Umowa dożywocia a zachowek dla małoletnich dzieci

Czy przy dziedziczeniu ustawowym można żądać zachowku?

Zachowek nie jest zarezerwowany wyłącznie dla sytuacji, w której spadkodawca sporządził testament. Z art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny wynika, że uprawnionymi do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Jeżeli uprawniony jest małoletnim zstępnym albo osobą trwale niezdolną do pracy, zachowek wynosi 2/3 wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym; w pozostałych przypadkach wynosi 1/2 tego udziału.

Zgodnie z art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego roszczenie pieniężne powstaje wtedy, gdy uprawniony nie otrzymał należnego zachowku w postaci powołania do spadku, zapisu, zapisu windykacyjnego, darowizny albo świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej. Oznacza to, że nawet spadkobierca ustawowy może czasem żądać uzupełnienia zachowku, jeżeli realna wartość otrzymanego przez niego majątku jest niższa od należnego minimum.

W opisanej sytuacji kluczowe jest więc nie samo to, że wnuki zostały spadkobiercami po 1/5, lecz to, czy do spadku albo do substratu zachowku można doliczyć jeszcze określone składniki majątku, zwłaszcza darowizny. Sama umowa dożywocia wymaga jednak odrębnej oceny.

Umowa dożywocia a darowizna przy obliczaniu zachowku

Umowa dożywocia została uregulowana w art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.

Do zachowku dolicza się przede wszystkim darowizny oraz zapisy windykacyjne, co wynika z art. 993 Kodeksu cywilnego. Skoro umowa dożywocia jest umową odpłatną i wzajemną, to co do zasady nie jest darowizną. Dlatego wartość domu przeniesionego na podstawie prawidłowej umowy dożywocia nie powinna automatycznie zwiększać podstawy obliczenia zachowku.

Inaczej należy ocenić sytuację, gdy akt notarialny nazwano umową dożywocia, ale w rzeczywistości strony nie zamierzały wykonywać obowiązków dożywocia, a celem było tylko nieodpłatne przekazanie domu i wyłączenie go z rozliczeń spadkowych. Wtedy można rozważać zarzut pozorności z art. 83 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli czynność pozorna ukrywa inną czynność, jej ważność ocenia się według właściwości tej ukrytej czynności. W praktyce wymaga to dowodów, na przykład dokumentacji medycznej, zeznań świadków, dowodów dotyczących faktycznej opieki i finansowania utrzymania dożywotnika.

Co oznacza brak pieniędzy po stronie osoby, która przyjęła dożywocie?

Sam fakt, że nabywca nieruchomości w chwili zawarcia umowy nie pracował albo miał niskie dochody, nie powoduje jeszcze nieważności umowy dożywocia. Art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego nie wymaga, aby nabywca wykazał określony dochód przed notariuszem. Znaczenie ma treść aktu notarialnego oraz to, czy strony rzeczywiście chciały zawrzeć odpłatną umowę dożywocia.

Brak środków finansowych może być jednak okolicznością dowodową. Jeżeli nabywca od początku obiektywnie nie miał możliwości zapewnienia utrzymania, opieki i świadczeń przewidzianych w akcie, może to wspierać twierdzenie, że umowa była fikcyjna albo że świadczenia dożywocia faktycznie nie były wykonywane. Nie wystarczy jednak samo podejrzenie wynikające z późniejszych wydatków, takich jak remont domu, wesele czy zakup samochodu. W procesie trzeba wykazać konkretne fakty.

Stwierdzenie nabycia spadku to nie dział spadku

Jeżeli sąd wydał postanowienie, że wnuki dziedziczą po 1/5, najprawdopodobniej było to postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. W tym postępowaniu sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą, co wynika z art. 670 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. Sąd ustala więc krąg spadkobierców, podstawę dziedziczenia oraz udziały w spadku.

Na tym etapie sąd co do zasady nie rozlicza jeszcze konkretnych składników majątku ani nie dzieli pieniędzy, ruchomości lub nieruchomości. Skład i wartość spadku podlegają ustaleniu w postępowaniu o dział spadku, zgodnie z art. 684 Kodeksu postępowania cywilnego. Dlatego brak pytań sędziego o dokładną masę spadkową w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku nie musi oznaczać błędu.

Jak ustalić, co wchodziło w skład spadku?

Jeżeli istnieje podejrzenie, że jeden ze spadkobierców ukrywa składniki spadku, warto działać równolegle na kilku płaszczyznach. Po pierwsze, można złożyć wykaz inwentarza. Zgodnie z art. 1031¹ § 1 Kodeksu cywilnego spadkobierca, zapisobierca windykacyjny albo wykonawca testamentu może złożyć w sądzie albo przed notariuszem wykaz inwentarza obejmujący przedmioty należące do spadku i przedmioty zapisów windykacyjnych oraz długi spadkowe.

Po drugie, można wnioskować o sporządzenie spisu inwentarza. Z art. 637 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wynika, że sąd spadku wydaje postanowienie o sporządzeniu spisu inwentarza na wniosek osoby, która uprawdopodobni, że jest spadkobiercą, uprawnionym do zachowku lub zapisobiercą, a także na wniosek wykonawcy testamentu. Spis sporządza komornik, a jego celem jest urzędowe ustalenie aktywów i długów spadku.

Po trzecie, jeżeli grozi usunięcie, uszkodzenie, zniszczenie albo nieusprawiedliwione rozporządzenie rzeczami lub prawami pozostałymi po spadkodawcy, można żądać zabezpieczenia spadku. Podstawę stanowi art. 633 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Uprawnione osoby wskazuje art. 634 Kodeksu postępowania cywilnego, między innymi spadkobierców, uprawnionych do zachowku, zapisobierców, wykonawcę testamentu oraz wierzycieli mających pisemny dowód należności przeciwko spadkodawcy.

Jak sprawdzić akt dożywocia i księgę wieczystą?

Przeniesienie własności nieruchomości wymaga aktu notarialnego, co wynika z art. 158 Kodeksu cywilnego. Jeżeli własność domu została przeniesiona na podstawie umowy dożywocia, wpis właściciela powinien być ujawniony w księdze wieczystej. Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece księgi wieczyste są jawne, więc można ustalić aktualnego właściciela oraz obciążenia ujawnione w dziale III księgi.

Wgląd do akt księgi wieczystej, w których mogą znajdować się dokumenty będące podstawą wpisu, wymaga jednak wykazania interesu prawnego. Wynika to z art. 36¹ ust. 4 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Spadkobierca, który kwestionuje rozliczenia spadkowe albo bada podstawę wpisu, powinien przygotować dokument potwierdzający status spadkobiercy, na przykład prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia.

Odpis aktu notarialnego można próbować uzyskać u notariusza, który sporządził akt. Zgodnie z art. 110 § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie wypisy aktu notarialnego wydaje się stronom aktu lub osobom, dla których zastrzeżono w akcie prawo otrzymania wypisu, a także ich następcom prawnym. Jeżeli notariusz odmówi wydania wypisu, konieczne może być wykazanie następstwa prawnego lub uzyskanie rozstrzygnięcia właściwego organu w konkretnej sprawie.

Dział spadku i ochrona interesów małoletnich dzieci

Po stwierdzeniu nabycia spadku można przeprowadzić dział spadku. Zgodnie z art. 1035 Kodeksu cywilnego, jeżeli spadek przypada kilku spadkobiercom, do wspólności majątku spadkowego stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Umowny dział spadku jest możliwy tylko przy zgodzie wszystkich spadkobierców. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowa działowa wymaga formy aktu notarialnego, co wynika z art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli zgody nie ma, każdy spadkobierca może żądać sądowego działu spadku. We wniosku należy powołać dokument potwierdzzący nabycie spadku oraz wskazać majątek, który ma być objęty działem. Art. 680 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wymaga powołania postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia, a także spisu inwentarza, jeżeli został sporządzony.

Małoletnie dzieci działają przez przedstawicieli ustawowych. Zgodnie z art. 98 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy rodzice są przedstawicielami ustawowymi dziecka pozostającego pod ich władzą rodzicielską. Jeżeli czynność przekracza zwykły zarząd majątkiem dziecka, art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego. W praktyce dotyczy to między innymi ugód spadkowych, zrzeczenia się roszczeń, przyjęcia spłat niższych od należnych lub działu spadku mogącego pogorszyć sytuację dziecka.

Kiedy można dochodzić zachowku lub jego uzupełnienia?

Roszczenie o zachowek albo o jego uzupełnienie jest roszczeniem pieniężnym. Jeżeli małoletnie wnuki otrzymały w spadku udział o realnej wartości niższej niż należny im zachowek, a do substratu zachowku należy doliczyć darowizny albo zapisy windykacyjne, można rozważać pozew o zapłatę. Podstawą jest art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego.

Przy obliczaniu zachowku trzeba ustalić czystą wartość spadku, doliczenia przewidziane w art. 993 Kodeksu cywilnego oraz ograniczenia z art. 994 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego nie dolicza się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach ani darowizn dokonanych dawniej niż 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz osób osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Darowizny na rzecz spadkobierców lub osób uprawnionych do zachowku mogą więc mieć znaczenie także wtedy, gdy były dokonane wcześniej.

Przedawnienie wynosi 5 lat. Jeżeli roszczenie wynika z testamentu, termin liczy się od ogłoszenia testamentu na podstawie art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli roszczenie jest kierowane przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu darowizny albo zapisu windykacyjnego, termin liczy się od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy, zgodnie z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego.

Co zrobić krok po kroku?

1. Uzyskać prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo wypis zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia.
2. Sprawdzić księgę wieczystą domu, w szczególności działy II i III, oraz ustalić podstawę wpisu własności.
3. W razie potrzeby wystąpić o wgląd do akt księgi wieczystej, wykazując interes prawny na podstawie art. 36¹ ust. 4 ustawy o księgach wieczystych i hipotece.
4. Rozważyć wniosek o spis inwentarza na podstawie art. 637 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego albo złożenie wykazu inwentarza na podstawie art. 1031¹ Kodeksu cywilnego.
5. Jeżeli istnieje ryzyko ukrycia lub zniszczenia rzeczy spadkowych, rozważyć wniosek o zabezpieczenie spadku na podstawie art. 633 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.
6. Po ustaleniu składu majątku złożyć wniosek o dział spadku albo przygotować umowę działową, z uwzględnieniem zgody sądu opiekuńczego, jeżeli czynność dotyczy małoletnich.
7. Dopiero po zebraniu dowodów ocenić, czy są podstawy do roszczenia o zachowek, uzupełnienie zachowku albo podważenie umowy dożywocia.

FAQ

Czy małoletnie wnuki zawsze mają prawo do zachowku po dziadku?

Nie zawsze. Z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego wynika, że zachowek przysługuje zstępnym, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Jeżeli dzieci spadkodawcy nie dożyły otwarcia spadku, wnuki mogą wejść w ich miejsce. Trzeba jednak sprawdzić, czy otrzymały już majątek o wartości pokrywającej należny zachowek.

Czy dom przekazany w dożywociu dolicza się do zachowku?

Co do zasady nie. Art. 993 Kodeksu cywilnego przewiduje doliczanie darowizn i zapisów windykacyjnych, a umowa dożywocia z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego jest umową odpłatną. Wyjątkiem może być sytuacja, w której dożywocie było pozorne i ukrywało darowiznę.

Czy można zmusić osobę, która dostała dom, do pokazania aktu notarialnego?

Nie zawsze bezpośrednio. Można jednak sprawdzić księgę wieczystą, złożyć wniosek o wgląd do akt księgi wieczystej po wykazaniu interesu prawnego oraz próbować uzyskać wypis aktu u notariusza jako następca prawny, jeżeli spełnione są warunki z art. 110 § 1 Prawa o notariacie.

Czy sąd w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku powinien ustalić cały majątek?

Nie taki jest główny cel tego postępowania. Na podstawie art. 670 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd bada przede wszystkim, kto jest spadkobiercą. Skład i wartość spadku ustala się w dziale spadku, zgodnie z art. 684 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy rodzic może sam zawrzeć ugodę dotyczącą zachowku dziecka?

Jeżeli ugoda dotyczy majątku małoletniego i przekracza zwykły zarząd, potrzebne może być zezwolenie sądu opiekuńczego na podstawie art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dotyczy to zwłaszcza zrzeczenia się roszczeń, obniżenia spłaty lub niekorzystnego działu spadku.

Źródła

• Art. 82, art. 83 § 1, art. 158, art. 908 § 1, art. 913 § 1 i § 2, art. 991 § 1 i § 2, art. 993, art. 994, art. 1007 § 1 i § 2, art. 1031¹, art. 1035 i art. 1037 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 633 § 1, art. 634, art. 637 § 1, art. 670 § 1, art. 680 § 1 i art. 684 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 98 § 1 i art. 101 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 2 i art. 36¹ ust. 4 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece.
• Art. 110 § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie.