Wniosek OPS o ograniczenie władzy rodzicielskiej

Czy OPS może złożyć wniosek o ograniczenie władzy rodzicielskiej?

Tak. Ośrodek pomocy społecznej, pracownik socjalny, szkoła, placówka medyczna lub inna instytucja, która powzięła wiadomość o okolicznościach mogących uzasadniać ingerencję sądu opiekuńczego, może zawiadomić sąd rodzinny. Wynika to z art. 572 § 1 i § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, który przewiduje obowiązek zawiadomienia sądu opiekuńczego o zdarzeniu uzasadniającym wszczęcie postępowania z urzędu.

Sąd rodzinny nie jest jednak związany samą oceną OPS. Zgodnie z art. 570 Kodeksu postępowania cywilnego sąd opiekuńczy może wszcząć postępowanie z urzędu, ale przed wydaniem rozstrzygnięcia powinien ustalić rzeczywistą sytuację dziecka, rodziców i rodziny. W praktyce sąd analizuje dokumenty, wysłuchuje rodziców, może przesłuchać świadków, zażądać informacji od szkoły, przedszkola, policji, kuratora, OPS albo zlecić opinię specjalistyczną.

Jeżeli pismo z sądu dotyczy ograniczenia władzy rodzicielskiej, nie należy traktować go jako decyzji, że władza zostanie ograniczona. To informacja o wszczęciu postępowania i terminie posiedzenia lub rozprawy. Na tym etapie rodzice mogą przedstawić swoje stanowisko oraz dowody.

Kiedy sąd może ograniczyć władzę rodzicielską?

Podstawą ograniczenia władzy rodzicielskiej jest art. 109 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Przepis ten stanowi, że jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy wyda odpowiednie zarządzenia. Nie chodzi więc o ukaranie rodziców, lecz o ochronę dziecka.

Władza rodzicielska obejmuje - zgodnie z art. 95 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka, z poszanowaniem jego godności i praw. Z art. 95 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika natomiast, że władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak wymaga tego dobro dziecka i interes społeczny.

Rodzice mają także obowiązek troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka oraz przygotowywać je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień. Wynika to z art. 96 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dodatkowo art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje wzajemny obowiązek rodziców i dzieci do szacunku oraz wspierania się.

W praktyce sąd bada więc, czy sposób funkcjonowania rodziny zagraża dziecku. Mogą mieć znaczenie m.in. zaniedbania opiekuńcze, brak realizacji obowiązku szkolnego, przemoc domowa, uzależnienia, rażący konflikt rodziców, pozostawianie dziecka bez opieki, brak leczenia dziecka, niewspółpraca ze szkołą lub utrwalone awantury w obecności dziecka.

Czy same kłótnie rodziców wystarczą do ograniczenia władzy rodzicielskiej?

To zależy od skali konfliktu i jego wpływu na dziecko. Jednorazowe sprzeczki, napięcia małżeńskie albo podniesiony ton w rozmowie co do zasady nie przesądzają jeszcze o zagrożeniu dobra dziecka w rozumieniu art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Inaczej sąd może ocenić sytuację, gdy kłótnie są częste, gwałtowne, odbywają się przy dziecku, obejmują wyzwiska, groźby, niszczenie przedmiotów, przemoc fizyczną albo psychiczną. Jeżeli dziecko żyje w stałym napięciu, boi się rodziców, ma problemy w szkole, objawy lękowe lub rodzice angażują je w konflikt, sąd może uznać, że jego dobro jest zagrożone.

Nie bez znaczenia będzie także to, czy rodzice podejmują realne działania naprawcze: korzystają z terapii rodzinnej, mediacji, pomocy psychologa, współpracują z asystentem rodziny, OPS lub szkołą. Sąd opiekuńczy często ocenia nie tylko sam problem, ale również gotowość rodziców do jego rozwiązania.

Jakie środki może zastosować sąd rodzinny?

Art. 109 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wymienia przykładowe zarządzenia, które sąd może wydać, jeżeli dobro dziecka jest zagrożone. Katalog jest otwarty, dlatego sąd dobiera środek do konkretnej sprawy.

W sprawach, w których problemem są głównie awantury i brak stabilizacji emocjonalnej, częstym rozwiązaniem bywa nadzór kuratora, zobowiązanie do terapii lub współpracy z OPS. Nie jest jednak możliwe przewidzenie wyniku bez znajomości akt sprawy, treści wniosku i dowodów zgromadzonych przez sąd.

Jak przygotować odpowiedź na wniosek OPS?

Po otrzymaniu pisma z sądu warto sprawdzić, czy sąd doręczył odpis wniosku lub notatki OPS oraz czy wyznaczył termin na zajęcie stanowiska. Jeżeli termin został wskazany, należy go dochować. Jeżeli go nie wskazano, odpowiedź można złożyć przed posiedzeniem, tak aby sąd i druga strona mogły się z nią zapoznać.

W piśmie do sądu warto:

• wskazać, czy rodzice zgadzają się z wnioskiem OPS, czy wnoszą o jego oddalenie;
• opisać sytuację dziecka: zdrowie, szkołę lub przedszkole, opiekę, warunki mieszkaniowe, codzienną organizację życia;
• odnieść się punkt po punkcie do zarzutów z wniosku;
• wyjaśnić, jakie działania naprawcze już podjęto, np. terapia, mediacja, konsultacje psychologiczne, współpraca z OPS;
• złożyć wnioski dowodowe: dokumenty, świadków, informacje ze szkoły, opinię psychologa, ewentualnie opinię OZSS.

Wnioski dowodowe mają szczególne znaczenie, ponieważ w postępowaniu opiekuńczym sąd ustala przede wszystkim fakty. Jeżeli rodzice twierdzą, że dbają o dziecko, powinni to wykazać dokumentami i konkretnymi okolicznościami.

Jakie dowody mogą pomóc rodzicom?

Najlepiej przygotować dowody, które pokazują codzienne funkcjonowanie dziecka i realne zaangażowanie rodziców. Mogą to być w szczególności:

• zaświadczenie ze szkoły, przedszkola lub żłobka o frekwencji dziecka, odbieraniu dziecka, kontakcie rodziców z placówką i udziale w zebraniach;
• opinie wychowawcy, pedagoga szkolnego, psychologa lub terapeuty, jeżeli dziecko lub rodzina korzysta z pomocy specjalistycznej;
• dokumentacja medyczna potwierdzająca, że rodzice dbają o leczenie i badania dziecka;
• zaświadczenia o terapii rodzinnej, terapii uzależnień, mediacji lub konsultacjach psychologicznych, jeżeli były podjęte;
• notatki, wiadomości lub dokumenty pokazujące współpracę z OPS, asystentem rodziny albo kuratorem;
• zeznania świadków, np. członków rodziny, sąsiadów, nauczycieli, osób regularnie widujących dziecko i rodziców.

Jeżeli zasadniczy problem dotyczy relacji rodzinnych, można wnosić o dopuszczenie dowodu z opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów. Podstawą wydawania takich opinii jest ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów, a w sprawach wymagających wiadomości specjalnych zastosowanie ma art. 278 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Ograniczenie a pozbawienie władzy rodzicielskiej

Warto rozróżnić ograniczenie władzy rodzicielskiej od jej pozbawienia. Ograniczenie na podstawie art. 109 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego służy ochronie dziecka w sytuacji zagrożenia jego dobra. Może polegać np. na nadzorze kuratora lub zobowiązaniu rodziców do określonego postępowania.

Pozbawienie władzy rodzicielskiej jest środkiem dalej idącym. Zgodnie z art. 111 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd może pozbawić rodziców władzy rodzicielskiej, jeżeli władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody, rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej albo w sposób rażący zaniedbują swoje obowiązki względem dziecka.

W sprawie wszczętej po wniosku OPS sąd może badać szerzej sytuację dziecka, ale samo zawiadomienie o kłótniach rodziców najczęściej dotyczy ewentualnego ograniczenia władzy, a nie automatycznego jej pozbawienia. Każdorazowo decydują konkretne fakty i dowody.

Czy dziecko będzie wysłuchane przez sąd?

W sprawach dotyczących osoby dziecka sąd może je wysłuchać, jeżeli pozwala na to jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości. Wynika to z art. 576 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd powinien w miarę możliwości uwzględnić rozsądne życzenia dziecka.

Wysłuchanie dziecka nie musi odbywać się na sali rozpraw w obecności rodziców. W praktyce sądy starają się ograniczać stres dziecka i korzystają z form dostosowanych do jego wieku oraz sytuacji rodzinnej. Nie należy przygotowywać dziecka do składania „wersji” korzystnej dla rodzica ani wywierać na nie presji - takie zachowanie może zostać ocenione negatywnie.

FAQ

Czy muszę iść na rozprawę w sądzie rodzinnym?

Tak, jeżeli sąd wezwał rodzica do osobistego stawiennictwa. Nieobecność bez usprawiedliwienia może zostać oceniona niekorzystnie, zwłaszcza gdy sąd chce wysłuchać rodziców i ustalić sytuację dziecka.

Czy mogę złożyć odpowiedź na wniosek OPS?

Tak. Warto złożyć pisemne stanowisko, szczególnie gdy nie zgadzasz się z opisem sytuacji przedstawionym przez OPS. W piśmie należy wskazać konkretne fakty, dowody i wnioski, np. o przesłuchanie świadków lub zażądanie informacji ze szkoły.

Czy nadzór kuratora oznacza odebranie dziecka?

Nie. Nadzór kuratora jest formą kontroli i wsparcia wykonywania władzy rodzicielskiej. Wynika z art. 109 § 2 pkt 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dziecko pozostaje przy rodzicach, chyba że sąd wyda dalej idące rozstrzygnięcie.

Czy sąd może ograniczyć władzę obojgu rodzicom?

Tak, jeżeli zagrożenie dobra dziecka wynika z zachowania obojga rodziców albo z sytuacji rodzinnej jako całości. Sąd może też zastosować różne środki wobec każdego z rodziców, jeżeli ich postawa i wpływ na dziecko są odmienne.

Czy kontakty z dzieckiem są tym samym co władza rodzicielska?

Nie. Zgodnie z art. 113 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów niezależnie od władzy rodzicielskiej. Ograniczenie władzy rodzicielskiej nie musi automatycznie oznaczać zakazu kontaktów.

Co zrobić po otrzymaniu pisma z sądu?

Po otrzymaniu pisma należy przede wszystkim spokojnie ustalić, czego dotyczy sprawa, jakie zarzuty przedstawia OPS i czego żąda we wniosku. Następnie warto zebrać dokumenty dotyczące dziecka, przygotować listę świadków i opisać działania, które rodzice już podjęli, aby poprawić sytuację w domu.

Jeżeli kłótnie rzeczywiście miały miejsce, nie zawsze najlepszą strategią jest ich całkowite zaprzeczanie. Często skuteczniejsze jest wykazanie, że rodzice rozumieją problem, odseparowali dziecko od konfliktu i podjęli konkretne działania naprawcze. Sąd rodzinny koncentruje się na dobru dziecka, dlatego ważne jest pokazanie, że rodzice potrafią to dobro zabezpieczyć.

Źródła

• Art. 87, art. 95 § 1 i § 3, art. 96 § 1, art. 109 § 1-2, art. 111 § 1, art. 112³, art. 113 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 570, art. 572 § 1-2, art. 576 § 2, art. 278 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
• Ustawa z dnia 5 sierpnia 2015 r. o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów.
• Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.