Kontakty dzieci z babcią a konflikt rodziców

Władza rodzicielska a wyjazd dziecka do babci

Jeżeli obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska, każde z nich jest obowiązane i uprawnione do jej wykonywania. Wynika to wprost z art. 97 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Ten sam przepis oznacza, że rodzic sprawujący w danym czasie faktyczną opiekę nad dzieckiem może podejmować zwykłe, codzienne decyzje dotyczące dziecka.

Wizyta kilkuletnich dzieci u babci, odbywająca się pod opieką ojca, co do zasady może być traktowana jako element bieżącej pieczy i wychowania. Nie jest to automatycznie sprawa wymagająca każdorazowej zgody matki. Inaczej będzie, jeżeli konkretne okoliczności wskazują na realne zagrożenie dobra dziecka, na przykład przemoc, nadużywanie alkoholu przez osobę opiekującą się dziećmi, rażąco niebezpieczne warunki albo silne obciążanie dziecka konfliktem dorosłych.

Granice wykonywania władzy rodzicielskiej wyznacza art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny. Dlatego w sporze nie jest najważniejsze, czy synowa i teściowa się lubią, lecz czy sposób kontaktów służy dzieciom.

Art. 96 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nakłada na rodziców obowiązek troszczenia się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka oraz przygotowania go do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień. Utrzymywanie relacji z bliską rodziną, w tym z dziadkami, może być elementem prawidłowego rozwoju dziecka, o ile odbywa się w spokojnej atmosferze i bez nastawiania dziecka przeciwko któremukolwiek z rodziców.

Czy matka może wymagać, aby była obecna przy kontaktach z babcią?

Żaden przepis nie daje jednemu rodzicowi ogólnego prawa do stałego kontrolowania wszystkich rozmów dziecka z babcią tylko dlatego, że dorosłe osoby są skonfliktowane. Jeżeli jednak matka ma konkretne i racjonalne obawy dotyczące bezpieczeństwa albo dobra dziecka, może domagać się ustalenia zasad kontaktów albo rozstrzygnięcia sporu przez sąd opiekuńczy.

O istotnych sprawach dziecka rodzice rozstrzygają wspólnie, a w braku porozumienia rozstrzyga sąd opiekuńczy. Tak stanowi art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli więc spór o kontakty z babcią nie jest incydentalny, lecz trwały i wpływa na dzieci, można złożyć do sądu wniosek o rozstrzygnięcie konkretnej sprawy, na przykład czy dzieci mogą odwiedzać babcię z ojcem bez obecności matki oraz w jakich terminach.

W praktyce sąd nie rozstrzyga konfliktu ambicji między dorosłymi. Sąd bada, które rozwiązanie najlepiej zabezpiecza dobro dziecka w rozumieniu art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli obecność matki nasila napięcie, prowokuje kłótnie albo powoduje u dzieci konflikt lojalnościowy, może to przemawiać za spokojnymi kontaktami dzieci z babcią pod opieką ojca. Jeżeli natomiast babcia wypowiada się przy dzieciach wrogo o matce, podważa jej autorytet albo manipuluje dziećmi, sąd może uznać, że potrzebne są ograniczenia.

Kontakty dziadków z wnukami w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym

Art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Art. 113 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje, że kontakty obejmują w szczególności przebywanie z dzieckiem, odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce stałego pobytu oraz bezpośrednie porozumiewanie się, a także utrzymywanie korespondencji i korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość.

Do dziadków stosuje się odpowiednio przepisy o kontaktach, ponieważ art. 1136 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że przepisy oddziału o kontaktach z dzieckiem stosuje się odpowiednio do kontaktów rodzeństwa, dziadków, powinowatych w linii prostej oraz innych osób, jeżeli sprawowały one przez dłuższy czas pieczę nad dzieckiem. Oznacza to, że babcia może wystąpić do sądu o uregulowanie kontaktów z wnukami, jeżeli rodzice bez uzasadnionej przyczyny uniemożliwiają lub poważnie utrudniają relacje.

Sąd może określić sposób kontaktów bardzo precyzyjnie. Na podstawie art. 1132 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stosowanego odpowiednio do dziadków przez art. 1136 tej ustawy, sąd może między innymi zakazać zabierania dziecka poza miejsce stałego pobytu, zezwolić na spotkania tylko w obecności rodzica, kuratora albo innej wskazanej osoby, ograniczyć kontakty do określonych sposobów porozumiewania się albo zakazać kontaktów, jeżeli wymaga tego dobro dziecka.

Konflikt lojalnościowy dziecka

Konflikt lojalnościowy nie jest odrębną instytucją prawną, ale ma znaczenie przy ocenie dobra dziecka z art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Występuje wtedy, gdy dziecko czuje, że musi wybierać między rodzicem a babcią albo między mamą a tatą. Dziecko może wtedy ukrywać swoje uczucia, bać się mówić, że lubi babcię, albo czuć winę po powrocie ze spotkania.

Jeżeli żona jedzie na spotkanie wyłącznie po to, aby kontrolować każde słowo, komentować zachowanie babci albo później wypytywać dzieci w napiętej atmosferze, warto najpierw zaproponować rozmowę u psychologa dziecięcego albo mediację. Mediacja jest dopuszczalna na podstawie art. 1831 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym mediacja jest dobrowolna. W sprawach rodzinnych często pomaga ustalić praktyczne zasady, zanim konflikt trafi do sądu.

Ważne jest również zachowanie ojca. Jeżeli ojciec zabiera dzieci do babci, powinien zadbać, aby podczas wizyt nie padały przy dzieciach negatywne komentarze o matce. Takie zachowania mogą zostać ocenione przez sąd jako naruszające dobro dziecka z art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jak sądownie rozwiązać spór o kontakty dzieci z babcią?

Jeżeli rozmowy i mediacja nie przynoszą skutku, możliwe są dwa podstawowe tryby działania. Pierwszy to wniosek jednego z rodziców o rozstrzygnięcie istotnej sprawy dziecka na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W takim wniosku można żądać ustalenia, że dzieci będą odwiedzać babcię w określonych terminach pod opieką ojca i bez obowiązkowej obecności matki, jeżeli uzasadnia to dobro dzieci.

Drugi tryb to wniosek babci o uregulowanie kontaktów z wnukami na podstawie art. 1136 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w zw. z art. 113 § 1 i art. 113 § 2 tej ustawy. We wniosku należy zaproponować konkretny harmonogram, na przykład jeden weekend w miesiącu, kilka godzin w wybraną sobotę, kontakt telefoniczny albo wideorozmowę. Im bardziej precyzyjny wniosek, tym łatwiej go wykonać.

Sądem opiekuńczym jest sąd rejonowy, co wynika z art. 568 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Właściwość miejscową w sprawach opiekuńczych wyznacza co do zasady miejsce zamieszkania osoby, której postępowanie ma dotyczyć, czyli dziecka, na podstawie art. 569 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Od wniosku w sprawie niemajątkowej z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego pobierana jest co do zasady opłata stała 100 zł na podstawie art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, chyba że strona składa skuteczny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych.

W postępowaniu sąd może dopuścić dowody z przesłuchania rodziców, zeznań świadków, dokumentów, wiadomości, opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów albo opinii psychologa. Jeżeli rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości dziecka na to pozwalają, sąd powinien je wysłuchać na podstawie art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.

Co grozi za utrudnianie kontaktów ustalonych przez sąd?

Jeżeli kontakty babci z wnukami zostaną ustalone w orzeczeniu sądu albo w ugodzie zatwierdzonej przez sąd, ich naruszanie może mieć skutki finansowe. Art. 59815 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala sądowi zagrozić osobie, pod której pieczą dziecko pozostaje, nakazaniem zapłaty oznaczonej sumy pieniężnej za każde naruszenie obowiązku wynikającego z orzeczenia albo ugody w przedmiocie kontaktów.

Jeżeli osoba zobowiązana nadal nie wykonuje albo niewłaściwie wykonuje obowiązki dotyczące kontaktów, sąd może nakazać zapłatę należnej sumy na podstawie art. 59816 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Te przepisy mają znaczenie dopiero wtedy, gdy istnieje wykonalne rozstrzygnięcie albo ugoda dotycząca kontaktów. Nie służą do karania za sam rodzinny konflikt, który nie został jeszcze prawnie uregulowany.

FAQ

Czy ojciec musi mieć zgodę matki na każdą wizytę dzieci u babci?

Nie zawsze. Jeżeli oboje rodzice mają pełną władzę rodzicielską, art. 97 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego uprawnia każde z nich do wykonywania tej władzy. Zwykła wizyta u babci pod opieką ojca może być bieżącą decyzją rodzicielską. Jeżeli jednak wizyta wiąże się z istotnym sporem albo ryzykiem dla dobra dziecka, sprawę może rozstrzygnąć sąd na podstawie art. 97 § 2 tej ustawy.

Czy babcia ma prawo do kontaktów z wnukami?

Babcia może domagać się uregulowania kontaktów z wnukami, ponieważ art. 1136 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nakazuje odpowiednie stosowanie przepisów o kontaktach także do dziadków. Sąd uwzględni jednak taki wniosek tylko wtedy, gdy kontakty są zgodne z dobrem dziecka.

Czy sąd może ustalić, że matka nie będzie obecna przy kontaktach dzieci z babcią?

Tak, jeżeli wynika to z dobra dziecka i okoliczności sprawy. Sąd może ustalić sposób kontaktów w orzeczeniu. Może też wprowadzić obecność rodzica, kuratora albo innej osoby, jeżeli jest to potrzebne, co wynika z art. 1132 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stosowanego odpowiednio do dziadków przez art. 1136 tej ustawy.

Co zrobić, gdy drugi rodzic nastawia dzieci przeciwko babci?

Warto gromadzić spokojne i konkretne dowody, na przykład wiadomości, nagrania zgodne z prawem, notatki z sytuacji oraz opinie specjalistów, jeżeli dziecko korzysta z pomocy psychologa. Następnie można rozważyć mediację na podstawie art. 1831 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego albo wniosek do sądu opiekuńczego na podstawie art. 97 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy utrudnianie kontaktów z babcią zawsze grozi karą pieniężną?

Nie. Mechanizm finansowy z art. 59815 i art. 59816 Kodeksu postępowania cywilnego ma zastosowanie wtedy, gdy istnieje orzeczenie sądu albo ugoda dotycząca kontaktów. Jeżeli kontakty nie zostały jeszcze uregulowane, najpierw trzeba uzyskać odpowiednie rozstrzygnięcie albo ugodę.

Źródła

• Art. 95 § 3, art. 96 § 1, art. 97 § 1 i § 2, art. 113 § 1 i § 2, art. 1132 § 2 oraz art. 1136 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 1831 § 1, art. 568 § 1, art. 569 § 1, art. 576 § 2, art. 59815 § 1 oraz art. 59816 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 23 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.