyciel odmówił wypłaty świadczenia w całości. Skoro nie ma świadczenia z polisy, pracodawca nie korzysta ze zwolnienia przewidzianego w art. 93 § 7 Kodeksu pracy i powinien wypłacić pełną odprawę pośmiertną osobom uprawnionym.

Dlaczego ubezpieczyciel mógł odmówić wypłaty po samobójstwie?

W ubezpieczeniach na życie kluczowe znaczenie ma art. 833 § 4 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli samobójstwo ubezpieczonego nastąpiło przed upływem 2 lat od zawarcia umowy, ubezpieczyciel jest wolny od obowiązku świadczenia, chyba że umowa lub ogólne warunki ubezpieczenia stanowią inaczej.

Jeżeli więc śmierć nastąpiła w tym okresie, odmowa ubezpieczyciela może być zgodna z prawem i z treścią umowy. Nie ma to jednak bezpośredniego wpływu na prawo rodziny do odprawy pośmiertnej od pracodawcy, bo są to dwa odrębne stosunki prawne: ubezpieczeniowy i pracowniczy.

Inaczej mówiąc, zgodna z prawem odmowa z polisy nie oznacza jeszcze zgodnej z prawem odmowy wypłaty odprawy pośmiertnej przez pracodawcę.

Komu przysługuje odprawa pośmiertna?

Krąg osób uprawnionych określa art. 93 § 4 Kodeksu pracy. Odprawa pośmiertna przysługuje:

• małżonkowi,
• innym członkom rodziny spełniającym warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej według przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Przy ustalaniu, czy dziecko, rodzic albo inna osoba jest uprawniona, trzeba więc sięgnąć do przepisów o rencie rodzinnej, w szczególności do art. 67–71 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. To ważne, bo nie każdy krewny zmarłego pracownika otrzyma odprawę automatycznie.

Jeżeli po zmarłym pozostaje kilku uprawnionych członków rodziny, odprawę dzieli się między nich po równo na podstawie art. 93 § 5 Kodeksu pracy. Jeżeli uprawniona jest tylko jedna osoba, przysługuje jej połowa należnej kwoty zgodnie z art. 93 § 6 Kodeksu pracy.

Jak obliczyć wysokość odprawy pośmiertnej?

Wysokość odprawy zależy od okresu zatrudnienia pracownika u danego pracodawcy. Zgodnie z art. 93 § 2 Kodeksu pracy wynosi ona:

Na podstawie art. 93 § 3 Kodeksu pracy stosuje się odpowiednio art. 36 § 1¹ Kodeksu pracy. Oznacza to, że do okresu zatrudnienia wlicza się także okres zatrudnienia u poprzedniego pracodawcy, jeżeli zmiana pracodawcy nastąpiła na zasadach określonych w tym przepisie lub w innych przypadkach następstwa prawnego.

Zasady obliczania samego wynagrodzenia dla odprawy pośmiertnej ustala się odpowiednio według reguł stosowanych przy ekwiwalencie pieniężnym za urlop, na podstawie rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy.

Co jeszcze oprócz odprawy należy rozliczyć po śmierci pracownika?

Odprawa pośmiertna to nie jedyne świadczenie, które może wiązać się ze śmiercią pracownika. Osobno rozlicza się m.in. niewypłacone wynagrodzenie, ekwiwalent za niewykorzystany urlop czy inne należności ze stosunku pracy. Podstawą jest tu art. 63¹ § 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, który przewiduje przejście praw majątkowych ze stosunku pracy na małżonka i inne osoby spełniające warunki do renty rodzinnej.

To odrębna kwestia niż odprawa pośmiertna z art. 93 Kodeksu pracy, dlatego warto ją rozliczać oddzielnie. W praktyce często pojawia się też temat, jak połączyć odprawę z innymi należnościami pracowniczymi, w tym z wynagrodzeniem i ekwiwalentem.

Jakie dokumenty powinien sprawdzić pracodawca przed wypłatą?

Aby prawidłowo wypłacić odprawę, pracodawca powinien ustalić:

• czy śmierć nastąpiła w czasie trwania stosunku pracy albo w okresie wskazanym w art. 93 § 1 Kodeksu pracy,
• kto jest uprawniony na podstawie art. 93 § 4 Kodeksu pracy i przepisów o rencie rodzinnej,
• jaki był staż pracy u danego pracodawcy dla zastosowania art. 93 § 2 Kodeksu pracy,
• czy z polisy została wypłacona jakakolwiek kwota i czy osiąga poziom odprawy z art. 93 § 7 Kodeksu pracy.

W praktyce przydatne są zwłaszcza: akt zgonu, odpis aktu małżeństwa, akty urodzenia dzieci, dokumenty potwierdzające naukę dziecka lub niezdolność do pracy, a także decyzja ubezpieczyciela i OWU. Jeżeli stan faktyczny jest bardziej złożony, np. pracownik pozostawał w separacji, miał dzieci z różnych związków albo były wątpliwości co do prawa do renty rodzinnej, przed wypłatą warto przeprowadzić dokładną analizę.

Co grozi za bezpodstawną odmowę wypłaty?

Jeżeli pracodawca bez podstawy prawnej odmówi wypłaty odprawy pośmiertnej, uprawnieni członkowie rodziny mogą dochodzić należności przed sądem pracy. Roszczenie o odprawę pośmiertną jest roszczeniem ze stosunku pracy i co do zasady przedawnia się z upływem 3 lat na podstawie art. 291 § 1 Kodeksu pracy.

W sporze sąd będzie badał przede wszystkim, czy istniały przesłanki z art. 93 Kodeksu pracy oraz czy rzeczywiście doszło do wypłaty świadczenia z polisy w rozumieniu art. 93 § 7 Kodeksu pracy. Sama odmowa ubezpieczyciela nie będzie argumentem zwalniającym pracodawcę.

Podsumowanie

W opisanym stanie faktycznym najważniejszy jest art. 93 Kodeksu pracy, a nie sama decyzja ubezpieczyciela. Jeżeli pracownik zmarł w czasie trwania stosunku pracy, rodzina co do zasady nabywa prawo do odprawy pośmiertnej także wtedy, gdy śmierć nastąpiła wskutek samobójstwa.

Pracodawca jest zwolniony z obowiązku tylko wtedy, gdy świadczenie z polisy zostało faktycznie wypłacone i jest co najmniej równe należnej odprawie. Gdy ubezpieczyciel odmawia wypłaty, obowiązek pracodawcy co do zasady pozostaje aktualny.

FAQ

Czy samobójstwo pracownika wyłącza odprawę pośmiertną?

Nie. Art. 93 § 1 Kodeksu pracy nie uzależnia prawa do odprawy od przyczyny śmierci. Istotne jest to, czy śmierć nastąpiła w czasie wskazanym w tym przepisie.

Czy odmowa ubezpieczyciela automatycznie zwalnia pracodawcę?

Nie. Zwolnienie z art. 93 § 7 Kodeksu pracy działa tylko wtedy, gdy świadczenie z ubezpieczenia zostało wypłacone i osiąga wymaganą wysokość.

Czy odprawa należy się, jeśli uprawniony jest tylko małżonek?

Tak, ale w wysokości połowy odpowiedniej kwoty, zgodnie z art. 93 § 6 Kodeksu pracy.

Czy dzieci zmarłego zawsze dostaną odprawę?

Nie zawsze. Muszą spełniać warunki wymagane do renty rodzinnej według art. 67–71 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W jakim terminie można dochodzić odprawy pośmiertnej?

Co do zasady roszczenie przedawnia się po 3 latach zgodnie z art. 291 § 1 Kodeksu pracy.

Źródła

• art. 93, art. 63¹ § 2, art. 291 § 1, art. 36 § 1¹ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy
• art. 833 § 4, art. 805 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 67–71 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
• rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy