Opieka nad grobem po śmierci dysponenta, kiedy wola zmarłego nie wystarcza

Chcę dbać o grób, ale czy mogę nim dysponować?

Celem Pani działań jest formalne uzyskanie prawa do dysponowania wskazanymi grobami, co umożliwiałoby m.in. podejmowanie decyzji dotyczących pochówków, remontów, prac konserwacyjnych czy ewentualnych ekshumacji.

Grób to nie własność – czym naprawdę jest prawo do miejsca pochówku

Prawo do grobu nie jest prawem własności w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego, lecz stanowi szczególne prawo do miejsca pochówku, które podlega ochronie prawnej. Prawo to obejmuje uprawnienie do pochowania zwłok w określonym miejscu na cmentarzu, jak również prawo dalszego korzystania z tego miejsca, w tym do jego pielęgnacji, utrzymania oraz decydowania o sposobie zagospodarowania. Ma ono charakter zarówno osobisty, jak i majątkowy i co do zasady przysługuje najbliższej rodzinie osoby zmarłej.

Rodzina na pierwszym miejscu – komu przysługuje prawo pochówku

Prawo pochowania zwłok ludzkich przysługuje najbliższej pozostałej rodzinie osoby zmarłej, a w szczególności:

1. pozostałemu małżonkowi lub małżonce;

2. krewnym zstępnym;

3. krewnym wstępnym;

4. krewnym bocznym do czwartego stopnia pokrewieństwa;

5. powinowatym w linii prostej do pierwszego stopnia.

Prawo pochowania zwłok osób wojskowych zmarłych w czynnej służbie wojskowej przysługuje właściwym organom wojskowym, zgodnie z przepisami szczególnymi. Natomiast prawo pochowania zwłok osób zasłużonych wobec Państwa i społeczeństwa przysługuje organom państwowym, instytucjom oraz organizacjom społecznym. Prawo pochowania zwłok może również przysługiwać osobom, które dobrowolnie zobowiążą się do dokonania pochówku. 

Powązki Wojskowe pod szczególnym nadzorem

Cmentarze wojskowe, w tym Cmentarz Wojskowy na Powązkach, pozostają w administracji Zarządu Cmentarzy Komunalnych m.st. Warszawy (ZCK). Dysponentem grobu jest osoba wpisana w ewidencji prowadzonej przez ZCK. W przypadku śmierci dysponenta prawo to może zostać przeniesione na inną osobę, po przedstawieniu odpowiednich dokumentów, w tym – co do zasady – zgody rodziny osoby pochowanej, o ile taka rodzina istnieje.

W pierwszej kolejności rekomendowane jest zwrócenie się do Biura Obsługi ZCK z wnioskiem o weryfikację następujących okoliczności:

• kto jest obecnie wpisany jako dysponent poszczególnych grobów,
• czy i w jakich terminach były wnoszone opłaty prolongacyjne,
• czy którykolwiek z grobów posiada status grobu wojennego lub grobu objętego szczególną ochroną.

Gdy dysponent nie żyje – zgoda rodziny albo argumenty moralne

Jeżeli w ewidencji jako dysponent widnieje Pani zmarły przyjaciel, wówczas:

• w przypadku istnienia krewnych osób pochowanych, konieczne będzie najprawdopodobniej uzyskanie ich pisemnej zgody na wpisanie Pani jako nowego dysponenta,
• w sytuacji braku krewnych lub braku ich zainteresowania utrzymywaniem grobu, może Pani próbować powołać się na fakt faktycznego, wieloletniego sprawowania opieki nad grobami oraz na tzw. względy aksjologiczne (moralne).Potrzebujesz pomocy prawnika? Kliknij tutaj i opisz swój problem ›
  

Nieopłacony grób może zniknąć

Jeżeli za którykolwiek z grobów nie zostały wniesione opłaty (a grób nie posiada statusu grobu wojennego), to co do zasady, po upływie 20 lat od ostatniego pochówku, ZCK ma prawo przeznaczyć to miejsce do ponownego użycia. Aby temu zapobiec, konieczne jest uiszczenie stosownej opłaty prolongacyjnej, a równocześnie złożenie wniosku o wpisanie Pani jako dysponenta, o ile będzie to możliwe z uwagi na wskazane wyżej okoliczności. Dokumenty wymagane do przejęcia prawa do grobu obejmują zazwyczaj: wniosek do ZCK o wpisanie jako dysponenta grobu, odpis aktu zgonu dotychczasowego dysponenta, dokumenty potwierdzające brak rodziny osoby pochowanej lub ich zgodę, a także dowód wniesienia należnych opłat prolongacyjnych.

Formalności, przeszkody i ryzyko odmowy

Należy podkreślić, że potencjalne trudności w tej sprawie są niestety liczne. Sama ustna wola zmarłego przyjaciela nie stanowi wystarczającej podstawy prawnej do zmiany dysponenta grobu – konieczne są dokumenty oraz/lub zgoda rodziny osób pochowanych. Ponadto, w przypadku grobów wojennych lub grobów osób szczególnie zasłużonych, administracja cmentarza może odmówić zgody na zmianę dysponenta. Brak niezwłocznego uregulowania opłat za nieopłacony grób może natomiast skutkować jego likwidacją.

Rekomendowane działania:

1. Udać się do Biura Obsługi ZCK przy ul. Powązkowskiej 43/45, posiadając informacje identyfikujące groby (kwatera, rząd, numer).

2. Ustalić status prawny grobów oraz tożsamość osoby wpisanej jako dysponent.

3. W przypadku braku krewnych osób pochowanych – powołać się na długoletnią, faktyczną opiekę nad grobami oraz ponoszenie kosztów ich utrzymania.

4. W przypadku istnienia krewnych – uzyskać ich pisemną zgodę na przeniesienie prawa do dysponowania grobem.

5. Uregulować zaległe opłaty w celu zabezpieczenia grobu przed likwidacją.

6. Złożyć formalny wniosek o wpisanie Pani jako dysponenta wraz z kompletem wymaganych dokumentów, o ile ZCK na piśmie potwierdzi, że spełnienie wskazanych wyżej warunków w ogóle umożliwia wpisanie Pani jako dysponenta, gdyż w praktyce może się to okazać niemożliwe.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych - Dz.U. 1959 nr 11 poz. 62
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93