Czy można wycofać się z ugody sądowej po umorzeniu postępowania?

Co oznacza postanowienie o umorzeniu postępowania po ugodzie?

Jeżeli strony zawierają przed sądem ugodę, sąd najczęściej uznaje, że dalsze prowadzenie sprawy stało się zbędne, i wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania. W sprawach rodzinnych i majątkowych, w tym przy podziale majątku po rozwodzie, taka ugoda może jednocześnie regulować istotne rozliczenia między byłymi małżonkami: spłatę, przejęcie rzeczy, zasady korzystania z mieszkania albo przeniesienie określonych składników majątku.

Ugoda sądowa nie jest zwykłą rozmową ani niewiążącą deklaracją. Ma charakter czynności procesowej, a w zakresie objętym jej treścią wywołuje również skutki materialnoprawne. Po jej zawarciu nie ma więc prostego mechanizmu swobodnego odwołania ugody tylko dlatego, że jedna ze stron po namyśle uznała ją za niekorzystną.

Czy można wycofać się z ugody sądowej?

Wycofanie się z ugody sądowej jest możliwe tylko w ograniczonych przypadkach. Najczęściej rozważa się dwa kierunki działania: zaskarżenie postanowienia o umorzeniu postępowania, jeżeli nie jest jeszcze prawomocne, oraz uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego w ugodzie, jeżeli wystąpiła wada oświadczenia woli.

W praktyce trzeba odróżnić sytuację, w której strona po prostu żałuje ugody, od sytuacji, w której ugoda została zawarta pod wpływem prawnie istotnego błędu, groźby, podstępu albo jest sprzeczna z prawem lub zasadami współżycia społecznego. Tylko ta druga grupa przypadków może uzasadniać skuteczne podważanie ugody.

W postanowieniu z 16 lutego 1968 r., sygn. akt II CZ 129/67, Sąd Najwyższy wskazał, że badanie dopuszczalności uchylenia się od skutków oświadczenia woli zawartego w ugodzie sądowej może nastąpić także w postępowaniu, w którym to oświadczenie zostało złożone. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy postępowanie nie zostało jeszcze prawomocnie zakończone.

Zażalenie na postanowienie o umorzeniu postępowania

Jeżeli sąd wydał postanowienie o umorzeniu postępowania po zawarciu ugody, pierwszym krokiem powinno być sprawdzenie, czy postanowienie jest już prawomocne oraz jakie pouczenie zostało doręczone stronie. Postanowienie kończące postępowanie w sprawie może podlegać zaskarżeniu, ale sposób liczenia terminu zależy od tego, czy postanowienie doręczono z uzasadnieniem, czy trzeba najpierw złożyć wniosek o uzasadnienie.

Zgodnie z aktualną zasadą z art. 394 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego termin do wniesienia zażalenia wynosi tydzień od dnia doręczenia postanowienia z uzasadnieniem. Jeżeli przy wydaniu postanowienia sąd odstąpił od jego uzasadnienia, termin liczy się od dnia ogłoszenia postanowienia, a jeżeli postanowienie podlegało doręczeniu – od dnia jego doręczenia. Dlatego nie należy automatycznie zakładać, że termin zawsze biegnie od dnia rozprawy.

W sprawach o podział majątku po rozwodzie często stosuje się przepisy postępowania nieprocesowego, a przepisy o procesie stosuje się odpowiednio. Z tego powodu w konkretnej sprawie trzeba sprawdzić treść pouczenia, rodzaj wydanego postanowienia i etap postępowania.

Błąd przy zawieraniu ugody a art. 918 Kodeksu cywilnego

Podstawowym przepisem dotyczącym ugody jest art. 917 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z nim przez ugodę strony czynią sobie wzajemne ustępstwa w zakresie istniejącego między nimi stosunku prawnego po to, aby usunąć niepewność co do roszczeń, zapewnić ich wykonanie albo zakończyć spór istniejący lub mogący powstać.

Uchylenie się od skutków ugody zawartej pod wpływem błędu reguluje art. 918 § 1 Kodeksu cywilnego. Jest ono dopuszczalne tylko wtedy, gdy błąd dotyczy stanu faktycznego, który według treści ugody obie strony uważały za niewątpliwy, a spór albo niepewność nie powstałyby, gdyby strony znały prawdziwy stan rzeczy.

To bardzo wąska podstawa. Nie wystarczy wykazać, że po ugodzie pojawiła się lepsza oferta, że jedna ze stron źle oceniła opłacalność porozumienia albo że po konsultacji z prawnikiem uznała, iż mogła uzyskać więcej. Ugoda z założenia polega na ustępstwach i kończy niepewność, dlatego sąd nie podważa jej tylko z powodu późniejszego niezadowolenia strony.

Art. 918 § 2 Kodeksu cywilnego dodatkowo stanowi, że nie można uchylić się od skutków prawnych ugody z powodu odnalezienia dowodów dotyczących roszczeń objętych ugodą, chyba że ugoda została zawarta w złej wierze.

Oświadczenie o uchyleniu się od skutków ugody

Jeżeli strona powołuje się na błąd lub groźbę, znaczenie ma również art. 88 Kodeksu cywilnego. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego innej osobie pod wpływem błędu lub groźby następuje przez oświadczenie złożone tej osobie na piśmie. Uprawnienie wygasa, w razie błędu, z upływem roku od jego wykrycia, a w razie groźby – z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał.

W sprawie sądowej samo pismo do drugiej strony może jednak nie wystarczyć do praktycznego rozwiązania problemu. Jeżeli postępowanie nadal trwa albo postanowienie o umorzeniu nie jest prawomocne, argumenty dotyczące wady oświadczenia woli trzeba przedstawić również sądowi we właściwym piśmie procesowym. Jeżeli postanowienie jest prawomocne, konieczne może być rozważenie odrębnego postępowania, zarzutu w innym procesie albo innych środków zależnych od treści ugody.

Kiedy ugoda może być nieważna albo niedopuszczalna?

Niezależnie od błędu można badać, czy ugoda nie jest sprzeczna z prawem, zasadami współżycia społecznego albo czy nie zmierza do obejścia prawa. W sprawach cywilnych sąd powinien kontrolować dopuszczalność ugody. Jeżeli jej treść rażąco narusza usprawiedliwiony interes jednej ze stron, również może pojawić się argument przeciwko jej utrzymaniu.

W wyroku z 1 lutego 2000 r., sygn. akt I PKN 503/99, Sąd Najwyższy wskazał, że brak podstaw do uchylenia się od skutków ugody z powodu błędu nie wyklucza badania, czy ugoda sądowa jest bezwzględnie nieważna jako czynność niezgodna z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo rażąco naruszająca usprawiedliwiony interes osób uprawnionych.

Trzeba jednak podkreślić, że są to sytuacje wyjątkowe. Sąd nie zastąpi stronie kalkulacji ekonomicznej i nie zmieni ugody tylko dlatego, że po czasie okazała się mniej korzystna, niż strona oczekiwała.

Co zrobić po zawarciu niekorzystnej ugody?

Jeżeli po rozprawie uważasz, że ugoda została zawarta w warunkach błędu albo nacisku, działaj według uporządkowanego planu:

• ustal datę ogłoszenia i doręczenia postanowienia o umorzeniu,
• sprawdź, czy trzeba złożyć wniosek o uzasadnienie i jaki termin wskazuje pouczenie sądu,
• uzyskaj protokół rozprawy albo nagranie, aby zweryfikować, co dokładnie zostało oświadczone,
• porównaj treść ugody z rzeczywistym stanem faktycznym istniejącym w chwili jej zawarcia,
• zgromadź dokumenty potwierdzające błąd, groźbę, podstęp albo rażące naruszenie interesu,
• przygotuj zażalenie lub inne właściwe pismo procesowe, zanim upłyną terminy.

W sprawach o podział majątku szczególne znaczenie mają dokumenty dotyczące wartości nieruchomości, kredytów, nakładów z majątku osobistego, darowizn, spłat oraz tego, czy dany składnik wchodził do majątku wspólnego czy osobistego.

FAQ

Czy mogę odwołać ugodę sądową, bo jest dla mnie niekorzystna?

Nie samo poczucie niekorzystności nie wystarcza. Trzeba wykazać konkretną podstawę prawną, na przykład błąd dotyczący stanu faktycznego uznawanego przez obie strony za niewątpliwy, groźbę, podstęp albo nieważność ugody.

Ile jest czasu na zażalenie na postanowienie o umorzeniu?

Co do zasady termin wynosi tydzień od doręczenia postanowienia z uzasadnieniem. W praktyce trzeba jednak sprawdzić pouczenie sądu, ponieważ czasem najpierw konieczny jest wniosek o uzasadnienie, a sposób liczenia terminu zależy od konkretnej sytuacji procesowej.

Czy mogę uchylić się tylko od części ugody?

Zazwyczaj ugodę ocenia się jako całość, ponieważ wzajemne ustępstwa stron są ze sobą powiązane. Próba podważenia tylko jednego wygodnego fragmentu ugody może być nieskuteczna, chyba że z treści ugody i okoliczności sprawy wynika możliwość oddzielenia poszczególnych postanowień.

Czy odnalezienie nowych dokumentów wystarczy do podważenia ugody?

Nie zawsze. Art. 918 § 2 Kodeksu cywilnego wskazuje, że samo odnalezienie dowodów dotyczących roszczeń objętych ugodą nie pozwala uchylić się od jej skutków, chyba że ugoda została zawarta w złej wierze.

Co zrobić, jeżeli postanowienie o umorzeniu jest już prawomocne?

Wtedy sytuacja jest trudniejsza. Trzeba analizować treść ugody, podstawy nieważności albo bezskuteczności oraz to, czy możliwe jest odrębne powództwo, zarzut w innym postępowaniu lub inny środek prawny. Nie ma jednego automatycznego rozwiązania dla wszystkich spraw.

Podsumowanie

Ugoda sądowa po podziale majątku jest poważną czynnością i co do zasady kończy postępowanie. Jeżeli sąd wydał postanowienie o umorzeniu, trzeba przede wszystkim ustalić, czy jest ono prawomocne i jakie terminy wynikają z pouczenia. Zażalenie może być właściwym krokiem, jeżeli postanowienie nie jest prawomocne, ale argumenty muszą dotyczyć konkretnych wad ugody albo naruszeń prawa.

Najczęstszą podstawą rozważaną w takich sprawach jest błąd przy zawieraniu ugody, jednak art. 918 Kodeksu cywilnego przewiduje surowe warunki. Chodzi o błąd dotyczący stanu faktycznego, który obie strony uważały za niewątpliwy. Dlatego każda sprawa wymaga analizy protokołu, treści ugody, dokumentów majątkowych i przebiegu rozprawy.

Źródła

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 88, art. 917 i art. 918 – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 355, art. 357 i art. 394 – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.
3. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 1968 r., sygn. akt II CZ 129/67.
4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 lutego 2000 r., sygn. akt I PKN 503/99.
5. Postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 13 lutego 1991 r., sygn. akt I ACz 14/91.
6. S. Dmowski i in., Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, t. II, Warszawa 2007.