Zachowek po rodzicach a przekazanie gospodarstwa rolnego bratu

Przekazanie gospodarstwa rolnego jednemu z dzieci a prawo do zachowku

W opisanej sytuacji najważniejsze jest ustalenie, na jakiej podstawie prawnej rodzice przekazali gospodarstwo rolne bratu. Jeżeli była to dawna umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy zawarta w związku z uzyskaniem świadczeń dla rolników, to co do zasady nie traktuje się jej jak darowizny przy obliczaniu zachowku.

Chodzi przede wszystkim o umowy zawierane na podstawie dawnych przepisów, w szczególności art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin oraz późniejszych regulacji rolniczych obowiązujących w latach 80. Tego typu przekazanie miało szczególny charakter: było związane z systemem zabezpieczenia społecznego rolników, a nie z typową, nieodpłatną darowizną.

Dlatego w praktyce samo to, że jedno z dzieci przejęło całe gospodarstwo, nie oznacza jeszcze, że pozostałemu rodzeństwu należy się zachowek od wartości tej nieruchomości.

Dlaczego taka umowa zwykle nie zwiększa zachowku?

Podstawą zachowku są art. 991-1011 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek, a przy ustalaniu jego wysokości w określonych przypadkach dolicza się do spadku darowizny i zapisy windykacyjne.

Zasady doliczania darowizn wynikają przede wszystkim z art. 993-995 Kodeksu cywilnego. Problem polega na tym, że umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy nie jest co do zasady traktowana jak darowizna w rozumieniu tych przepisów.

Takie stanowisko od lat przyjmuje orzecznictwo. W uchwale Sądu Najwyższego z 19 lutego 1991 r., sygn. III CZP 4/91, wskazano, że wartości gospodarstwa rolnego przekazanego następcy na podstawie art. 52 ust. 1 ustawy z 27 października 1977 r. nie uwzględnia się przy ustalaniu zachowku. Pogląd ten był później podtrzymywany także w dalszym orzecznictwie, ponieważ umowa przekazania gospodarstwa w zamian za uzyskanie określonych uprawnień z systemu rolniczego miała charakter odmienny od zwykłej darowizny.

Jeżeli więc rodzice rzeczywiście podpisali właśnie taką umowę, to dochodzenie zachowku od wartości gospodarstwa najczęściej okazuje się bezskuteczne.

Najpierw sprawdź treść aktu notarialnego

W praktyce nie wystarczy pamięć rodziny, że gospodarstwo zostało przekazane „za emeryturę”. Trzeba zdobyć i przeczytać akt notarialny. To z niego wynika, czy była to:

• umowa przekazania gospodarstwa rolnego następcy w trybie dawnych przepisów rolniczych,
• darowizna,
• umowa dożywocia, o której mowa w art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego,
• sprzedaż albo inna czynność prawna.

To rozróżnienie jest kluczowe. Inaczej ocenia się zachowek przy darowiźnie, inaczej przy dożywociu, a jeszcze inaczej przy przekazaniu gospodarstwa następcy na podstawie dawnych przepisów rolniczych. Jeśli akt notarialny okaże się darowizną, zastosowanie mogą mieć art. 993-995 Kodeksu cywilnego. Jeżeli zaś była to umowa dożywocia, to co do zasady nie dolicza się jej do substratu zachowku jako darowizny, bo ma charakter odpłatny i wzajemny.

Czy ustna obietnica ojca daje prawo do działki?

Nie. Sama ustna obietnica, że dziecko „dostanie działkę”, nie przenosi własności nieruchomości i co do zasady nie stanowi testamentu.

Po pierwsze, zgodnie z art. 158 Kodeksu cywilnego umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości oraz umowa przenosząca własność nieruchomości wymagają aktu notarialnego. Bez tej formy czynność jest nieważna.

Po drugie, testament zwykły musi być sporządzony w jednej z form przewidzianych przez ustawę, przede wszystkim jako testament własnoręczny zgodny z art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego albo testament notarialny zgodny z art. 950 Kodeksu cywilnego. Ustne rozrządzenie na wypadek śmierci jest dopuszczalne tylko jako testament szczególny w warunkach z art. 952 § 1 Kodeksu cywilnego, czyli przy obawie rychłej śmierci albo przy szczególnych okolicznościach uniemożliwiających zachowanie zwykłej formy testamentu.

Jeżeli więc ojciec jedynie kiedyś obiecał działkę w rozmowie rodzinnej, to taka deklaracja sama w sobie nie tworzy skutecznego prawa do nieruchomości.

Kiedy zachowek mimo wszystko może być możliwy?

Brak zachowku od przekazanego gospodarstwa nie oznacza automatycznie, że uprawniony nie ma żadnych roszczeń. Trzeba jeszcze sprawdzić, czy po rodzicach pozostał inny majątek spadkowy, na przykład oszczędności, działka, mieszkanie, udziały we współwłasności albo inne darowizny dokonane na rzecz dzieci.

Jeżeli istnieje majątek spadkowy lub doliczalne darowizny, zachowek może być liczony od tej właśnie masy. Zasady obliczeń wynikają z art. 991 § 1 oraz art. 993-995 Kodeksu cywilnego. W typowej sytuacji pełnoletni i zdolny do pracy zstępny ma prawo do połowy wartości udziału spadkowego, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym, a małoletni lub trwale niezdolny do pracy – do dwóch trzecich tego udziału.

Jeżeli chcesz uporządkować samą kolejność działań po śmierci rodziców, pomocne może być także omówienie, jak wygląda postępowanie spadkowe i ustalenie, co wchodzi do spadku.

Przedawnienie roszczenia o zachowek

Trzeba też pilnować terminu. Zgodnie z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przeciwko spadkobiercy przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Natomiast zgodnie z art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku.

Jeżeli dziedziczenie następuje ustawowo i nie było testamentu, w praktyce trzeba bardzo dokładnie ustalić, przeciwko komu miałoby być kierowane roszczenie i od jakiego zdarzenia liczy się termin w danym układzie faktycznym.

Co warto zrobić przed skierowaniem sprawy do sądu?

Przed pozwem najlepiej zgromadzić dokumenty i ustalić stan faktyczny. W szczególności warto:

• uzyskać akt notarialny przekazania gospodarstwa,
• ustalić, czy był testament,
• sprawdzić, jaki majątek pozostał po każdym z rodziców w chwili śmierci,
• ustalić, czy były inne darowizny na rzecz dzieci,
• sprawdzić daty śmierci rodziców i ewentualnego ogłoszenia testamentu pod kątem przedawnienia.

Dopiero po takiej analizie można ocenić, czy sprawa dotyczy całkowitego braku podstaw do zachowku, czy tylko braku podstaw do doliczenia konkretnego gospodarstwa rolnego.

FAQ

Czy po przekazaniu gospodarstwa rolnego bratu zawsze nie ma zachowku?

Nie zawsze. Najczęściej nie ma zachowku od wartości samego gospodarstwa, jeśli zostało ono przekazane następcy w dawnym trybie rolniczym. Trzeba jednak zbadać, czy po rodzicach nie został inny majątek albo czy umowa nie była w rzeczywistości darowizną.

Czy wystarczy, że rodzina pamięta, iż gospodarstwo było przekazane za emeryturę?

Nie. Potrzebny jest akt notarialny lub inne pewne dokumenty. Bez nich nie da się bezpiecznie ustalić, jaki był rodzaj czynności prawnej.

Czy ustna obietnica rodzica, że przekaże działkę, ma znaczenie prawne?

Sama ustna obietnica co do zasady nie wystarcza. Przeniesienie własności nieruchomości wymaga aktu notarialnego zgodnie z art. 158 Kodeksu cywilnego.

Ile czasu jest na dochodzenie zachowku?

Zasadniczo 5 lat. Termin wynika z art. 1007 § 1-2 Kodeksu cywilnego, ale sposób liczenia zależy od tego, przeciwko komu kierowane jest roszczenie i czy był testament.

Czy można pozwać brata tylko dlatego, że dostał całe gospodarstwo?

Sam fakt przejęcia gospodarstwa nie wystarczy. Najpierw trzeba ustalić podstawę prawną przekazania i to, czy istnieje majątek lub darowizny podlegające uwzględnieniu przy zachowku.

Źródła

• Art. 991 § 1, art. 993-995, art. 1007 § 1-2, art. 158, art. 908 § 1, art. 949 § 1, art. 950, art. 952 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 19 lutego 1991 r., III CZP 4/91.
• Ustawa z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin.
• Ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin.