Eksmisja alkoholika z domu

Czy można eksmitować alkoholika z domu rodzinnego?

Tak, w określonych sytuacjach można żądać eksmisji osoby nadużywającej alkoholu, jeżeli jej zachowanie wykracza poza zwykły konflikt rodzinny i uniemożliwia albo poważnie utrudnia wspólne zamieszkiwanie. Sam alkoholizm nie jest jednak automatyczną podstawą eksmisji. Dla sądu znaczenie mają konkretne zachowania: awantury, agresja, groźby, przemoc, niszczenie mienia, uporczywe zakłócanie spokoju, brak partycypacji w kosztach i wpływ tych zachowań na pozostałych domowników.

W opisanej sytuacji istotne są trzy równoległe ścieżki: cywilna sprawa o eksmisję, rodzinna sprawa rozwodowa albo separacyjna z żądaniem eksmisji małżonka oraz postępowania dotyczące przemocy domowej i przestępstwa znęcania się. Wybór najlepszego rozwiązania zależy od tego, kto jest właścicielem domu, czy rodzice pozostają małżeństwem, czy dochodzi do przemocy oraz jakie dowody można przedstawić.

Znaczenie własności domu i działki

Jeżeli działkę matka otrzymała w spadku, co do zasady należy ona do jej majątku osobistego. Wynika to z art. 33 pkt 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym do majątku osobistego każdego z małżonków należą przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca albo darczyńca inaczej postanowił.

Trzeba jednak sprawdzić księgę wieczystą oraz dokumenty nabycia. Nieruchomość mogłaby należeć do majątku wspólnego, jeżeli spadkodawca wyraźnie postanowił, że ma wejść do majątku wspólnego małżonków, albo gdy małżonkowie zawarli umowę majątkową małżeńską rozszerzającą wspólność na tę nieruchomość. Znaczenie może mieć także to, z jakich środków wybudowano dom i czy drugi małżonek może dochodzić rozliczeń nakładów, ale samo roszczenie o nakłady nie daje prawa do agresywnego zamieszkiwania.

Jeżeli prawo do domu przysługuje tylko matce, ojciec jako jej mąż korzysta z mieszkania na podstawie art. 28¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten stanowi, że jeżeli prawo do mieszkania przysługuje jednemu małżonkowi, drugi małżonek jest uprawniony do korzystania z tego mieszkania w celu zaspokojenia potrzeb rodziny. Nie jest to jednak prawo bezwarunkowe i nie chroni zachowań polegających na przemocy, rażących awanturach czy uniemożliwianiu innym domownikom normalnego życia.

Eksmisja współlokatora na podstawie ustawy o ochronie praw lokatorów

Podstawą pozwu może być art. 13 ust. 2 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem współlokator może wytoczyć powództwo o nakazanie przez sąd eksmisji małżonka, rozwiedzionego małżonka albo innego współlokatora tego samego lokalu, jeżeli ten swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie. Powiązanym zagadnieniem jest utrudnianie życia po rozwodzie we wspólnym mieszkaniu.

Ojciec może być traktowany jako lokator w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie praw lokatorów, ponieważ używa lokalu na podstawie innego tytułu prawnego niż własność. Tytułem tym może być właśnie uprawnienie rodzinne wynikające z art. 28¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego albo zgoda właściciela na zamieszkiwanie.

W praktyce powództwo o eksmisję może wytoczyć właściciel domu, czyli najczęściej matka, ale art. 13 ust. 2 ustawy o ochronie praw lokatorów daje taką możliwość także współlokatorowi, jeżeli zachowanie osoby pozwanej uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie. W sprawach rodzinnych warto rozważyć, czy lepiej, aby powodem była matka jako właścicielka, czy także inne osoby stale mieszkające w domu.

Jeżeli problem dotyczy innego domownika niż małżonek, pomocne może być omówienie podobnych sytuacji, takich jak eksmisja brata z domu albo eksmisja byłej żony ojca.

Co trzeba udowodnić w sprawie o eksmisję?

Sąd nie orzeka eksmisji wyłącznie dlatego, że domownik pije alkohol. Trzeba wykazać, że jego postępowanie jest rażąco naganne i uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie. W pozwie należy opisać konkretne zdarzenia, ich częstotliwość oraz wpływ na życie pozostałych domowników.

Najczęściej przydatne są następujące dowody:

• notatki urzędowe z interwencji policji, straży miejskiej albo pogotowia,
• odpisy wyroków karnych, postanowień, zawiadomień o przestępstwie i dokumentów z prokuratury,
• dokumentacja procedury Niebieskie Karty, jeżeli została założona,
• zeznania domowników, sąsiadów, krewnych i innych świadków awantur,
• nagrania audio lub wideo dokumentujące awantury, jeżeli zostały wykonane zgodnie z prawem i służą ochronie praw domowników,
• zdjęcia zniszczeń, wiadomości SMS, e-maile, zaświadczenia lekarskie, dokumenty z pomocy społecznej,
• dowody braku udziału w kosztach utrzymania domu, jeżeli ma to znaczenie dla sprawy.

Nakaz opuszczenia mieszkania przy przemocy domowej

Jeżeli ojciec stosuje przemoc domową, warto rozważyć nie tylko klasyczny pozew o eksmisję, lecz także wniosek na podstawie art. 11a ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Przepis ten pozwala osobie doznającej przemocy domowej żądać, aby sąd zobowiązał osobę stosującą przemoc do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia albo zakazał jej zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia.

Postępowanie w takich sprawach jest uregulowane w art. 560² i następnych ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 560⁷ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd powinien orzec w terminie miesiąca od dnia wniesienia wniosku. W praktyce ta ścieżka bywa szybsza niż zwykły proces o eksmisję, ale wymaga wykazania przemocy domowej i szczególnej uciążliwości wspólnego zamieszkiwania.

Niezależnie od tego Policja może podjąć działania natychmiastowe. Art. 15aa ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji przewiduje możliwość wydania wobec osoby stosującej przemoc domową nakazu natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia albo zakazu zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia, jeżeli zachodzi zagrożenie życia lub zdrowia osoby dotkniętej przemocą. W razie awantury, gróźb albo agresji należy więc wzywać Policję i domagać się sporządzenia dokumentacji.

Eksmisja męża w sprawie o rozwód albo separację

Jeżeli rodzice nadal są małżeństwem, matka może rozważyć pozew o rozwód albo separację. W sprawie rozwodowej podstawą żądania eksmisji jest art. 58 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie, sąd w wyroku rozwodowym orzeka także o sposobie korzystania z tego mieszkania przez czas wspólnego w nim zamieszkiwania, a w wypadkach wyjątkowych, gdy jeden z małżonków swym rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, może nakazać jego eksmisję na żądanie drugiego małżonka.

Przy separacji stosuje się odpowiednio przepisy o rozwodzie na podstawie art. 61³ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w tym art. 58 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oznacza to, że również w sprawie o separację można żądać eksmisji małżonka, jeżeli zachodzą wyjątkowe okoliczności.

Rozwód albo separacja mają też inne skutki. Po ustaniu małżeństwa były małżonek co do zasady nie może już powoływać się na art. 28¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jako podstawę korzystania z domu należącego wyłącznie do drugiego małżonka. W zbliżonych okolicznościach warto porównać także zagadnienie wyrzucenie męża przy rozwodzie.

Czy ojciec dostanie lokal socjalny albo pomieszczenie tymczasowe?

W zwykłych sprawach eksmisyjnych sąd bada, czy osobie eksmitowanej przysługuje prawo do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu. Wynika to z art. 14 ust. 1 ustawy o ochronie praw lokatorów. Jednak art. 17 ust. 1 tej ustawy przewiduje istotny wyjątek: przepisów art. 14 i art. 16 nie stosuje się, gdy powodem opróżnienia lokalu jest stosowanie przemocy domowej, rażące lub uporczywe wykraczanie przeciwko porządkowi domowemu, niewłaściwe zachowanie czyniące uciążliwym korzystanie z innych lokali albo zajęcie lokalu bez tytułu prawnego.

Podobne znaczenie ma art. 1046 § 5 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli nakazanie opróżnienia lokalu orzeczono z powodu przemocy domowej, rażącego lub uporczywego naruszania porządku domowego albo niewłaściwego zachowania czyniącego uciążliwym korzystanie z innych lokali, nie stosuje się standardowego wstrzymania eksmisji do czasu wskazania pomieszczenia tymczasowego z art. 1046 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli sprawa dotyczy wykonania eksmisji i reakcji osoby eksmitowanej na propozycję gminy, praktyczne znaczenie może mieć temat eksmisja a odmowa socjalnego.

Postępowanie karne za znęcanie się nad rodziną

Jeżeli ojciec wyzywa domowników, grozi, wszczyna awantury, poniża, zastrasza albo stosuje przemoc fizyczną, można złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa z art. 207 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny. Przepis ten penalizuje znęcanie się fizyczne lub psychiczne nad osobą najbliższą, osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy, osobą nieporadną ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny albo nad małoletnim.

Jeżeli wcześniejsze postępowanie zostało umorzone, nie zamyka to drogi do kolejnego zawiadomienia, jeżeli po umorzeniu doszło do nowych zdarzeń albo pojawiły się nowe dowody. W zawiadomieniu należy dokładnie opisać daty, przebieg zdarzeń, świadków, interwencje policji oraz skutki dla pokrzywdzonych.

W toku postępowania karnego mogą być stosowane środki ochronne. Art. 275a § 1 Kodeksu postępowania karnego pozwala zastosować dozór Policji wobec oskarżonego o przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej, pod warunkiem że opuści lokal zajmowany wspólnie z pokrzywdzonym. Z kolei art. 41a § 1 Kodeksu karnego umożliwia sądowi orzeczenie m.in. zakazu kontaktowania się, zakazu zbliżania się albo nakazu okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym.

Przymusowe leczenie odwykowe nie zastępuje eksmisji

Można również zawiadomić gminną komisję rozwiązywania problemów alkoholowych. Art. 24 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi dotyczy osób, które w związku z nadużywaniem alkoholu powodują rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchylają się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny albo systematycznie zakłócają spokój lub porządek publiczny.

Na podstawie art. 26 ust. 1 tej ustawy sąd rejonowy może zobowiązać taką osobę do poddania się leczeniu w stacjonarnym albo niestacjonarnym zakładzie lecznictwa odwykowego. Trzeba jednak pamiętać, że leczenie odwykowe nie jest eksmisją i samo w sobie nie pozbawia osoby prawa do zamieszkiwania w domu. Może natomiast dostarczyć dodatkowych dokumentów potwierdzających problem alkoholowy i jego wpływ na rodzinę.

Czego nie robić, czyli ryzyko samodzielnego wyrzucenia z domu

Nawet właściciel domu nie powinien samodzielnie wyrzucać domownika, wystawiać jego rzeczy, odcinać mediów ani wymieniać zamków bez odpowiedniego orzeczenia i trybu egzekucyjnego. Art. 342 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny zakazuje samowolnego naruszania posiadania, nawet gdy posiadacz jest w złej wierze. Osoba wyrzucona może wytoczyć powództwo posesoryjne na podstawie art. 344 § 1 Kodeksu cywilnego.

W skrajnych przypadkach wymuszanie opuszczenia mieszkania może rodzić także odpowiedzialność karną. Art. 191 § 1a Kodeksu karnego penalizuje stosowanie przemocy innego rodzaju uporczywie lub w sposób istotnie utrudniający innej osobie korzystanie z zajmowanego lokalu mieszkalnego w celu zmuszenia jej do określonego działania, zaniechania lub znoszenia. Dlatego bezpieczną drogą jest uzyskanie orzeczenia sądu albo zastosowanie ustawowych środków ochrony przed przemocą domową.

Jak przygotować pozew albo wniosek?

W pozwie o eksmisję albo wniosku o nakaz opuszczenia mieszkania należy wskazać sąd, strony, żądanie, uzasadnienie i dowody. W sprawie o eksmisję najczęściej właściwy będzie sąd rejonowy według położenia nieruchomości. W sprawach o nakaz opuszczenia mieszkania z powodu przemocy domowej także stosuje się szczególne przepisy Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące postępowania nieprocesowego.

W treści pisma warto ująć:

• kto jest właścicielem domu i na jakiej podstawie,
• kto mieszka w domu i od kiedy,
• jakie zachowania osoby pozwanej są rażąco naganne,
• jak często dochodzi do awantur, przemocy, gróźb albo interwencji,
• jak zachowanie wpływa na bezpieczeństwo, zdrowie i codzienne funkcjonowanie domowników,
• jakie dowody potwierdzają opisane zdarzenia.

Jeżeli problem polega nie tylko na zachowaniu alkoholika, lecz także na formalnym tytule do lokalu, warto porównać inne sytuacje związane z doprowadzeniem do eksmisji lokatora.

FAQ

Czy sam fakt alkoholizmu wystarczy do eksmisji?

Nie. Sąd ocenia konkretne zachowania, a nie samą chorobę alkoholową. Trzeba wykazać, że osoba swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, co wynika z art. 13 ust. 2 ustawy o ochronie praw lokatorów.

Czy żona może eksmitować męża z domu, który odziedziczyła?

Może żądać eksmisji, jeżeli zachodzą ustawowe przesłanki. Sam fakt, że dom należy do jej majątku osobistego na podstawie art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, nie oznacza automatycznej eksmisji, ponieważ małżonek może korzystać z mieszkania na podstawie art. 28¹ tego kodeksu. Uprawnienie to nie chroni jednak przemocy ani rażąco nagannego zachowania.

Co zrobić, gdy ojciec jest agresywny teraz, a sprawa o eksmisję potrwa?

W razie zagrożenia należy wzywać Policję. Przy przemocy domowej można domagać się policyjnego nakazu opuszczenia mieszkania na podstawie art. 15aa ust. 1 ustawy o Policji oraz złożyć do sądu wniosek z art. 11a ust. 1 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Czy można wymienić zamki, gdy alkoholik wyjdzie z domu?

Co do zasady nie należy tego robić bez orzeczenia sądu i właściwej egzekucji. Art. 342 Kodeksu cywilnego zakazuje samowolnego naruszania posiadania, a osoba pozbawiona dostępu do lokalu może dochodzić przywrócenia posiadania na podstawie art. 344 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy umorzenie poprzedniej sprawy karnej zamyka drogę do dalszych działań?

Nie. Jeżeli po umorzeniu doszło do kolejnych awantur, gróźb, przemocy albo znęcania, można złożyć nowe zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa z art. 207 § 1 Kodeksu karnego i dołączyć nowe dowody.

Czy przymusowe leczenie odwykowe usunie alkoholika z domu?

Nie zastępuje eksmisji. Postępowanie na podstawie art. 24 i art. 26 ust. 1 ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi może doprowadzić do zobowiązania do leczenia, ale nie rozwiązuje automatycznie prawa do zamieszkiwania.

Źródła

• art. 27, art. 28¹, art. 33 pkt 2, art. 58 § 2, art. 61³ § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• art. 2 ust. 1 pkt 1, art. 13 ust. 2, art. 14 ust. 1, art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego,
• art. 11a ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej,
• art. 15aa ust. 1 ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji,
• art. 342 i art. 344 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,
• art. 560² i następne oraz art. 1046 § 4 i § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego,
• art. 191 § 1a, art. 207 § 1 i art. 41a § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny,
• art. 275a § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego,
• art. 24 i art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi.