Dziedziczenie udziałów w spółce z o.o. a zachowek i testament

Dziedziczenie udziałów w spółce z o.o. – punkt wyjścia

Udziały wspólnika w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością co do zasady wchodzą do spadku jako prawa majątkowe. Wynika to z art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą śmierci na jego spadkobierców.

W przypadku spółki z o.o. trzeba jednak zawsze badać jednocześnie dwa dokumenty: testament oraz umowę spółki. To bardzo ważne, bo sama wola rodziców wyrażona w testamencie nie wystarczy, jeśli umowa spółki nie reguluje prawidłowo wejścia spadkobierców do spółki albo jego wyłączenia.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych umowa spółki może ograniczyć albo wyłączyć wstąpienie do spółki spadkobierców na miejsce zmarłego wspólnika. Jeżeli jednak umowa spółki takie wyłączenie lub ograniczenie przewiduje, to – zgodnie z art. 183 § 1 i § 2 Kodeksu spółek handlowych – musi także określać warunki spłaty spadkobierców niewchodzących do spółki. Bez tego postanowienie może okazać się nieskuteczne.

Czy siostra może zostać całkowicie wyłączona ze spółki?

Tak – od strony korporacyjnej można tak ułożyć umowę spółki, aby po śmierci wspólnika siostra nie weszła do grona wspólników. Służy do tego właśnie klauzula z art. 183 § 1 Kodeksu spółek handlowych, która wyłącza albo ogranicza wstąpienie spadkobierców do spółki.

W praktyce umowa spółki może przewidywać np. że po śmierci wspólnika udziały przejmą tylko wskazane osoby spełniające określone warunki albo że spadkobiercy w ogóle nie wstępują do spółki, lecz przysługuje im spłata według zasad określonych w umowie.

Trzeba jednak odróżnić dwie rzeczy:

• wejście do spółki jako wspólnik,
• prawo do wartości majątkowej po zmarłym.

Nawet jeśli siostra nie zostanie wspólnikiem, to nadal może mieć roszczenia majątkowe ze spadku albo z tytułu zachowku. Umowa spółki nie likwiduje bowiem ustawowych uprawnień do zachowku.

Testament a umowa spółki – co reguluje każdy z tych instrumentów?

Umowa spółki rozstrzyga przede wszystkim, czy i na jakich zasadach spadkobiercy mogą wejść do spółki po zmarłym wspólniku – art. 183 § 1–2 Kodeksu spółek handlowych.

Testament decyduje o tym, kto dziedziczy majątek po zmarłym albo kto ma otrzymać określone korzyści majątkowe, np. udziały albo roszczenie o ich przeniesienie – na podstawie przepisów księgi czwartej Kodeksu cywilnego.

Dlatego najbezpieczniejsze rozwiązanie zwykle polega na połączeniu obu mechanizmów:

• zmianie umowy spółki tak, aby niepożądani spadkobiercy nie wchodzili do spółki,
• sporządzeniu testamentów dopasowanych do tej konstrukcji.

Zapis zwykły czy zapis windykacyjny udziałów?

Jeżeli rodzice chcą rozporządzić udziałami na wypadek śmierci, możliwe są różne rozwiązania testamentowe. Najczęściej rozważa się:

• powołanie do spadku określonej osoby,
• zapis zwykły – art. 968 § 1 Kodeksu cywilnego,
• zapis windykacyjny – art. 981¹ § 1 Kodeksu cywilnego.

Zapis zwykły polega na tym, że spadkodawca zobowiązuje spadkobiercę do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz wskazanej osoby. Nie powoduje automatycznego przejścia prawa z chwilą śmierci – powstaje roszczenie o wykonanie zapisu.

Zapis windykacyjny działa mocniej: osoba wskazana w testamencie notarialnym nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku, czyli z chwilą śmierci spadkodawcy – art. 981¹ § 1 i art. 981² Kodeksu cywilnego. Warunkiem jest jednak sporządzenie testamentu w formie aktu notarialnego.

Jeżeli chodzi o udziały w spółce z o.o., zapis windykacyjny może być praktyczny, ale tylko wtedy, gdy jest spójny z umową spółki. Jeśli umowa spółki wyłącza wstąpienie spadkobierców lub zapisobierców w miejsce wspólnika, trzeba bardzo precyzyjnie zaplanować całą konstrukcję.

Zachowek – czego nie da się wyłączyć samym testamentem

Uprawnienie do zachowku wynika z art. 991 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek, jeżeli nie otrzymali należnej im korzyści ze spadku.

W opisanej sytuacji siostra – jako córka rodziców – co do zasady należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku po każdym z rodziców, chyba że zachodzi jedna z ustawowych podstaw wyłączających to roszczenie.

Najważniejszy praktyczny wniosek jest taki: nie można skutecznie pozbawić siostry prawa do zachowku tylko przez to, że nie dostanie udziałów i nie zostanie wspólnikiem.

Czy zapis zwykły „usuwa” udziały z podstawy zachowku?

Tu trzeba zachować ostrożność. Zgodnie z art. 993 Kodeksu cywilnego przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, ale dolicza się darowizny oraz zapisy windykacyjne.

To oznacza, że sam zapis zwykły nie jest doliczany do substratu zachowku tak jak zapis windykacyjny. Nie oznacza to jednak automatycznie, że udziały „znikają” z całej kalkulacji ekonomicznej spadku w każdej możliwej konfiguracji. Jeżeli udziały nadal należą do spadku i zwiększają wartość majątku spadkowego, to mogą pośrednio wpływać na rozliczenia między spadkobiercami. Znaczenie ma konkretny układ testamentu, liczba spadkobierców, skład masy spadkowej i treść umowy spółki.

Dlatego twierdzenie, że sam zapis zwykły zawsze pozwoli wyłączyć wartość udziałów z rozliczeń zachowkowych, byłoby zbyt daleko idące. W praktyce wymaga to indywidualnej analizy całej struktury sukcesyjnej.

Kiedy można rzeczywiście pozbawić siostrę zachowku?

Całkowite pozbawienie prawa do zachowku jest możliwe tylko w sytuacjach przewidzianych przez ustawę, a nie na podstawie samej decyzji rodziców.

Najważniejsze mechanizmy to:

• wydziedziczenie – art. 1008 Kodeksu cywilnego; możliwe tylko wtedy, gdy uprawniony:
  • wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
  • dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
  • uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych;
• uznanie za niegodnego dziedziczenia – art. 928 § 1 Kodeksu cywilnego; następuje wyrokiem sądu i dotyczy szczególnych, ciężkich przypadków;
• zrzeczenie się dziedziczenia – art. 1048 Kodeksu cywilnego; wymaga umowy zawartej z przyszłym spadkodawcą w formie aktu notarialnego.

Jeżeli nie ma ustawowej podstawy do wydziedziczenia lub zrzeczenia się dziedziczenia, siostra co do zasady zachowa roszczenie o zachowek.

Jak praktycznie ułożyć sukcesję udziałów w opisanej rodzinie?

W przedstawionym stanie faktycznym rozsądny model działania zwykle obejmuje kilka kroków.

W praktyce warto rozważyć, czy rodzice chcą przede wszystkim:

• wyłączyć siostrę z grona wspólników,
• czy także ograniczyć jej korzyści majątkowe po ich śmierci.

Ten drugi cel jest znacznie trudniejszy, bo zahacza o przepisy o zachowku.

Czy można od razu przekazać udziały narzeczonemu?

Jeżeli wspólniczka chce, aby po jej śmierci korzyść z jej udziałów przypadła narzeczonemu, może to przewidzieć w testamencie. Trzeba jednak pamiętać o dwóch ograniczeniach:

• narzeczony nie jest spadkobiercą ustawowym, więc bez testamentu nic nie odziedziczy;
• jeżeli umowa spółki ogranicza lub wyłącza wstąpienie spadkobierców do spółki, to testament musi być z nią zgodny.

Dodatkowo, jeżeli spadkodawca ma zstępnych, małżonka lub rodziców uprawnionych do zachowku, testament na rzecz narzeczonego nie usuwa automatycznie ich roszczeń z art. 991 Kodeksu cywilnego.

Co powinna zawierać dobra umowa spółki przy planowaniu sukcesji?

Dla bezpieczeństwa spółki warto, aby umowa spółki precyzyjnie regulowała co najmniej:

• czy spadkobiercy wstępują do spółki,
• czy wejść mogą tylko określone osoby,
• jak ustala się wartość udziałów zmarłego wspólnika,
• w jakim terminie i przez kogo nastąpi spłata uprawnionych,
• jak wygląda wykonywanie praw z udziałów do czasu zakończenia spraw spadkowych.

Warto pamiętać również o art. 184 § 1 Kodeksu spółek handlowych, zgodnie z którym współuprawnieni z udziału lub udziałów wykonują swoje prawa w spółce przez wspólnego przedstawiciela. Jeśli więc po śmierci wspólnika udziały przypadną kilku osobom, a umowa spółki nie wyłączy ich wejścia do spółki, może to oznaczać dodatkowe komplikacje organizacyjne.

FAQ

Czy siostra może nie zostać wspólnikiem po śmierci rodziców?

Tak, jeżeli umowa spółki zgodnie z art. 183 § 1 Kodeksu spółek handlowych wyłącza albo ogranicza wstąpienie spadkobierców do spółki i jednocześnie określa warunki spłaty osób niewchodzących do spółki.

Czy sam testament wystarczy, żeby siostra nie weszła do spółki?

Nie. Testament reguluje dziedziczenie, ale o wejściu spadkobierców do spółki decydują także postanowienia umowy spółki na podstawie art. 183 Kodeksu spółek handlowych.

Czy można całkowicie pozbawić siostrę zachowku?

Tylko w przypadkach przewidzianych ustawą, np. przy skutecznym wydziedziczeniu z art. 1008 Kodeksu cywilnego albo po zrzeczeniu się dziedziczenia z art. 1048 Kodeksu cywilnego. Sama wola rodziców nie wystarcza.

Czy zapis windykacyjny udziałów wymaga notariusza?

Tak. Zapis windykacyjny można ustanowić wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego – art. 981¹ § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy narzeczony może odziedziczyć udziały?

Tak, ale tylko na podstawie testamentu. Narzeczony nie dziedziczy z ustawy, więc bez testamentu nie nabędzie udziałów ani innych praw ze spadku.

Wnioski praktyczne

Jeżeli celem jest to, aby siostra nigdy nie weszła do spółki, trzeba przede wszystkim zmienić umowę spółki zgodnie z art. 183 Kodeksu spółek handlowych.

Jeżeli celem jest również ograniczenie jej roszczeń majątkowych, trzeba osobno przeanalizować przepisy o zachowku z art. 991 i nast. Kodeksu cywilnego. W typowej sytuacji rodzinnej samo sporządzenie testamentów nie wyłączy skutecznie prawa do zachowku.

Najbezpieczniejsze rozwiązanie to przygotowanie spójnego planu sukcesji: zmiany umowy spółki, testamentów oraz oceny ryzyka zachowku w odniesieniu do całego majątku rodziców, a nie tylko samych udziałów.

Źródła

• art. 922 § 1, art. 941 i nast., art. 968 § 1, art. 981¹ § 1, art. 981², art. 991 § 1–2, art. 993, art. 1008, art. 1048 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 183 § 1–2, art. 184 § 1, art. 187 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych