Odliczenie wypłaconych wcześniejszych emerytur przez ZUS

Na czym polega pomniejszenie emerytury powszechnej przez ZUS?

W opisanej sytuacji trzeba odróżnić dwie rzeczy: kapitał początkowy i podstawę obliczenia emerytury powszechnej. Kapitał początkowy jest jednym z elementów podstawy obliczenia emerytury dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. Zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych podstawę obliczenia emerytury stanowi kwota składek na ubezpieczenie emerytalne z uwzględnieniem waloryzacji, zwaloryzowany kapitał początkowy oraz środki z subkonta, jeżeli ubezpieczony je posiada.

Sama emerytura obliczana jest następnie na podstawie art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS przez podzielenie podstawy obliczenia przez średnie dalsze trwanie życia właściwe dla wieku przejścia na emeryturę. Dlatego w decyzjach ZUS pomniejszenie może wyglądać tak, jakby obniżono kapitał, ale technicznie dotyczy ono podstawy obliczenia emerytury powszechnej.

Jeżeli problem dotyczy składników podstawy obliczenia, dokumentacji płacowej albo okresów nieskładkowych, warto osobno sprawdzić zasady dotyczące kapitału początkowego. Zobacz również: kapitał początkowy a urlopy.

Art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej

Kluczowy jest art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Przepis ten stanowi, że jeżeli ubezpieczony pobrał emeryturę częściową albo emeryturę na podstawie art. 46, art. 50, art. 50a, art. 50e lub art. 184 tej ustawy albo na podstawie art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela, podstawę obliczenia emerytury, o której mowa w art. 24 ustawy emerytalnej, pomniejsza się o kwotę stanowiącą sumę kwot pobranych emerytur w wysokości przed odliczeniem zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składki na ubezpieczenie zdrowotne.

W praktyce oznacza to, że osoba, która najpierw pobierała wcześniejszą emeryturę, a później wystąpiła o emeryturę powszechną z art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, może otrzymać świadczenie obliczone od podstawy pomniejszonej o już wypłacone wcześniejsze emerytury. Szerzej podobny mechanizm omawiamy w materiale: przeliczenie emerytury po wcześniejszym świadczeniu.

Po cytowanym art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej pojawiło się istotne orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Szczególnie ważny jest wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019 r., sygn. P 20/16, dotyczący kobiet urodzonych w 1953 r., które pobierały wcześniejszą emeryturę na podstawie art. 46 ustawy emerytalnej. W niektórych sprawach znaczenie może mieć także nowsze orzecznictwo dotyczące osób, które decydowały się na wcześniejszą emeryturę przed ogłoszeniem zmiany przepisów. Zobacz również: wyrok TK ws. pomniejszania emerytur.

Czy ZUS miał prawo zastosować pomniejszenie?

Jeżeli osoba przeszła na wcześniejszą emeryturę w 2010 r., a prawo do emerytury powszechnej uzyskała i złożyła wniosek o jej przyznanie już po wejściu w życie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, czyli po 1 stycznia 2013 r., ZUS co do zasady stosuje pomniejszenie. Wynika to bezpośrednio z art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS.

Nie oznacza to jednak, że każda decyzja ZUS jest nie do podważenia. Trzeba sprawdzić w szczególności:

• na jakiej podstawie prawnej została przyznana wcześniejsza emerytura,
• czy wcześniejsze świadczenie należy do katalogu z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej,
• czy ZUS prawidłowo zsumował pobrane wcześniejsze emerytury,
• czy pomniejszenie dotyczy kwot brutto, zgodnie z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej,
• czy w sprawie może mieć znaczenie wyrok Trybunału Konstytucyjnego, w szczególności ze względu na rocznik, płeć, datę wniosku o wcześniejszą emeryturę i datę decyzji.

Kiedy są szanse na skuteczne odwołanie?

Szanse na wygranie sprawy z ZUS są większe wtedy, gdy błąd dotyczy obliczeń albo ZUS zastosował art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej mimo braku ustawowych przesłanek. Sama okoliczność, że wcześniejsza emerytura została przyznana przed 2013 r., nie zawsze wystarcza do uchylenia pomniejszenia. W wielu sprawach sądy przyjmowały, że jeżeli wniosek o emeryturę powszechną został złożony po 1 stycznia 2013 r., ZUS mógł zastosować przepis obowiązujący w dniu ustalania emerytury powszechnej.

Jak odwołać się od decyzji ZUS?

Od decyzji ZUS w sprawie emerytury przysługuje odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Wynika to z art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 477⁹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. Odwołanie wnosi się na piśmie do sądu za pośrednictwem oddziału ZUS, który wydał decyzję, w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji.

W odwołaniu warto wskazać, czego ubezpieczony żąda, czyli na przykład zmiany decyzji i obliczenia emerytury bez pomniejszenia albo skorygowania wysokości pomniejszenia. Należy również podać konkretne zarzuty: błędne zastosowanie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, błędne ustalenie sumy pobranych świadczeń, pominięcie dokumentów płacowych albo niewłaściwe zastosowanie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego.

Jeżeli decyzja jest już prawomocna, sytuacja jest trudniejsza. W zależności od tego, czy sprawa była rozpoznawana przez sąd, mogą wchodzić w grę między innymi art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, jeżeli pojawiły się nowe dowody lub okoliczności istniejące przed wydaniem decyzji, albo przepisy o wznowieniu postępowania. W przypadku wyroku Trybunału Konstytucyjnego znaczenie mogą mieć art. 145a § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego oraz art. 401¹ i art. 407 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, zależnie od wcześniejszego przebiegu sprawy.

Co wynika z orzecznictwa?

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2016 r., sygn. II UK 78/15, przyjęto, że pobranie wcześniejszej emerytury oznacza skonsumowanie części kapitału emerytalnego, co uzasadnia pomniejszenie podstawy obliczenia emerytury powszechnej na podstawie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Podobne stanowisko pojawiało się w orzecznictwie sądów apelacyjnych.

Jednocześnie wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019 r., sygn. P 20/16, otworzył drogę do ponownego przeliczenia emerytur dla określonej grupy kobiet urodzonych w 1953 r. Następnie ustawodawca wprowadził szczególne rozwiązania dla tej grupy, w szczególności art. 194i i art. 194j ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Terminy przewidziane dla tych szczególnych wniosków zasadniczo już upłynęły, ale w indywidualnych sprawach nadal trzeba badać, czy istnieje inna podstawa wznowienia albo ponownego ustalenia świadczenia.

FAQ

Podsumowanie

Jeżeli wcześniejsza emerytura została przyznana w 2010 r., a emerytura powszechna została ustalona w 2018 r., ZUS co do zasady stosuje art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, o ile wcześniejsze świadczenie mieści się w katalogu wskazanym w tym przepisie. Nie jest to jednak automatyczna odpowiedź na każde pytanie o szanse w sądzie. Trzeba sprawdzić decyzję, obliczenia, podstawę wcześniejszej emerytury oraz ewentualne znaczenie wyroków Trybunału Konstytucyjnego.

Jeżeli termin miesięczny na odwołanie jeszcze nie upłynął, najbezpieczniej złożyć odwołanie i w nim podnieść wszystkie zarzuty. Jeżeli decyzja jest już prawomocna, trzeba rozważyć ponowne ustalenie wysokości świadczenia lub wznowienie postępowania, ale tylko wtedy, gdy istnieje konkretna podstawa prawna.

Źródła

• Art. 24 ust. 1, art. 25 ust. 1, art. 25 ust. 1b, art. 26 ust. 1, art. 114 ust. 1, art. 194i i art. 194j ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
• Art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
• Art. 145a § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego.
• Art. 401¹, art. 407 § 2 i art. 477⁹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019 r., sygn. P 20/16.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2016 r., sygn. II UK 78/15.