Niestawienie się do więzienia z powodu choroby – co grozi?

Niestawienie się na wezwanie do odbycia kary

Jeżeli skazany otrzymał wezwanie do stawienia się w areszcie śledczym albo zakładzie karnym i nie stawił się w wyznaczonym terminie, nie powinien zakładać, że sprawa sama się odsunie. Aktualnie art. 79 Kodeksu karnego wykonawczego przewiduje, że skazanego na karę pozbawienia wolności sąd co do zasady poleca zatrzymać i doprowadzić do aresztu śledczego. Dopiero w uzasadnionym wypadku, na wniosek skazanego, sąd może wezwać go do samodzielnego stawienia się, jeżeli dotychczasowa postawa i zachowanie uzasadniają przypuszczenie, że skazany zastosuje się do wezwania.

Jeżeli skazany mimo takiego wezwania nie stawi się w terminie, sąd poleca jego zatrzymanie i doprowadzenie, a kosztami zatrzymania i doprowadzenia obciąża skazanego. W praktyce oznacza to ryzyko zatrzymania przez Policję, doprowadzenia do jednostki penitencjarnej, a w razie ukrywania się także dalszych działań poszukiwawczych. Szerzej podobny problem omawiamy w materiale o konsekwencjach niestawiennictwa.

Istotne jest również to, że choroba sama w sobie nie usprawiedliwia automatycznie niestawienia się. Jeżeli stan zdrowia uniemożliwia odbywanie kary, trzeba to formalnie wykazać przed sądem i poprzeć dokumentacją. Najbezpieczniej działać przed terminem wskazanym w wezwaniu, a jeżeli termin już minął – złożyć wniosek niezwłocznie i wyjaśnić przyczyny opóźnienia.

Choroba skazanego a odroczenie wykonania kary

Podstawą do odroczenia wykonania kary z przyczyn zdrowotnych jest art. 150 Kodeksu karnego wykonawczego. Zgodnie z tym przepisem sąd odracza wykonanie kary pozbawienia wolności w razie choroby psychicznej lub innej ciężkiej choroby uniemożliwiającej wykonywanie kary – do czasu ustania przeszkody. Za ciężką chorobę uznaje się taki stan skazanego, w którym umieszczenie go w zakładzie karnym może zagrażać życiu albo spowodować dla zdrowia poważne niebezpieczeństwo.

Nie każda choroba, pobyt w leczeniu ambulatoryjnym, kolejka do specjalisty czy ogólne złe samopoczucie spełniają te przesłanki. Zakłady karne dysponują opieką medyczną, a przy przyjęciu skazanego zbierane są informacje o stanie zdrowia i wykonywane są badania. Dlatego kluczowe jest wykazanie, że konkretna jednostka penitencjarna nie zapewni bezpiecznego wykonywania kary albo że osadzenie stworzy realne, poważne zagrożenie. W razie potrzeby można sięgnąć do materiału o ciężkiej chorobie a odbywaniu kary.

Wniosek o odroczenie powinien zawierać dokładny opis choroby, jej wpływ na możliwość osadzenia, informację o leczeniu i załączniki: dokumentację medyczną, zaświadczenia lekarskie, wyniki badań, karty leczenia szpitalnego, opinie specjalistów oraz wskazanie planowanych zabiegów lub hospitalizacji. Jeżeli sprawa jest pilna, we wniosku warto zawrzeć także żądanie wstrzymania wykonania kary do czasu rozpoznania wniosku, ponieważ samo złożenie wniosku co do zasady nie wstrzymuje wykonania orzeczenia. Jeżeli przed terminem stawienia złożono wniosek o odroczenie, praktyczne znaczenie ma także termin jego rozpatrzenia przez sąd.

Odroczenie z innych powodów niż choroba

Jeżeli choroba nie spełnia przesłanek z art. 150 K.k.w., skazany może rozważyć art. 151 K.k.w. Sąd może odroczyć wykonanie kary pozbawienia wolności na okres do roku, jeżeli natychmiastowe wykonanie kary pociągnęłoby dla skazanego lub jego rodziny zbyt ciężkie skutki. Przykładem mogą być wyjątkowo poważne konsekwencje rodzinne, opiekuńcze, zawodowe lub bytowe, ale każdorazowo trzeba je wykazać konkretnymi dokumentami.

W stosunku do skazanej kobiety ciężarnej oraz osoby skazanej samotnie sprawującej opiekę nad dzieckiem sąd może odroczyć wykonanie kary na okres do 3 lat po urodzeniu dziecka. Odroczenie może być udzielone kilkakrotnie, ale jego łączny okres nie może przekroczyć ustawowych limitów. Sąd może też nałożyć na skazanego obowiązki, np. podjęcie starań o pracę, zgłaszanie się do Policji, poddanie się leczeniu, rehabilitacji, oddziaływaniom terapeutycznym albo uczestnictwo w programach korekcyjno-edukacyjnych.

Odroczenie nie oznacza darowania kary. Co do zasady przesuwa ono moment rozpoczęcia jej wykonania. Jeżeli przyczyna odroczenia ustanie, skazany nie korzysta z odroczenia zgodnie z jego celem, rażąco narusza porządek prawny albo nie wykonuje obowiązków nałożonych przez sąd, odroczenie może zostać odwołane.

Czy można uniknąć więzienia i odbyć karę na wolności?

W opisanej sytuacji nie należy zakładać, że choroba pozwoli całkowicie uniknąć kary pozbawienia wolności. Może natomiast uzasadniać odroczenie wykonania kary, a po rozpoczęciu jej odbywania – przerwę w wykonaniu kary. Jeżeli skazany już przebywa w zakładzie karnym, właściwym instrumentem nie jest odroczenie, lecz przerwa w wykonaniu kary, której udziela sąd penitencjarny. W razie ciężkiej choroby przerwa może trwać do czasu ustania przeszkody.

Osobną możliwością jest system dozoru elektronicznego. Sąd penitencjarny może udzielić zezwolenia na odbycie kary w tym systemie m.in. wtedy, gdy orzeczona kara pozbawienia wolności nie przekracza 1 roku i 6 miesięcy albo gdy orzeczono karę niższą niż 3 lata, a do odbycia w zakładzie karnym pozostało nie więcej niż 6 miesięcy, przy spełnieniu pozostałych warunków. Skazany musi mieć stałe miejsce pobytu, zgodę pełnoletnich osób wspólnie zamieszkujących, odpowiednie warunki techniczne, a sąd ocenia także, czy taki sposób odbywania kary zrealizuje jej cele. Nie każdy skazany może skorzystać z dozoru elektronicznego, zwłaszcza przy określonych przypadkach recydywy lub szczególnych przeszkodach ustawowych.

Dozór elektroniczny nie jest więc „zamianą na karę wolnościową”, lecz sposobem wykonywania kary pozbawienia wolności poza zakładem karnym. Więcej o praktycznym przebiegu sprawy po prawomocnym wyroku opisujemy w materiale o tym, kiedy następuje wykonanie kary.

Co powinien zrobić skazany, który nie stawił się z powodu zdrowia?

Najważniejsze jest szybkie uporządkowanie sytuacji procesowej. Skazany powinien ustalić, jaki sąd prowadzi postępowanie wykonawcze, czy wydano już polecenie zatrzymania i doprowadzenia oraz czy istnieje realna podstawa do złożenia wniosku o odroczenie, przerwę lub dozór elektroniczny.

W praktyce warto przygotować:

• odpis wyroku lub sygnaturę sprawy wykonawczej,
• wezwanie do stawienia się w areszcie śledczym albo zakładzie karnym,
• aktualną dokumentację medyczną, najlepiej z rozpoznaniem, opisem leczenia i oceną ryzyka osadzenia,
• informacje o planowanych zabiegach, hospitalizacji, rehabilitacji lub leczeniu specjalistycznym,
• dowody dotyczące sytuacji rodzinnej, opiekuńczej lub zawodowej, jeżeli wniosek ma opierać się także na art. 151 K.k.w.,
• wyjaśnienie, dlaczego skazany nie stawił się w terminie i dlaczego działa dopiero teraz.

Jeżeli skazany działał w celu ukrywania się lub utrudniania wykonania kary, może to pogorszyć jego sytuację. Kodeks karny wykonawczy przewiduje możliwość stwierdzenia, że skazany bezprawnie utrudniał wykonanie kary, gdy w zamiarze utrudniania wykonania kary uciekł, ukrywał się lub podjął działania w celu ucieczki albo ukrycia się. Dlatego wyjaśnienia powinny być rzeczowe, spójne i poparte dowodami.

FAQ

Czy choroba automatycznie usprawiedliwia niestawienie się do więzienia?

Nie. Choroba może uzasadniać odroczenie wykonania kary tylko wtedy, gdy spełnia ustawowe przesłanki, zwłaszcza gdy jest chorobą psychiczną albo inną ciężką chorobą uniemożliwiającą wykonywanie kary. Trzeba to wykazać dokumentami medycznymi i wnioskiem do sądu.

Czy samo złożenie wniosku o odroczenie zatrzymuje wykonanie kary?

Co do zasady nie. Złożenie wniosku w postępowaniu wykonawczym nie wstrzymuje wykonania orzeczenia, chyba że sąd w szczególnie uzasadnionym wypadku postanowi inaczej. Dlatego warto zawrzeć osobny wniosek o wstrzymanie wykonania kary do czasu rozpoznania sprawy.

Na jak długo można odroczyć wykonanie kary z powodu ciężkiej choroby?

Odroczenie z art. 150 K.k.w. trwa do czasu ustania przeszkody, czyli do momentu, w którym stan zdrowia pozwoli na wykonywanie kary. Sąd może kontrolować, czy przyczyna odroczenia nadal istnieje.

Czy można odroczyć karę z powodów rodzinnych?

Tak, ale tylko wtedy, gdy natychmiastowe wykonanie kary pociągnęłoby dla skazanego lub jego rodziny zbyt ciężkie skutki. Standardowo odroczenie na tej podstawie może trwać do roku. Dłuższy, szczególny limit dotyczy skazanej kobiety ciężarnej oraz osoby skazanej samotnie sprawującej opiekę nad dzieckiem.

Czy po niestawieniu się można jeszcze starać się o dozór elektroniczny?

Można, jeżeli skazany spełnia ustawowe warunki, ale niestawienie się w terminie może negatywnie wpłynąć na ocenę jego postawy. We wniosku trzeba wykazać stałe miejsce pobytu, zgodę domowników, warunki techniczne i przekonać sąd, że cele kary zostaną osiągnięte w systemie dozoru elektronicznego.

Co grozi za ignorowanie wezwania do stawienia się?

Sąd może polecić zatrzymanie i doprowadzenie skazanego, a kosztami obciążyć skazanego. Jeżeli skazany ukrywa się lub działa w celu utrudniania wykonania kary, może to dodatkowo pogorszyć jego sytuację w postępowaniu wykonawczym.

Czy sąd może całkowicie darować karę z powodu choroby?

Zasadą jest wykonanie prawomocnej kary. Choroba najczęściej prowadzi do odroczenia albo przerwy, a nie do darowania kary. Wyjątkowe zakończenie postępowania wykonawczego zależy od szczególnych podstaw ustawowych i konkretnego stanu sprawy.

Podsumowanie

Niestawienie się do odbycia kary pozbawienia wolności z powodu choroby wymaga szybkiej reakcji. Skazany powinien złożyć do sądu właściwy wniosek, przedstawić szczegółową dokumentację medyczną i – gdy grozi natychmiastowe doprowadzenie – wnosić o wstrzymanie wykonania kary do czasu rozpoznania sprawy. Jeżeli stan zdrowia jest bardzo poważny, podstawą może być art. 150 K.k.w.; w innych wyjątkowych sytuacjach rodzinnych lub osobistych można rozważyć art. 151 K.k.w.

Warto pamiętać, że odroczenie nie jest uniewinnieniem ani darowaniem kary. Jeżeli kara ma odpowiedni wymiar i skazany spełnia pozostałe warunki, można także rozważyć odbycie jej w systemie dozoru elektronicznego. Każda z tych dróg wymaga jednak dobrze przygotowanego wniosku, dowodów i spójnego wyjaśnienia zachowania skazanego.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy, w szczególności art. 9, art. 14b, art. 43la–43ld, art. 79, art. 150–156 oraz art. 159–162: tekst aktu w systemie ELI.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 77–79 dotyczące warunkowego przedterminowego zwolnienia: tekst aktu w systemie ELI.