Zwrot partycypacji i kaucji TBS po śmierci najemcy a spadek

Partycypacja i kaucja w TBS/SIM – od czego zależy zwrot?

W pierwszej kolejności trzeba odróżnić partycypację od kaucji. Partycypacja to udział w kosztach budowy lokalu mieszkalnego, który daje określone uprawnienia wynikające z umowy i ustawy o społecznych formach rozwoju mieszkalnictwa. Nie jest to udział we własności mieszkania. Kaucja zabezpiecza natomiast należności z tytułu najmu, np. zaległy czynsz, opłaty lub koszty napraw obciążające najemcę.

Dzisiejsza ustawa posługuje się pojęciem społecznej inicjatywy mieszkaniowej, czyli SIM, ale wiele podmiotów nadal działa pod nazwą TBS. W praktyce dla najemcy najważniejsze jest sprawdzenie: kto podpisał umowę partycypacji, kto był najemcą, kiedy zawarto umowę, z jakich środków wniesiono partycypację i czy lokal został opróżniony.

Data zawarcia umowy ma znaczenie. W przypadku starszych umów, zwłaszcza związanych z inwestycjami sprzed 1 stycznia 2005 r., nie można automatycznie stosować wszystkich obecnych zasad z art. 29a ustawy. Wtedy decydują przede wszystkim postanowienia umowy partycypacji, przepisy przejściowe oraz ogólne przepisy Kodeksu cywilnego. Jeżeli umowa jest nowsza albo objęta obecnymi regułami, partycypacja jest rozliczana według zasad ustawowych.

Jak TBS oblicza zwrot partycypacji?

Co do zasady zwrot partycypacji następuje po zakończeniu najmu i opróżnieniu lokalu. Aktualny art. 29a ustawy o społecznych formach rozwoju mieszkalnictwa przewiduje, że w odniesieniu do lokali objętych wskazanymi w tym przepisie formami finansowania kwota partycypacji podlega zwrotowi nie później niż w terminie 12 miesięcy od dnia opróżnienia lokalu.

Wysokość zwracanej partycypacji nie zawsze jest prostym zwrotem kwoty nominalnej. W ustawowych modelach rozliczenia bierze się pod uwagę wzór i wskaźniki dotyczące wartości odtworzeniowej albo ceny 1 m² powierzchni użytkowej budynku mieszkalnego. Z tego powodu kwota zwrotu może być wyższa niż kwota pierwotnie wpłacona, ale w konkretnej sprawie trzeba sprawdzić umowę, regulamin TBS/SIM i podstawę finansowania inwestycji.

Kaucja mieszkaniowa jest rozliczana osobno. Zgodnie z ustawą o ochronie praw lokatorów zwrot zwaloryzowanej kaucji następuje w terminie miesiąca od dnia opróżnienia lokalu albo nabycia jego własności przez najemcę, po potrąceniu należności wynajmującego. Jeżeli więc istnieją zaległości czynszowe, szkody w lokalu albo inne należności z umowy najmu, TBS może potrącić je z kaucji, a niekiedy także dochodzić dalszej zapłaty.

Czy po śmierci najemcy ojciec może odebrać całą kwotę?

Nie zawsze. Jeżeli partycypacja i kaucja zostały sfinansowane z majątku wspólnego małżonków, np. z wynagrodzeń uzyskiwanych w trakcie małżeństwa, należy najpierw rozdzielić majątek wspólny od spadku. Co do zasady połowa takiej wierzytelności należy do żyjącego małżonka z tytułu wspólności majątkowej i nie wchodzi do spadku po zmarłym. Druga połowa stanowi masę spadkową.

W opisanej sytuacji, jeżeli ojciec, dzieci i dalsi zstępni skutecznie odrzucili spadek po matce, nie dziedziczą jej części partycypacji ani kaucji. Odrzucenie spadku działa całościowo: nie można odrzucić długów, a jednocześnie zatrzymać aktywów spadkowych. Ojciec może więc domagać się wypłaty tylko tej części, która należy do niego jako współuprawnionego z majątku wspólnego, o ile potwierdzają to dokumenty i stan faktyczny.

Jeżeli po odrzuceniu spadku nie ma już osób dziedziczących w bliższych kręgach, do dziedziczenia mogą dojść dalsi krewni, a ostatecznie gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarb Państwa. Nie należy więc zakładać, że część spadkowa staje się automatycznie własnością osób, które wcześniej odrzuciły spadek.

Odrzucenie spadku a obowiązek poinformowania TBS

TBS powinien zostać poinformowany o odrzuceniu spadku, ponieważ wypłata środków zależy od ustalenia, komu przysługuje wierzytelność. W praktyce TBS może zażądać aktu zgonu, umowy najmu, umowy partycypacji, dokumentów potwierdzających opróżnienie lokalu, oświadczeń o odrzuceniu spadku oraz dokumentu potwierdzającego krąg spadkobierców, np. postanowienia sądu albo aktu poświadczenia dziedziczenia.

Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się w terminie 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Brak oświadczenia w terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Jeżeli sprawa dotyczy małoletnich dzieci, trzeba dodatkowo sprawdzić, czy w konkretnych okolicznościach wystarczy oświadczenie rodziców, czy nadal potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego. Jeżeli zgoda sądu jest wymagana, bieg sześciomiesięcznego terminu ulega zawieszeniu na czas trwania tego postępowania.

Co zrobić, jeżeli TBS przeleje całą kwotę?

Jeżeli TBS przeleje całość partycypacji i kaucji osobie, która wie, że część świadczenia należy do masy spadkowej, bezpiecznym rozwiązaniem jest niezwłoczne pisemne poinformowanie TBS o sytuacji i niewydatkowanie spornej części środków. W piśmie warto wskazać, kto i kiedy odrzucił spadek, załączyć kopie dokumentów oraz poprosić o ponowne rozliczenie wypłaty.

Zatrzymanie pieniędzy należących do spadku może prowadzić do obowiązku zwrotu nienależnie pobranej kwoty, odsetek i ewentualnych kosztów procesu. Jeżeli dodatkowo doszłoby do zatajenia informacji albo świadomego rozporządzenia cudzą częścią środków jak własną, w skrajnych przypadkach może pojawić się ryzyko odpowiedzialności z art. 284 Kodeksu karnego, który dotyczy przywłaszczenia rzeczy ruchomej albo prawa majątkowego.

PIT-11 z TBS – czy oznacza prawo do pieniędzy?

Sam formularz danych do PIT-11 nie oznacza, że osoba wskazana w formularzu jest uprawniona do całej kwoty cywilnoprawnie. TBS może potrzebować danych podatkowych, ponieważ zwrot partycypacji, zwłaszcza w części przewyższającej pierwotnie wpłaconą kwotę, może być traktowany jako przychód podlegający rozliczeniu według ustawy o PIT. Kwalifikacja podatkowa zależy od konkretnego modelu wypłaty, umowy oraz tego, czy chodzi o zwrot od TBS, cesję praw czy inne rozliczenie.

Jeżeli TBS zamierza wystawić PIT-11 na ojca, a część świadczenia nie należy do niego, trzeba tę kwestię wyjaśnić przed wypłatą. W przeciwnym razie mogą powstać dwa problemy naraz: cywilny, czyli obowiązek zwrotu części środków, oraz podatkowy, czyli rozliczenie przychodu przez osobę, która faktycznie nie powinna otrzymać całej kwoty.

Jak bezpiecznie przeprowadzić rozliczenie po śmierci najemcy?

Najbezpieczniej działać pisemnie i zachować pełną przejrzystość wobec TBS. W pierwszym kroku należy ustalić, czy partycypantem i najemcą była matka, ojciec czy oboje, a także z jakiego majątku opłacono partycypację i kaucję. Następnie trzeba zebrać dokumenty spadkowe i wyjaśnić TBS, że spadek po matce został odrzucony przez wskazane osoby.

W piśmie do TBS warto poprosić o osobne wskazanie: kwoty partycypacji, kwoty kaucji, dokonanych potrąceń, podstawy wyliczenia partycypacji, terminu wypłaty oraz osoby, którą TBS uważa za uprawnioną do odbioru świadczenia. Jeżeli TBS ma wątpliwości co do kręgu uprawnionych, może wstrzymać wypłatę do czasu przedstawienia dokumentów spadkowych.

FAQ

Czy partycypacja TBS wchodzi do spadku?

Tak, jeżeli uprawnienie do zwrotu partycypacji przysługiwało zmarłemu, to stanowi prawo majątkowe wchodzące do spadku. Gdy środki pochodziły z majątku wspólnego małżonków, do spadku wchodzi zasadniczo tylko udział zmarłego, najczęściej połowa.

Czy odrzucenie spadku pozbawia prawa do pieniędzy z TBS?

Odrzucenie spadku pozbawia prawa do części należącej do spadku. Nie pozbawia natomiast żyjącego małżonka tej części, która należy do niego z majątku wspólnego albo z jego własnej umowy partycypacji.

Czy trzeba informować TBS o odrzuceniu spadku?

Tak. TBS powinien znać okoliczności wpływające na to, komu wypłacić pieniądze. Brak informacji może doprowadzić do błędnej wypłaty, konieczności zwrotu pieniędzy i dodatkowych sporów.

Czy TBS może potrącić zaległości z kaucji?

Tak. Kaucja zabezpiecza należności z tytułu najmu, dlatego TBS może potrącić zaległy czynsz, opłaty eksploatacyjne lub koszty napraw, jeżeli obciążają najemcę zgodnie z umową i przepisami.

Czy formularz PIT-11 oznacza, że można zatrzymać całą wypłatę?

Nie. PIT-11 dotyczy rozliczenia podatkowego, a nie ustalenia kręgu cywilnoprawnie uprawnionych. Jeżeli część świadczenia należy do spadku, formularz podatkowy nie zmienia skutków odrzucenia spadku.

Co grozi za zatrzymanie części należącej do spadku?

Najczęściej grozi obowiązek zwrotu pieniędzy z odsetkami. Jeżeli ktoś świadomie ukrywa informację o odrzuceniu spadku i zatrzymuje cudzą część świadczenia, w skrajnych przypadkach może pojawić się także ryzyko odpowiedzialności karnej za przywłaszczenie.

Podsumowanie

Po śmierci najemcy TBS/SIM zwrot partycypacji i kaucji wymaga ustalenia, kto był stroną umowy, z jakiego majątku opłacono wkład, czy lokal został opróżniony i kto skutecznie dziedziczy po zmarłym. Jeżeli rodzina odrzuciła spadek z powodu długów, nie może jednocześnie zatrzymać części środków należącej do masy spadkowej. Żyjący małżonek może jednak dochodzić swojej części wynikającej z majątku wspólnego, o ile potwierdzają to dokumenty.

W praktyce najważniejsze jest szybkie pisemne poinformowanie TBS o odrzuceniu spadku, załączenie dokumentów oraz uzyskanie szczegółowego rozliczenia partycypacji i kaucji. Pozwala to uniknąć zarzutu nienależnego pobrania środków, problemów podatkowych i sporu z później ustalonymi spadkobiercami.

Źródła

1. Ustawa z dnia 26 października 1995 r. o społecznych formach rozwoju mieszkalnictwa, w szczególności art. 29a – tekst aktu w ISAP.
2. Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, w szczególności art. 6 – tekst aktu w ISAP.
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 1015, art. 1020 i art. 935 – tekst aktu w ISAP.
4. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 101 – tekst aktu w ISAP.
5. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 284 – tekst aktu w ISAP.
6. Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych – tekst aktu w ISAP.