Czy żona może pobierać emeryturę chorego męża i zatrzymać jej część?

Czy żona może zatrzymać część emerytury chorego męża?

To zależy od dwóch odrębnych kwestii: po pierwsze od tego, czy emerytura po wypłacie należy do majątku wspólnego małżonków, a po drugie od tego, kto ma prawo faktycznie odebrać świadczenie z ZUS albo dysponować rachunkiem bankowym.

Jeżeli między małżonkami istnieje ustawowa wspólność majątkowa, to zgodnie z art. 31 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, do majątku wspólnego należą w szczególności pobrane wynagrodzenie za pracę oraz dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków. W praktyce przyjmuje się, że pobrana emerytura również zasila majątek wspólny jako dochód uzyskany w czasie trwania wspólności.

Nie oznacza to jednak, że małżonek może dowolnie przejmować całość świadczenia i ignorować potrzeby chorego współmałżonka. Zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie, a według art. 27 tej ustawy oboje mają obowiązek – każdy według swoich sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych – przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny.

Jeżeli więc emerytura chorego męża jest niezbędna do opłacenia jego leczenia, opieki, leków albo pobytu w domu pomocy społecznej czy prywatnym ośrodku, to zatrzymywanie środków wyłącznie na potrzeby drugiego małżonka może być kwestionowane. Szczególnie wtedy, gdy prowadzi do braku opłaty za pobyt lub narusza interes osoby chorej.

Czy żona może pobierać emeryturę męża bez jego zgody?

Co do zasady – nie automatycznie. Sam fakt pozostawania w małżeństwie nie daje żonie odrębnego uprawnienia do odbioru emerytury męża z ZUS. Potrzebna jest odpowiednia podstawa faktyczna lub prawna, np.:

• pełnomocnictwo udzielone przez emeryta,
• dostęp do wspólnego rachunku bankowego, na który wpływa świadczenie,
• ustanowienie opiekuna lub kuratora, jeżeli mąż nie może prowadzić swoich spraw,
• inna forma reprezentacji wynikająca z przepisów szczególnych i konkretnej sytuacji.

Jeżeli świadczenie wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych, to sposób odbioru zależy od zasad wypłaty świadczeń stosowanych przez ZUS oraz od tego, czy uprawniony wskazał rachunek bankowy, adres doręczeń lub pełnomocnika. Samo małżeństwo nie zastępuje pełnomocnictwa do odbioru świadczenia.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy emerytura wpływa na wspólny rachunek bankowy. Wtedy każdy współposiadacz rachunku może zwykle dysponować środkami zgodnie z umową z bankiem. To jednak nadal nie rozstrzyga, czy takie wykorzystanie pieniędzy jest zgodne z obowiązkami małżeńskimi i interesem chorego małżonka.

Emerytura a koszty pobytu w DPS lub prywatnym ośrodku

Trzeba odróżnić dom pomocy społecznej od prywatnego ośrodka opiekuńczego.

Kto płaci za pobyt w DPS?

W przypadku domu pomocy społecznej stosuje się ustawę z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 61 ust. 1 tej ustawy obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w DPS są w kolejności:

1. mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich – przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2. małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3. gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.

Z kolei art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej przewiduje, że mieszkaniec domu wnosi opłatę nie więcej niż 70% swojego dochodu. Przy emeryturze oznacza to, że co do zasady do 70% świadczenia może zostać przeznaczone na odpłatność za DPS, a reszta pozostaje do dyspozycji tej osoby.

Jeżeli więc ojciec przebywa w publicznym DPS, nie można po prostu założyć, że na opłatę ma iść cała jego emerytura. Limit wynika wprost z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej.

Zobacz również:

A co z prywatnym ośrodkiem opiekuńczym?

Jeżeli chory przebywa w prywatnej placówce, nie stosuje się automatycznie reguły 70% z art. 61 ustawy o pomocy społecznej. W takiej sytuacji kluczowe znaczenie ma umowa z placówką: kto ją podpisał, w czyim imieniu, na jakich warunkach i z jakiego źródła mają być pokrywane koszty.

Jeżeli umowę podpisał sam chory, a był świadomy i zdolny do podejmowania decyzji, jego emerytura może być przeznaczana na pobyt zgodnie z umową. Jeżeli zaś działały dzieci albo żona, trzeba sprawdzić, czy miały umocowanie. Bez tego mogą powstawać spory zarówno z placówką, jak i w rodzinie.

Czy dzieci muszą utrzymywać macochę?

Co do zasady nie dlatego, że jest macochą. Obowiązek alimentacyjny między powinowatymi nie powstaje automatycznie tylko z racji zawarcia małżeństwa z rodzicem. Zasadnicze reguły obowiązku alimentacyjnego określają art. 128-144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Dzieci ojca mogą być natomiast – zależnie od sytuacji – zobowiązane do alimentacji wobec własnego rodzica, a nie wobec jego żony. Jeżeli pojawia się wątek wsparcia osoby starszej w rodzinie, warto odróżnić obowiązek wobec rodzica od sytuacji, w której osobno oceniana jest opieka nad matką lub innym krewnym.

Małżonka chorego może natomiast powoływać się na art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli obowiązek małżonków do przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny. To jednak jest relacja między małżonkami, a nie podstawa do obciążania pasierbów kosztami utrzymania macochy jako takiej.

Co zrobić, gdy chory mąż nie może już sam decydować?

Tutaj wszystko zależy od jego stanu zdrowia i stopnia samodzielności.

W sprawach o ubezwłasnowolnienie właściwy rzeczowo jest sąd okręgowy, a postępowanie toczy się według przepisów art. 544-560 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Sąd może także ustanowić doradcę tymczasowego na podstawie art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli jest to potrzebne do ochrony osoby, której dotyczy wniosek.

Nie w każdej sprawie ubezwłasnowolnienie będzie jednak najlepszym rozwiązaniem. To środek daleko idący i powinien odpowiadać rzeczywistej sytuacji zdrowotnej oraz potrzebie ochrony interesów chorego.

Czy można ustanowić rozdzielność majątkową?

Tak, ale tylko przy spełnieniu przesłanek ustawowych. Zgodnie z art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej.

Za ważny powód sądy uznają m.in. sytuację, w której dalsze trwanie wspólności majątkowej poważnie zagraża interesom jednego z małżonków albo dobru rodziny, np. przez niegospodarne dysponowanie pieniędzmi, brak współdziałania czy konflikt uniemożliwiający prawidłowy zarząd majątkiem.

Jeżeli ojciec jest świadomy, to to on powinien wystąpić z pozwem. Jeżeli nie jest w stanie działać samodzielnie, wcześniej trzeba uporządkować jego reprezentację. Nie można po prostu „za niego” wytoczyć sprawy bez odpowiedniego umocowania.

Rozdzielność majątkowa może pomóc uporządkować finanse na przyszłość, ale nie rozwiązuje automatycznie wszystkich rozliczeń za okres wcześniejszy. Trzeba wtedy osobno ocenić, jakie środki zostały pobrane, na co je wydano i czy naruszono interes chorego małżonka.

Zobacz również:

Jak praktycznie zabezpieczyć interes chorego ojca?

W opisanej sytuacji warto działać etapami:

1. ustalić, czy ojciec przebywa w publicznym DPS czy w prywatnym ośrodku,
2. sprawdzić, kto podpisał umowę z placówką i na jakiej podstawie,
3. ustalić, gdzie wpływa emerytura i kto ma dostęp do rachunku,
4. ocenić, czy ojciec może samodzielnie udzielić pełnomocnictwa albo podjąć decyzje,
5. jeżeli nie – rozważyć kuratora, doradcę tymczasowego lub ubezwłasnowolnienie,
6. w razie konfliktu majątkowego między małżonkami – przeanalizować pozew o rozdzielność majątkową.

Jeżeli problem dotyczy nie tylko pieniędzy, ale także obowiązku wsparcia bliskich, kwestie alimentacyjne i rodzinne trzeba analizować odrębnie na podstawie konkretnej relacji między osobami i stanu faktycznego.

FAQ

Czy żona ma automatyczne prawo odbierać emeryturę chorego męża z ZUS?

Nie. Samo małżeństwo zwykle nie wystarcza. Potrzebne jest np. pełnomocnictwo, wspólny rachunek albo przedstawicielstwo wynikające z orzeczenia sądu.

Czy cała emerytura może iść na pobyt w DPS?

Nie w publicznym DPS. Zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej mieszkaniec domu wnosi opłatę nie więcej niż 70% swojego dochodu.

Czy pasierbowie muszą utrzymywać macochę?

Co do zasady nie tylko dlatego, że jest żoną ich ojca. Trzeba odrębnie badać, czy istnieje konkretna podstawa obowiązku alimentacyjnego.

Czy można żądać rozdzielności majątkowej, gdy małżonek źle gospodaruje pieniędzmi?

Tak, jeżeli istnieją ważne powody w rozumieniu art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ocenę zawsze przeprowadza sąd na tle konkretnego stanu faktycznego.

Co zrobić, gdy chory ojciec nie rozumie już swoich decyzji?

Trzeba rozważyć odpowiednią formę ochrony: pełnomocnictwo udzielone wcześniej, kuratora, doradcę tymczasowego albo ubezwłasnowolnienie. Wybór zależy od stanu zdrowia i zakresu potrzebnej pomocy.

Źródła

• art. 23, art. 27, art. 31 § 1 i § 2 pkt 1, art. 52 § 1, art. 128-144¹, art. 183 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 13 § 1 i art. 16 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 61 ust. 1-2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
• art. 544-560 oraz art. 548 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego