Zatrzymanie na lotnisku za długi w Polsce

Co grozi dłużnikowi za niespłacone należności cywilne?

Co do zasady za niezapłacone należności cywilne nie grozi kara pozbawienia wolności. Dotyczy to m.in. niespłaconego kredytu, pożyczki, rachunku, czynszu, faktury lub długu egzekwowanego przez komornika. Dług sam w sobie oznacza odpowiedzialność majątkową, a nie karną.

Wynika to także z art. 1 Protokołu nr 4 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, zgodnie z którym nikt nie może być pozbawiony wolności jedynie z powodu niemożności wykonania zobowiązania umownego. Innymi słowy: osoba, która nie spłaciła zobowiązania z powodu braku pieniędzy, nie powinna być zatrzymywana tylko dlatego, że ma dług.

Nie oznacza to jednak, że każdy dług pozostaje wyłącznie sprawą cywilną. Jeżeli okoliczności zaciągnięcia zobowiązania wskazują, że dłużnik od początku nie zamierzał go spłacić, posłużył się fałszywymi dokumentami albo celowo wprowadził wierzyciela w błąd, sprawa może zostać oceniona także na gruncie prawa karnego.

Czy można zostać zatrzymanym na lotnisku za długi w Polsce?

Za sam fakt posiadania długów w Polsce nie powinno dojść do zatrzymania na lotnisku. Wierzyciel prywatny, bank, firma windykacyjna ani komornik nie mogą zlecić Policji zatrzymania dłużnika tylko dlatego, że nie zapłacił należności.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy wobec danej osoby toczy się postępowanie karne albo została ona wpisana do odpowiednich systemów jako poszukiwana. Zatrzymanie na lotnisku może mieć związek nie z samym długiem, lecz z podejrzeniem przestępstwa, niestawiennictwem na wezwania organów ścigania, nakazem doprowadzenia albo inną podstawą procesową.

Jeżeli osoba mieszkająca za granicą obawia się powrotu do Polski, powinna rozróżnić dwie kwestie: istnienie długu cywilnego oraz ewentualne poszukiwanie w sprawie karnej. W praktyce przydatne bywa sprawdzenie, czy nie toczy się postępowanie karne i czy nie wydano nakazu zatrzymania. Więcej o podobnej sytuacji omawia artykuł o tym, jak ocenić pobyt za granicą a długi.

Oszustwo a niewywiązanie się ze zobowiązania

Najważniejsze jest ustalenie zamiaru dłużnika w chwili zaciągania zobowiązania. Samo późniejsze zaprzestanie spłaty, utrata pracy, wyjazd za granicę, choroba albo pogorszenie sytuacji finansowej nie oznaczają automatycznie oszustwa.

Oszustwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego może wchodzić w grę wtedy, gdy sprawca w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadził inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie jej w błąd, wyzyskanie błędu albo niezdolności do należytego pojmowania działania. W podstawowym typie przestępstwo to jest zagrożone karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat.

W orzecznictwie podkreśla się, że granica między niewykonaniem umowy a oszustwem przebiega tam, gdzie można wykazać z góry powzięty zamiar niewykonania zobowiązania. Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z 23.09.2008 r., sygn. II AKa 120/08, wskazywał na oszukańczy charakter sytuacji, w której jedna strona uzyskuje świadczenie, choć od początku nie ma realnej możliwości ani zamiaru spełnienia świadczenia wzajemnego. Z kolei Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 18.11.2008 r., sygn. II AKa 167/08, akcentował, że nie każda nierzetelna realizacja zobowiązania cywilnego oznacza przestępstwo.

Wyłudzenie kredytu lub pożyczki

Osobną podstawą odpowiedzialności karnej może być art. 297 § 1 Kodeksu karnego, dotyczący m.in. wyłudzenia kredytu, pożyczki, gwarancji, dotacji, subwencji, zamówienia publicznego lub instrumentu płatniczego. Przepis ten dotyczy przede wszystkim sytuacji, gdy przy ubieganiu się o finansowanie przedłożono podrobiony, przerobiony, poświadczający nieprawdę albo nierzetelny dokument lub nierzetelne pisemne oświadczenie dotyczące okoliczności istotnych dla uzyskania wsparcia.

