Przyrzeczenie mówienia prawdy i nagranie jako dowód w procesie cywilnym

Przesłuchanie stron w procesie cywilnym

W procesie cywilnym trzeba odróżnić zwykłe wyjaśnienia informacyjne od formalnego dowodu z przesłuchania stron. Na początku sprawy sąd może dopytywać powoda i pozwanego, aby uporządkować stanowiska, ustalić, co jest sporne, i zaplanować postępowanie dowodowe. Takie wyjaśnienia pomagają prowadzić sprawę, ale nie są tym samym co dowód z przesłuchania stron.

Formalny dowód z przesłuchania stron reguluje art. 299 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten stanowi, że jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych albo w ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, sąd może dopuścić dowód z przesłuchania stron. W praktyce oznacza to, że przesłuchanie powoda i pozwanego ma często charakter pomocniczy: służy wyjaśnieniu tego, czego nie udało się ustalić na podstawie dokumentów, zeznań świadków, opinii biegłych albo innych dowodów.

Strona może oczywiście zawnioskować o taki dowód, na przykład w pozwie, odpowiedzi na pozew albo piśmie przygotowawczym. We wniosku warto wskazać, jakie konkretne fakty mają zostać wykazane przesłuchaniem stron. Sam wniosek nie przesądza jednak o dopuszczeniu dowodu, ponieważ sąd ocenia, czy dowód dotyczy faktów istotnych, spornych i przydatnych dla rozstrzygnięcia.

Ciężar dowodu nadal spoczywa co do zasady na tej stronie, która z danego faktu wywodzi skutki prawne. Wynika to z art. 6 Kodeksu cywilnego i art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego. Dlatego nie warto opierać całej sprawy wyłącznie na własnym przesłuchaniu, jeżeli można przedstawić dokumenty, korespondencję, potwierdzenia przelewów, zdjęcia, nagrania albo świadków.

Czy strona może żądać przyrzeczenia od przeciwnika?

Powód albo pozwany może wnioskować, aby sąd przesłuchał stronę przeciwną, a w odpowiedniej sytuacji także aby ponownie przesłuchał ją po odebraniu przyrzeczenia. Trzeba jednak podkreślić, że jest to wniosek procesowy, a nie żądanie wiążące sąd. O tym, czy w ogóle dopuścić dowód z przesłuchania stron, czy przesłuchać obie strony, jedną stronę albo pominąć dowód, decyduje sąd.

Aktualne brzmienie art. 303 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje zasadę, że sąd przesłuchuje najpierw strony bez odbierania przyrzeczenia. Dopiero jeżeli takie przesłuchanie nie wyświetli dostatecznie faktów, sąd może według swojego wyboru przesłuchać jedną ze stron ponownie po uprzednim odebraniu od niej przyrzeczenia. Przesłuchanie jednej strony z przyrzeczeniem co do jednego faktu nie wyklucza przesłuchania drugiej strony z przyrzeczeniem co do innego faktu.

Nie ma więc prostej zasady, że na wniosek powoda pozwany musi złożyć przyrzeczenie mówienia prawdy albo że pozwany może wymusić takie przyrzeczenie od powoda. Sąd powinien kierować się potrzebą wyjaśnienia konkretnych faktów, a nie samym konfliktem między stronami. Jeżeli materiał dowodowy jest wystarczający, sąd może nie przechodzić do drugiej fazy przesłuchania z przyrzeczeniem.

Odmowa zeznań, niestawiennictwo i przesłuchanie jednej strony

Jeżeli z przyczyn faktycznych albo prawnych można przesłuchać tylko jedną stronę, sąd ocenia, czy mimo to przesłuchać tę stronę, czy pominąć dowód. Podobnie jest wtedy, gdy druga strona albo niektórzy współuczestnicy nie stawią się na przesłuchanie albo odmówią zeznań. Wynika to z art. 302 Kodeksu postępowania cywilnego.

Strona nie jest świadkiem we własnej sprawie w ścisłym znaczeniu tego słowa. Do przesłuchania stron stosuje się odpowiednio przepisy o świadkach, ale z wyłączeniem przepisów o środkach przymusowych. Oznacza to, że odmowa złożenia zeznań przez stronę nie jest traktowana tak samo jak nieusprawiedliwiona odmowa zeznań przez świadka. Może jednak mieć znaczenie procesowe: sąd ocenia całokształt materiału dowodowego, w tym postawę stron, spójność ich twierdzeń oraz to, czy uchylanie się od odpowiedzi osłabia wiarygodność stanowiska.

Jeżeli zależy Państwu na przesłuchaniu strony przeciwnej, we wniosku dowodowym warto wskazać precyzyjnie, czego mają dotyczyć pytania. Przykładowo: daty zawarcia ustnej umowy, okoliczności przekazania pieniędzy, przebiegu rozmów, ustaleń dotyczących zapłaty, stanu lokalu przy wydaniu albo przyczyn niewykonania zobowiązania. Im bardziej konkretny wniosek, tym łatwiej sądowi ocenić jego przydatność.

Odpowiedzialność karna za fałszywe zeznania strony

Przed przystąpieniem do przesłuchania sąd uprzedza strony, że są obowiązane zeznawać prawdę i że stosownie do okoliczności mogą zostać przesłuchane ponownie po odebraniu od nich przyrzeczenia. Nie jest to jeszcze to samo co odebranie przyrzeczenia.

Przed odebraniem przyrzeczenia sąd uprzedza stronę o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych zeznań. Ma to duże znaczenie, ponieważ art. 233 § 2 Kodeksu karnego uzależnia odpowiedzialność za fałszywe zeznania od tego, czy osoba przyjmująca zeznanie, działając w zakresie swoich uprawnień, uprzedziła zeznającego o odpowiedzialności karnej albo odebrała od niego przyrzeczenie.

Jeżeli więc strona składa zeznania bez przyrzeczenia i bez pouczenia o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznania, sytuacja jest inna niż przy przesłuchaniu po odebraniu przyrzeczenia. Nie oznacza to jednak, że można bez konsekwencji mówić nieprawdę. Sąd nadal ocenia wiarygodność strony na podstawie art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, porównuje jej zeznania z dokumentami, nagraniami, zeznaniami świadków i pozostałym materiałem sprawy.

Nagranie rozmowy jako dowód w sprawie cywilnej

Obecnie nagranie rozmowy kwalifikuje się w procesie cywilnym przede wszystkim jako dokument zawierający zapis dźwięku, obrazu albo obrazu i dźwięku. Zgodnie z art. 308 Kodeksu postępowania cywilnego dowody z innych dokumentów niż dokumenty tekstowe, w szczególności zawierających zapis obrazu, dźwięku albo obrazu i dźwięku, sąd przeprowadza, stosując odpowiednio przepisy o dowodzie z oględzin oraz o dowodzie z dokumentów.

W praktyce oznacza to, że nagranie może zostać zgłoszone jako dowód, ale sąd oceni jego znaczenie, autentyczność, kompletność i sposób uzyskania. Jeżeli druga strona twierdzi, że nagranie zostało zmanipulowane, pocięte albo wyrwane z kontekstu, sąd może dopuścić dowód z opinii biegłego albo ocenić nagranie ostrożnie w zestawieniu z innymi dowodami.

Najbezpieczniej złożyć nagranie razem z wnioskiem dowodowym, wskazać, jakie fakty mają zostać wykazane, oraz dołączyć transkrypcję najważniejszych fragmentów. Sama transkrypcja nie zastępuje nagrania, ale ułatwia sądowi i drugiej stronie odniesienie się do treści rozmowy. Warto też opisać datę rozmowy, uczestników, okoliczności jej przeprowadzenia i nośnik, na którym zapisano plik.

Trzeba zachować ostrożność przy nagraniach uzyskanych w sposób naruszający prawo albo dobra osobiste. W polskim procesie cywilnym nie ma prostej reguły automatycznie wykluczającej każde prywatne nagranie, ale sąd może brać pod uwagę sposób jego pozyskania, potrzebę ochrony prywatności, wagę sprawy i prawo strony do obrony swoich racji. Inaczej oceniane bywa nagranie rozmowy, w której nagrywający sam uczestniczył, a inaczej nagrywanie cudzych rozmów bez udziału nagrywającego.

Jak przygotować wniosek dowodowy?

Wniosek o przesłuchanie stron powinien wskazywać nie tylko sam dowód, ale również fakty, które mają być nim wykazane. Zamiast pisać ogólnie, że strona ma zostać przesłuchana „na okoliczność sprawy”, lepiej wskazać konkrety: kto prowadził rozmowy, jakie ustalenia zapadły, jakie świadczenie miało zostać wykonane, kiedy nastąpiło przekazanie rzeczy albo pieniędzy i dlaczego doszło do sporu.

W przypadku nagrania wniosek powinien zawierać informację, że strona wnosi o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentu zawierającego zapis dźwięku albo obrazu i dźwięku. Należy wskazać, co nagranie ma wykazać, oraz załączyć plik w sposób możliwy do odtworzenia przez sąd. Jeżeli nagranie jest długie, praktyczne jest podanie minut i sekund najważniejszych fragmentów.

Gdy istotny świadek mieszka poza Polską, problem dowodowy wygląda inaczej niż przy przesłuchaniu strony. W takiej sytuacji warto sprawdzić zasady dotyczące tego, jak może wyglądać przesłuchanie świadka za granicą, ponieważ sąd może korzystać z innych mechanizmów niż przy przesłuchaniu powoda lub pozwanego obecnych w kraju.

FAQ

Czy powód może zmusić pozwanego do złożenia przyrzeczenia?

Nie. Powód może złożyć wniosek o przesłuchanie pozwanego albo o ponowne przesłuchanie z przyrzeczeniem, ale decyzję podejmuje sąd. Najpierw strony przesłuchuje się bez przyrzeczenia, a dopiero gdy to nie wyjaśni faktów, sąd może przejść do przesłuchania z przyrzeczeniem.

Czy strona może odmówić zeznań w swojej sprawie cywilnej?

Strona nie jest świadkiem w ścisłym sensie i nie stosuje się wobec niej środków przymusowych przewidzianych dla świadków. Odmowa zeznań albo niestawiennictwo mogą jednak osłabić jej stanowisko, jeżeli sąd uzna, że uchylanie się od wyjaśnień ma znaczenie przy ocenie całego materiału dowodowego.

Kiedy grozi odpowiedzialność karna za fałszywe zeznania strony?

Ryzyko odpowiedzialności karnej pojawia się wtedy, gdy spełnione są warunki z art. 233 Kodeksu karnego, w szczególności gdy zeznający został prawidłowo uprzedzony o odpowiedzialności karnej albo odebrano od niego przyrzeczenie. W procesie cywilnym ma to szczególne znaczenie przy ponownym przesłuchaniu strony po odebraniu przyrzeczenia.

Czy nagranie rozmowy zawsze będzie dopuszczone jako dowód?

Nie zawsze. Nagranie może być dowodem, ale sąd ocenia jego znaczenie dla sprawy, autentyczność, kompletność i sposób uzyskania. Jeżeli nagranie dotyczy faktów nieistotnych, jest nieczytelne, zmanipulowane albo zostało pozyskane w szczególnie problematyczny sposób, jego wartość dowodowa może być niewielka.

Czy wystarczy złożyć samą transkrypcję nagrania?

Najbezpieczniej złożyć zarówno nagranie, jak i transkrypcję najważniejszych fragmentów. Transkrypcja ułatwia pracę sądu, ale co do zasady to samo nagranie pozwala ocenić ton wypowiedzi, kontekst, ciągłość rozmowy i autentyczność zapisu.

Czy sąd może przesłuchać tylko jedną stronę?

Tak. Jeżeli z przyczyn faktycznych lub prawnych można przesłuchać tylko jedną stronę albo druga strona nie stawi się lub odmówi zeznań, sąd ocenia, czy przesłuchać jedną stronę, czy dowód pominąć. Decyzja zależy od okoliczności konkretnej sprawy.

Źródła

• Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 227, art. 232, art. 233 § 1, art. 235², art. 299–304 i art. 308; tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 468, stan prawny uwzględniony na 5 lipca 2026 r.
• Kodeks cywilny, art. 6.
• Kodeks karny, art. 233.
• Oficjalny tekst jednolity Kodeksu postępowania cywilnego: Dziennik Ustaw 2026 poz. 468.