Czy chory psychicznie ponosi odpowiedzialność za przestępstwo?

Czy choroba psychiczna wyłącza odpowiedzialność karną?

Nie zawsze. W polskim prawie karnym odpowiedzialność zależy od tego, czy sprawcy można przypisać winę w czasie popełnienia czynu. Sama informacja, że ktoś leczy się psychiatrycznie, ma rozpoznaną psychozę, schizofrenię, chorobę afektywną dwubiegunową albo inne zaburzenia psychiczne, nie wystarcza do stwierdzenia, że taka osoba jest bezkarna.

Kluczowe pytanie brzmi: czy w chwili czynu sprawca mógł rozpoznać jego znaczenie albo pokierować swoim postępowaniem. Jeżeli nie mógł tego zrobić z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych, w grę wchodzi niepoczytalność. Jeżeli ta zdolność była tylko w znacznym stopniu ograniczona, mówimy o poczytalności ograniczonej.

W praktyce oznacza to, że nie można automatycznie zakładać ani odpowiedzialności, ani braku odpowiedzialności. Ten sam człowiek może w jednym okresie działać w stanie głębokiego zaburzenia, a w innym rozumieć znaczenie swoich działań i świadomie nimi kierować. Dlatego przy ocenie sprawy liczą się: dokumentacja medyczna, przebieg leczenia, zachowanie przed czynem i po czynie, sposób działania, motywacja oraz opinia biegłych.

Jeżeli problem dotyczy konfliktu z osobą, którą otoczenie określa jako chory psychicznie, przydatny może być także materiał o odpowiedzialności za ośmieszanie i oczernianie.

Niepoczytalność z art. 31 Kodeksu karnego

Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu karnego nie popełnia przestępstwa ten, kto z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego albo innego zakłócenia czynności psychicznych nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem. Przepis wymaga więc dwóch elementów: przyczyny psychiatrycznej oraz jej realnego wpływu na zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania zachowaniem.

Do przyczyn psychiatrycznych mogą należeć m.in. psychozy, ciężkie zaburzenia psychiczne, upośledzenie umysłowe albo inne stany zakłócające czynności psychiczne. Nie każda diagnoza działa jednak tak samo. Istotne jest natężenie objawów w czasie czynu, przebieg choroby, przyjmowanie leków, ewentualne przerwy w leczeniu, wpływ alkoholu lub narkotyków oraz to, czy czyn był impulsywny, chaotyczny, czy raczej zaplanowany.

Poczytalność ograniczona została uregulowana w art. 31 § 2 Kodeksu karnego. Jeżeli w czasie popełnienia przestępstwa zdolność rozpoznania znaczenia czynu albo kierowania postępowaniem była w znacznym stopniu ograniczona, sprawca nadal może odpowiadać karnie, ale sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary. To ważna różnica: niepoczytalność wyłącza przestępstwo, a poczytalność ograniczona może wpływać na wymiar kary.

Nie działa natomiast automatycznie powołanie się na stan nietrzeźwości albo odurzenia. Jeżeli sprawca sam wprawił się w taki stan i mógł przewidzieć wyłączenie albo ograniczenie poczytalności, art. 31 § 3 Kodeksu karnego zasadniczo nie pozwala mu korzystać z wyłączenia odpowiedzialności w ten sposób.

Stalking popełniony przez osobę chorą psychicznie

Stalking, czyli uporczywe nękanie, jest obecnie przestępstwem z art. 190a Kodeksu karnego. Przepis obejmuje zachowania polegające na uporczywym nękaniu innej osoby lub osoby jej najbliższej, jeżeli wywołują uzasadnione okolicznościami poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia albo istotnie naruszają prywatność pokrzywdzonego. Za podstawowy typ stalkingu grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat.

W sprawach o stalking szczególnie ważne jest odróżnienie choroby psychicznej od faktycznej niepoczytalności w czasie poszczególnych zachowań. Nękanie zwykle jest rozciągnięte w czasie: obejmuje wiadomości, telefony, śledzenie, publikacje w Internecie, nachodzenie, groźby lub kontakt przez osoby trzecie. Dlatego stan sprawcy może wymagać oceny nie tylko „ogólnie”, ale w odniesieniu do konkretnych epizodów.

Jeżeli u sprawcy występuje psychoza, sprawa może wymagać opinii biegłych, ale nadal trzeba badać, czy objawy rzeczywiście uniemożliwiały rozpoznanie znaczenia działań albo kierowanie nimi. Inaczej wygląda sytuacja osoby, która działa pod wpływem urojeń i nie ma kontaktu z rzeczywistością, a inaczej osoby, która mimo diagnozy planuje nękanie, ukrywa ślady, zmienia numery telefonów i reaguje na działania policji.

Więcej o praktycznych działaniach przy nękaniu opisuje materiał dotyczący tego, jak udowodnić art. 190a K.k. w sprawach o stalking.

Jak ustala się stan psychiczny sprawcy?

Ocena poczytalności wymaga wiadomości specjalnych. Zgodnie z art. 202 Kodeksu postępowania karnego w celu wydania opinii o stanie zdrowia psychicznego oskarżonego sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, powołuje co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów. Na wniosek psychiatrów można powołać także biegłych innych specjalności, np. psychologa.

Opinia powinna odnosić się nie tylko do rozpoznania medycznego, ale przede wszystkim do poczytalności w chwili czynu, aktualnego stanu zdrowia psychicznego oraz możliwości udziału w postępowaniu i prowadzenia obrony w sposób samodzielny i rozsądny. Jeżeli sama opinia ambulatoryjna nie wystarcza, sąd może orzec obserwację w zakładzie leczniczym. Obserwacja co do zasady nie powinna trwać dłużej niż 4 tygodnie, a łącznie w danej sprawie nie może przekroczyć 8 tygodni.

Dla pokrzywdzonego oznacza to jedno: nie trzeba samodzielnie udowadniać, że sprawca jest poczytalny. Warto natomiast przekazać organom ścigania wszystkie dowody zachowań sprawcy, informacje o ich częstotliwości, eskalacji, skutkach oraz ewentualnych wcześniejszych interwencjach policji, leczeniu lub hospitalizacjach, jeżeli są znane.

Co grozi sprawcy niepoczytalnemu?

Jeżeli sąd ustali, że sprawca był niepoczytalny w czasie czynu, nie zostanie skazany za przestępstwo, ponieważ nie można mu przypisać winy. Nie oznacza to jednak, że sprawa zawsze kończy się bez żadnych konsekwencji. W określonych przypadkach sąd może zastosować środki zabezpieczające.

Środkami zabezpieczającymi mogą być m.in. terapia, terapia uzależnień, elektroniczna kontrola miejsca pobytu albo pobyt w zakładzie psychiatrycznym. Sąd może je orzec wtedy, gdy jest to konieczne, aby zapobiec ponownemu popełnieniu czynu zabronionego, a inne środki nie są wystarczające. Pobyt w zakładzie psychiatrycznym jest środkiem najsurowszym i może być stosowany tylko przy spełnieniu ustawowych przesłanek, w szczególności gdy chodzi o zapobieżenie ponownemu popełnieniu czynu o znacznej społecznej szkodliwości.

Przy ograniczonej poczytalności sprawca może zostać skazany. Sąd może wtedy łagodzić karę, ale nie musi odstępować od reakcji karnej. W praktyce znaczenie mają: rodzaj czynu, stopień zagrożenia dla pokrzywdzonego, wcześniejsze zachowania sprawcy, stosunek do leczenia i ryzyko ponownego naruszenia prawa.

W sprawach, w których w tle występują osoby chore psychicznie, przemoc domowa lub realne zagrożenie bezpieczeństwa, warto znać także zasady działania rodziny i organów w sytuacji, gdy problemem są osoby chore psychicznie zachowujące się agresywnie lub niebezpiecznie.

Co powinien zrobić pokrzywdzony?

Jeżeli zachowanie sprawcy spełnia znamiona przestępstwa, pokrzywdzony powinien złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. Przy stalkingu z art. 190a § 1 i 2 Kodeksu karnego potrzebny jest co do zasady wniosek pokrzywdzonego o ściganie. Po jego złożeniu postępowanie toczy się dalej z urzędu.

Do zawiadomienia warto dołączyć albo przynajmniej wskazać dowody: SMS-y, e-maile, komunikatory, historię połączeń, nagrania, zrzuty ekranu, wydruki wpisów internetowych, dane świadków, notatki z interwencji policji, dokumentację medyczną potwierdzającą skutki nękania oraz chronologiczny opis zdarzeń. Przy długotrwałym nękaniu bardzo pomocna jest tabela z datą, godziną, formą kontaktu i krótkim opisem zachowania.

Jeżeli zachowanie sprawcy stwarza natychmiastowe zagrożenie życia lub zdrowia, trzeba korzystać z pomocy policji i numeru alarmowego 112. Równolegle można wnioskować o środki zapobiegawcze lub ochronne, np. zakaz kontaktowania się, zakaz zbliżania się albo dozór policji, jeżeli spełnione są przesłanki procesowe.

Jeżeli sprawa dotyczy wykonania kary, leczenia lub pobytu w jednostce penitencjarnej, osobnym zagadnieniem są osoby chore psychicznie w ZK oraz wpływ stanu zdrowia psychicznego na odbywanie kary pozbawienia wolności.

FAQ

Czy osoba chora psychicznie zawsze jest bezkarna?

Nie. Bezkarność nie wynika z samej diagnozy. Trzeba ustalić, czy w chwili czynu sprawca nie mógł rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem. Jeżeli mógł, może ponosić odpowiedzialność karną.

Kto decyduje o niepoczytalności?

Ostatecznie decyduje sąd, zwykle na podstawie opinii co najmniej dwóch biegłych psychiatrów. Pokrzywdzony, policja ani prokurator nie powinni przesądzać tej kwestii wyłącznie na podstawie obiegowych informacji o chorobie sprawcy.

Czy poczytalność ograniczona wyłącza karę?

Nie. Poczytalność ograniczona w znacznym stopniu oznacza, że sprawca co do zasady nadal może zostać skazany. Sąd może jednak zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, jeżeli uzna to za uzasadnione.

Czy stalking jest ścigany z urzędu?

Podstawowy stalking oraz podszywanie się pod inną osobę z art. 190a § 1 i 2 Kodeksu karnego są ścigane na wniosek pokrzywdzonego. Po złożeniu wniosku sprawa toczy się z urzędu. Jeżeli następstwem czynu jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, w grę wchodzi typ kwalifikowany z art. 190a § 3.

Czy sprawca niepoczytalny może trafić do zakładu psychiatrycznego?

Tak, ale tylko przy spełnieniu ustawowych przesłanek. Sąd może orzec pobyt w zakładzie psychiatrycznym jako środek zabezpieczający, jeżeli jest to konieczne dla zapobieżenia ponownemu popełnieniu czynu zabronionego o znacznej społecznej szkodliwości.

Jakie dowody są najważniejsze przy nękaniu?

Najważniejsze są dowody pokazujące uporczywość i skutki zachowania: wiadomości, połączenia, nagrania, zrzuty ekranu, wpisy, dane świadków, notatki policyjne oraz opis wpływu nękania na życie pokrzywdzonego. Warto zachować oryginalne pliki i nie ograniczać się do samych wydruków.

Podsumowanie

Osoba chora psychicznie może ponosić odpowiedzialność karną, jeżeli w czasie czynu mogła rozpoznać jego znaczenie i pokierować swoim postępowaniem. Niepoczytalność jest wyjątkiem, który wymaga indywidualnej oceny konkretnego czynu i zwykle opinii biegłych psychiatrów. Przy stalkingu, groźbach, przemocy lub oczernianiu nie należy zakładać, że choroba sprawcy uniemożliwia prowadzenie sprawy.

Dla pokrzywdzonego najważniejsze jest szybkie zabezpieczenie dowodów, opisanie chronologii zdarzeń i złożenie zawiadomienia wraz z wnioskiem o ściganie, gdy przepis tego wymaga. Kwestia zdrowia psychicznego sprawcy zostanie oceniona w toku postępowania, a w razie realnego zagrożenia sąd może stosować środki służące ochronie pokrzywdzonego i zapobieganiu dalszym czynom.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, w szczególności art. 31, art. 93a-93c oraz art. 190a - tekst jednolity i akty zmieniające dostępne w Dzienniku Ustaw: Kodeks karny, Dz.U. 2025 poz. 383.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 202 i art. 203 - aktualny tekst jednolity: Kodeks postępowania karnego, Dz.U. 2026 poz. 490.
• Stan prawny sprawdzony na dzień 21 czerwca 2026 r.