W praktyce ryzyko odpowiedzialności z art. 297 Kodeksu karnego pojawia się np. wtedy, gdy osoba starająca się o kredyt świadomie zawyżyła dochody, przedstawiła fałszywe zaświadczenie o zatrudnieniu albo ukryła informacje istotne dla oceny zdolności kredytowej. Sam brak spłaty rat po prawidłowo uzyskanym kredycie nie wystarcza jeszcze do przypisania tego przestępstwa.

Nieuregulowanie zaciągniętych zobowiązań kredytowych

Samo nieuregulowanie zobowiązań kredytowych powoduje przede wszystkim skutki cywilne: wypowiedzenie umowy, naliczanie odsetek, wpisy w bazach dłużników, pozew, nakaz zapłaty, wyrok, klauzulę wykonalności i egzekucję komorniczą. To są typowe konsekwencje majątkowe, a nie podstawa do aresztowania.

Wierzyciel może dochodzić należności przed sądem, a po uzyskaniu tytułu wykonawczego złożyć wniosek do komornika. Komornik działa na wniosek wierzyciela i w granicach tytułu wykonawczego. Nie rozstrzyga, czy dług jest zasadny, i co do zasady nie zawiera ugody w imieniu wierzyciela.

Prowadzenie egzekucji wobec osoby mieszkającej za granicą

Jeżeli dłużnik mieszka za granicą i nie ma w Polsce majątku, wynagrodzenia, rachunku bankowego ani innych składników majątkowych, egzekucja w Polsce może okazać się bezskuteczna. Polski komornik może prowadzić czynności na terytorium Polski, ale nie zajmuje bezpośrednio zagranicznego wynagrodzenia, zagranicznego rachunku bankowego ani majątku położonego w innym państwie.

Nie oznacza to, że wyjazd za granicę zawsze zamyka wierzycielowi drogę do odzyskania pieniędzy. W państwach Unii Europejskiej wierzyciel może korzystać z mechanizmów transgranicznego uznawania i wykonywania orzeczeń, w tym z rozporządzenia Bruksela I bis, europejskiego tytułu egzekucyjnego albo europejskiego nakazu zapłaty, zależnie od rodzaju sprawy i dokumentów. Poza Unią Europejską znaczenie mogą mieć umowy międzynarodowe oraz prawo państwa, w którym przebywa dłużnik.

Jeżeli wierzyciel zna zagraniczny adres dłużnika, może próbować doręczać tam pisma i uruchomić procedury właściwe dla danego państwa. Samo ujawnienie adresu nie oznacza automatycznego zajęcia majątku, ale ułatwia wierzycielowi podjęcie dalszych działań.

Czy za niespłacone długi grozi deportacja?

Nie. Dług cywilny nie jest podstawą deportacji z Polski ani odmowy wjazdu obywatelowi polskiemu do Polski. W odniesieniu do osoby mieszkającej w innym państwie sama zaległość wobec polskiego wierzyciela również co do zasady nie stanowi podstawy deportacji.

Trzeba jednak pamiętać, że czym innym jest deportacja, a czym innym zatrzymanie w sprawie karnej. Jeżeli osoba jest poszukiwana w związku z podejrzeniem przestępstwa, organy państwowe mogą podjąć działania niezależnie od tego, czy u podstaw sprawy leżały relacje finansowe. Szerzej ten wątek opisuje materiał o tym, czy możliwa jest deportacja za niespłacone długi.

Możliwość umorzenia długu lub rozłożenia go na raty

Dłużnik może próbować zawrzeć ugodę z wierzycielem. Ugoda może przewidywać spłatę w ratach, częściowe umorzenie długu, rezygnację z części odsetek albo cofnięcie wniosku egzekucyjnego po dokonaniu określonej wpłaty. Wszystko zależy od sytuacji stron i decyzji wierzyciela.

Propozycja ugodowa powinna być realistyczna. Jeżeli dłużnik zaproponuje raty, których nie będzie w stanie płacić, może pogorszyć swoją wiarygodność. Warto więc przygotować prosty plan spłaty, wskazać źródło dochodu i zaproponować konkretne terminy. Przy kilku wierzycielach lepiej ustalić priorytety, aby nie podpisać kilku ugód niemożliwych do wykonania.

Jeżeli egzekucja jest bezskuteczna albo wierzyciel nie podejmuje wymaganych czynności przez dłuższy czas, postępowanie egzekucyjne może zostać umorzone. Umorzenie egzekucji nie oznacza jednak automatycznie umorzenia samego długu. Wierzyciel może w określonych granicach ponownie złożyć wniosek egzekucyjny, o ile roszczenie nie jest przedawnione.

Przedawnienie długu – podstawowe zasady

Przedawnienie nie powoduje, że dług znika z rzeczywistości, ale daje dłużnikowi możliwość obrony przed przymusowym dochodzeniem roszczenia. Po upływie terminu przedawnienia dłużnik może co do zasady uchylić się od zapłaty, chyba że zrzeknie się zarzutu przedawnienia po jego upływie.

Obecnie, zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego, ogólny termin przedawnienia wynosi 6 lat. Dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej termin wynosi 3 lata. Koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż 2 lata.

W przypadku konsumenta zasada jest szczególnie istotna: po upływie terminu przedawnienia wierzyciel nie może domagać się zaspokojenia roszczenia przysługującego przeciwko konsumentowi, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w Kodeksie cywilnym. W praktyce sąd powinien uwzględniać przedawnienie roszczenia przeciwko konsumentowi z urzędu.

Jeżeli sprawa dotyczy starszych rachunków, faktur albo należności okresowych, warto sprawdzić nie tylko datę powstania długu, lecz także datę wymagalności poszczególnych rat lub opłat, ewentualne pozwy, nakazy zapłaty i wnioski egzekucyjne. Praktyczne omówienie podobnego problemu znajdziesz w artykule o tym, kiedy następuje przedawnienie niezapłaconego rachunku.

Przez jaki czas wierzyciel może egzekwować należność zasądzoną wyrokiem?

Najważniejsza aktualizacja w stosunku do starszych artykułów dotyczy art. 125 Kodeksu cywilnego. Obecnie roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu, orzeczeniem innego właściwego organu, orzeczeniem sądu polubownego, ugodą sądową, ugodą przed sądem polubownym albo ugodą zawartą przed mediatorem i zatwierdzoną przez sąd przedawnia się co do zasady z upływem 6 lat. Nie jest to już termin 10-letni.

Jeżeli tak stwierdzone roszczenie obejmuje świadczenia okresowe należne w przyszłości, np. przyszłe raty lub odsetki okresowe, te świadczenia przedawniają się z upływem 3 lat. W sprawach sprzed zmiany przepisów trzeba dodatkowo uwzględnić przepisy przejściowe oraz to, czy i kiedy bieg przedawnienia został przerwany.

Przedawnienie ma znaczenie także przy zabezpieczeniach, np. hipotece. Jeżeli dług jest zabezpieczony hipotecznie, ocena skutków przedawnienia i ewentualnego wykreślenia wpisu z księgi wieczystej wymaga osobnej analizy dokumentów. Zobacz również omówienie problemu, jakim jest wykreślenie hipoteki ze względu na przedawnienie długu.

Kiedy bieg przedawnienia ulega przerwaniu?

Bieg przedawnienia może zostać przerwany m.in. przez czynność przed sądem, sądem polubownym albo innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń, jeżeli czynność została podjęta bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia albo zabezpieczenia roszczenia. Typowym przykładem jest pozew, wniosek o nadanie klauzuli wykonalności albo wniosek o wszczęcie egzekucji.

Po każdym przerwaniu przedawnienie biegnie na nowo. Jeżeli przerwanie nastąpiło przez czynność w postępowaniu przed sądem albo organem egzekucyjnym, termin nie biegnie na nowo, dopóki postępowanie nie zostanie zakończone. Dlatego przy ocenie przedawnienia długu nie wystarczy policzyć lat od zawarcia umowy lub ostatniej płatności. Trzeba sprawdzić, jakie czynności podejmował wierzyciel i kiedy zakończyły się ewentualne postępowania.

FAQ

Źródła

• art. 117-118, art. 123-125 Kodeksu cywilnego, tekst ustawy w ISAP
• art. 286 i art. 297 Kodeksu karnego, tekst ustawy w ISAP
• art. 1 Protokołu nr 4 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności
• rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1215/2012, tzw. Bruksela I bis, tekst w EUR-Lex
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 23.09.2008 r., sygn. II AKa 120/08
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 18.11.2008 r., sygn. II AKa 167/08