Działalność nierejestrowana a status bezrobotnego

Status bezrobotnego a działalność nierejestrowana – gdzie jest realne ryzyko?

W opisanej sytuacji najważniejsze jest rozróżnienie dwóch kwestii: dopuszczalności działalności nierejestrowanej oraz zachowania statusu bezrobotnego. To nie są tożsame zagadnienia.

Działalność nierejestrowana jest uregulowana w art. 5 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców. Co do zasady jest to działalność wykonywana przez osobę fizyczną, której przychód należny z tej działalności nie przekracza w żadnym miesiącu ustawowego limitu oraz która w okresie ostatnich 60 miesięcy nie wykonywała działalności gospodarczej. Samo spełnienie tych warunków nie gwarantuje jednak zachowania statusu bezrobotnego.

Status bezrobotnego określa art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Przepis wymaga m.in., aby osoba była zdolna i gotowa do podjęcia zatrudnienia albo innej pracy zarobkowej oraz nie wykonywała innej pracy zarobkowej. W praktyce urząd pracy ocenia nie tylko formalne dokumenty, ale także to, czy dana osoba faktycznie wykonuje pracę, usługi albo stałe obowiązki na rzecz innego podmiotu.

Czy można powołać się wyłącznie na Prawo budowlane?

Nie. To byłoby zbyt ryzykowne.

Obowiązki kierownika budowy wynikają z ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane, w szczególności z art. 22 tej ustawy. Kierownik budowy przejmuje obowiązki związane z prowadzeniem budowy, bezpieczeństwem, dokumentacją i zgodnością robót z przepisami. Złożenie oświadczenia o podjęciu obowiązków kierownika budowy nie tworzy jednak samoistnie „neutralnej” podstawy działania wobec urzędu pracy.

W praktyce urząd lub organ kontrolny może zapytać: na jakiej podstawie i w czyim interesie wykonuje Pan te czynności? Jeżeli wykonuje Pan realne obowiązki wobec inwestora, podpisuje dokumenty, dokonuje wpisów do dziennika budowy, uczestniczy w odbiorach albo nadzoruje roboty, to samo twierdzenie, że „nie ma umowy”, może nie wystarczyć.

Prawo budowlane określa zakres obowiązków kierownika budowy, ale nie zmienia tego, że wykonywanie tej funkcji oznacza faktyczne świadczenie określonych czynności. Organ może uznać, że istnieje co najmniej dorozumiany stosunek prawny z inwestorem albo że sam zakres aktywności wyłącza pełną gotowość do podjęcia zatrudnienia.

Dlaczego funkcja kierownika budowy jest szczególnie problematyczna?

Funkcja kierownika budowy nie jest czynnością marginalną ani czysto formalną. To samodzielna funkcja techniczna w budownictwie, związana z odpowiedzialnością zawodową i faktycznym nadzorem nad procesem budowlanym. Właśnie dlatego urząd pracy może potraktować ją inaczej niż jednorazową, drobną czynność wykonywaną incydentalnie.

Jeżeli osoba zarejestrowana jako bezrobotna:

• składa oświadczenie o przyjęciu obowiązków kierownika budowy,
• widnieje w dokumentacji budowy,
• ma obowiązek obecności lub reagowania na zdarzenia na budowie,
• ponosi odpowiedzialność za przebieg robót i bezpieczeństwo,

to trudno obronić tezę, że pozostaje ona w pełnej dyspozycyjności dla urzędu pracy w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

To ryzyko istnieje nawet wtedy, gdy nie ma wynagrodzenia. Brak zapłaty nie zawsze przesądza sprawę, bo urząd może ocenić, że sama aktywność zawodowa lub stałe zobowiązanie organizacyjne wyłącza status bezrobotnego.

Czy brak wynagrodzenia chroni przed utratą statusu?

Nie daje pełnego bezpieczeństwa.

W wielu sprawach problem nie sprowadza się wyłącznie do tego, czy ktoś osiąga dochód, ale także do tego, czy rzeczywiście pozostaje bez pracy i w gotowości do jej podjęcia. Jeżeli obowiązki są realne, powtarzalne i odpowiedzialne, urząd pracy może przyjąć, że dana osoba nie spełnia ustawowych przesłanek bycia bezrobotnym.

Dlatego odpowiedź na pytanie, czy „można powiedzieć podczas kontroli, że nie ma umowy”, brzmi: samo takie oświadczenie nie usuwa ryzyka. Organ ocenia stan faktyczny, a nie tylko literalną treść oświadczenia strony.

Możliwe konsekwencje w urzędzie pracy

Jeżeli urząd pracy uzna, że nie spełniał Pan warunków do posiadania statusu bezrobotnego, skutki mogą być poważne:

• utrata statusu bezrobotnego,
• utrata prawa do zasiłku dla bezrobotnych,
• obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, jeżeli były wypłacane,
• problemy z uzyskaniem dotacji z urzędu pracy, jeżeli warunkiem była nieprzerwana rejestracja lub spełnianie kryteriów bezrobotnego.

W sprawach o zwrot świadczeń znaczenie mają przepisy dotyczące nienależnie pobranych świadczeń z ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, a rozstrzygnięcie zależy od treści decyzji oraz od tego, od kiedy urząd uzna, że status bezrobotnego nie przysługiwał.

W podobnym kierunku mogą być pomocne także materiały dotyczące prokury samoistnej bez wynagrodzenia a statusu bezrobotnego – tam również istotne jest nie tylko wynagrodzenie, lecz samo pełnienie określonej funkcji.

Co warto zrobić przed kontrolą lub przed złożeniem wniosku o dofinansowanie?

Najbezpieczniejsze rozwiązanie to uprzednie wyjaśnienie sytuacji z właściwym powiatowym urzędem pracy, najlepiej w sposób umożliwiający późniejsze wykazanie, jakie informacje Pan przekazał. W praktyce warto:

1. opisać rzeczywisty zakres czynności wykonywanych na budowie,
2. wskazać, czy są wpisy w dzienniku budowy i czy pełni Pan formalnie funkcję kierownika budowy,
3. podać, czy istnieje jakakolwiek umowa, ustna lub pisemna,
4. wyjaśnić, czy i jakie przychody uzyskuje Pan z działalności nierejestrowanej,
5. zapytać urząd wprost, czy taka aktywność jest zgodna z utrzymaniem statusu bezrobotnego oraz warunkami przyznania środków na rozpoczęcie działalności.

Jeżeli sytuacja już trwa, znaczenie będą miały szczegóły: częstotliwość czynności, zakres odpowiedzialności, dokumentacja budowy, ewentualna korespondencja z inwestorem i to, czy urząd pracy był wcześniej informowany.

Odpowiedź praktyczna na zadane pytanie

Nie można bezpiecznie przyjąć, że samo oświadczenie o braku umowy cywilnoprawnej ochroni status bezrobotnego. Jeżeli faktycznie wykonuje Pan obowiązki kierownika budowy, urząd pracy albo inny organ może uznać, że:

• wykonuje Pan pracę lub usługi na rzecz inwestora, nawet bez formalnej umowy,
• nie pozostaje Pan w pełnej gotowości do podjęcia zatrudnienia, o której mowa w art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy,
• okoliczności sprawy są sprzeczne z warunkami zachowania statusu bezrobotnego lub z warunkami uzyskania dofinansowania.

W opisanym stanie faktycznym ryzyko zakwestionowania statusu bezrobotnego jest więc realne i istotne.

FAQ

Czy działalność nierejestrowana zawsze odbiera status bezrobotnego?

Nie. Sama działalność nierejestrowana nie przekreśla automatycznie statusu bezrobotnego. Trzeba jednak spełniać warunki z art. 5 Prawa przedsiębiorców oraz nadal odpowiadać definicji bezrobotnego z art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy.

Czy brak pisemnej umowy oznacza, że urząd niczego nie zakwestionuje?

Nie. Urząd ocenia rzeczywisty stan faktyczny. Jeżeli czynności są wykonywane regularnie i mają zawodowy charakter, brak pisemnej umowy może nie mieć decydującego znaczenia.

Czy brak wynagrodzenia rozwiązuje problem?

Nie zawsze. Przy statusie bezrobotnego znaczenie ma także gotowość do podjęcia pracy oraz faktyczne wykonywanie obowiązków. Bezpłatna, ale realna i odpowiedzialna aktywność może nadal być problemem.

Czy urząd pracy może żądać zwrotu zasiłku?

Tak, jeżeli uzna, że świadczenie było nienależnie pobrane. Zakres i okres zwrotu zależą od treści decyzji oraz konkretnego stanu faktycznego.

Czy warto wcześniej zapytać PUP na piśmie?

Tak. To najbezpieczniejsze rozwiązanie, zwłaszcza gdy ubiega się Pan o dofinansowanie i wykonuje czynności, które mogą być potraktowane jako praca lub stała funkcja zawodowa.

Źródła

1. Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy – ISAP.

2. Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców – ISAP.

3. Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane – ISAP.

4. Art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy – tekst przepisu dostępny także pod adresem: LEX/SIP.