Grób mamy a prawa ojca i jego nowej żony, komu przysługuje prawo do dysponowania grobem po jego śmierci?

Kto ma prawo do grobu po śmierci dysponenta?

Jak dotąd definicja dysponenta grobu nie została uregulowana wprost w przepisach, ale pojęcie to można zdefiniować w oparciu o doktrynę. Dysponentem grobu jest jego założyciel, czyli osoba, która zapłaciła i zawarła z zarządcą cmentarza umowę o umiejscowienie pochówku, a w konsekwencji posiada prawo do grobu.

Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych – prawo do pochowania w konkretnie wskazanym grobowcu przysługuje w miejsce dysponenta osoby będącej stroną umowy z zarządcą cmentarza (w razie jego śmierci) najbliższym krewnym tej osoby, którzy stają się w tym momencie również dysponentami grobu. Bowiem prawo pochowania zwłok ludzkich ma najbliższa pozostała rodzina osoby zmarłej, a mianowicie:

1. pozostały małżonek(ka);
2. krewni zstępni;
3. krewni wstępni;
4. krewni boczni do 4 stopnia pokrewieństwa;
5. powinowaci w linii prostej do 1 stopnia.

Co mówią sądy o prawie do grobu?

Warto zauważyć, że: Prawo do grobu nie podlega dziedziczeniu i nie jest związane (uzależnione) od kolejności uprawnionych do pochowania zmarłego przedstawionej w art. 10 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych. Niezbędnym elementem tego prawa jest założenie grobu. W takiej sytuacji osobom, których dobrem osobistym jest kult pamięci zmarłego pogrzebanego w tym grobie, przysługuje m.in. uprawnienie (traktowane jako element prawa do grobu) do decydowania o pogrzebaniu w tym samym grobie innej osoby (a także prawo sprzeciwu wobec takiego zamiaru wyrażanego przez inne osoby). Jeśli kult pamięci pogrzebanego w grobie zmarłego jest dobrem osobistym kilku osób, decyzje takie powinny być podejmowane wspólnie, a w przypadku sporów i niemożności dojścia do zgody osoby te w oparciu o przepisy dotyczące ochrony dóbr osobistych mogą domagać się odpowiednich rozstrzygnięć przez sąd. (wyrok SA w Szczecinie z 5 lipca 2018 r., sygn. akt I ACa 24/18).

Zatem z chwilą śmierci Pana taty dysponentami grobu staną się wszystkie osoby wymienione w art. 10.

Należy również mieć na względzie, że: Prawo do pochowania zwłok osoby zmarłej (wraz z prawem do ekshumacji) oraz do pamięci o niej stanowi dobro osobiste, chronione przepisami prawa cywilnego (art. 23 i 24 K.c.). Prawo to przysługuje osobom najbliższym zmarłego. Krąg tych osób nie ogranicza się do wskazanych w art. 10 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych, ustawa ta bowiem, regulując, jako norma prawa administracyjnego chowanie i ekshumację zwłok, reguluje je pod kątem porządku publicznego, nie zaś ochrony dóbr osobistych osób dla zmarłego bliskich. (wyrok SN z dnia 31 marca 1980 r., sygn. akt II CR 88/80).

Nadto, analogicznie do stanowiska, że: Skoro przepis art. 10 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych określa wyłącznie osoby uprawnione do pochowania zwłok, a jest to element składowy prawa do grobu, to w sposób pośredni określa on uprawnienia do dysponowania grobem. W sytuacji bowiem, gdy w grobie, o który chodzi w sprawie, pochowani są oboje rodzice powoda oraz jedna z jego sióstr J. W., natomiast powód przyznał w swoich zeznaniach złożonych w dniu 30 maja 1995 r., że jeszcze jedna jego siostra żyje, brak było podstaw do ustalenia, że tylko powód ma prawo do dysponowania miejscami w przedmiotowym grobie. W świetle bowiem art. 10 ust. 1 cyt. ustawy prawo to służy zarówno powodowi, jak i jego żyjącej siostrze – jako dzieciom pochowanych w grobie J. i M. M. (wyrok SN z dnia 19 kwietnia 1996 r., sygn. akt I CRN 53/96) – uznać należy, że gdyby Pana tata został pochowany w grobowcu mamy, wówczas prawo do grobu nabyłaby również obecna żona taty i również ona mogłaby zostać tam pochowana.

Czy można przenieść prawo do grobu? Umowy cywilne i ich skuteczność

Po śmierci władającego grobem mogą być w nim pochowani lub mogą dysponować grobem: współmałżonek, krewni wstępni i zstępni, krewni boczni do 4. stopnia pokrewieństwa oraz powinowaci w linii prostej do 1. stopnia.

Należy również stwierdzić, że prawo do grobu nie może być przedmiotem obrotu, a zatem nie można go przenieść na konkretna osobę. Wiąże się to z prawem do kultu zmarłego osób określonych w przepisach oraz faktu, że kult zmarłego jest dobrem osobistym.

Z doświadczenia dodam, że w praktyce spotykane są sytuacje, kiedy uprawniony oferuje cesję swojego uprawnienia na rzecz osoby trzeciej. Dopuszczalność takiego przeniesienia praw może być przewidziana również w regulaminie cmentarza. Niemniej jednak mając na uwadze również ustawowe regulacje dotyczące katalogu osób uprawnionych do pochówku w grobie (np. grobie rodzinnym), należałoby zaznaczyć, że nawet w przypadku zawarcia umowy przelewu może się okazać, że nabywca uprawnienia nie będzie mógł skutecznie egzekwować swoich uprawnień.

Pojęcie dysponenta grobu jest pojęciem umownym i oznacza de facto osobę, która niejako jest odpowiedzialna za grób i realizuje takie obowiązki właśnie jak opłaty itp. Dodam, że sam fakt bycia wskazanym jako dysponent grobu nie oznacza, że inna osoba nie może opłacić grobu, a jednocześnie uiszczenie opłaty nie powoduje, że stanie się ona dysponentem grobu.

Mając na uwadze powyższe, jeśli ojciec zostanie pochowany w innym grobie, wówczas prawo do grobu mamy będzie miał Pan i Pana rodzeństwo. Jeżeli jednak tata zostanie pochowany w grobie razem z mamą, prawo do grobu obejmie również drugą żonę taty, czyli Pana macochę.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych - Dz.U. 1959 nr 11 poz. 62
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93