Niewykonane prace społeczne a kara pozbawienia wolności

Co oznacza wezwanie do stawienia się w areszcie?

Jeżeli sąd wzywa skazanego do stawienia się w areszcie śledczym albo zakładzie karnym w celu odbycia określonej liczby dni pozbawienia wolności, najczęściej nie jest to pierwszy etap sprawy. Zwykle wcześniej zapadło postanowienie o zarządzeniu wykonania zastępczej kary pozbawienia wolności, ponieważ skazany nie zapłacił grzywny, nie wykonał pracy społecznie użytecznej albo uchylał się od kary ograniczenia wolności.

Od samego wezwania do aresztu zwykle nie wnosi się klasycznego odwołania. Trzeba ustalić, jakie postanowienie było podstawą wezwania, czy zostało prawidłowo doręczone, czy biegnie jeszcze termin do zażalenia oraz czy można równolegle złożyć wniosek o wstrzymanie wykonania kary zastępczej. W praktyce nie wystarczy napisać do sądu prośby o „anulowanie wezwania”. Pismo powinno wskazywać konkretną podstawę: zapłatę grzywny, gotowość wykonania prac, chorobę, opiekę nad osobą bliską, wniosek o raty, przerwę w karze albo zmianę sposobu jej wykonywania.

Jeżeli skazany nie stawi się dobrowolnie, sąd może zarządzić doprowadzenie przez Policję, a koszty doprowadzenia mogą obciążyć skazanego. Dlatego nawet wtedy, gdy niewykonanie obowiązków wynikało z choroby, braku pracy albo trudnej sytuacji rodzinnej, trzeba działać pisemnie i dołączyć dokumenty.

Najpierw ustal, czy chodzi o grzywnę, karę ograniczenia wolności czy świadczenie pieniężne

W sprawach potocznie określanych jako „prace społeczne” mogą działać różne mechanizmy prawne. Pierwszy dotyczy grzywny. Sąd wzywa do zapłaty, a gdy egzekucja jest bezskuteczna albo oczywiście bezcelowa, grzywna może zostać zamieniona na pracę społecznie użyteczną. Jeżeli skazany odmawia podjęcia takiej pracy albo uchyla się od jej wykonywania, sąd może zarządzić zastępczą karę pozbawienia wolności.

Drugi mechanizm dotyczy kary ograniczenia wolności. Taka kara może od początku polegać na wykonywaniu nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne albo na potrąceniu części wynagrodzenia. Praca na cele społeczne jest wykonywana co do zasady w wymiarze od 20 do 40 godzin miesięcznie. Jeżeli skazany uchyla się od odbywania tej kary, sąd może zarządzić zastępczą karę pozbawienia wolności.

Trzeci przypadek to świadczenie pieniężne, np. na Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej. Takie świadczenie bywa mylone z grzywną, zwłaszcza w sprawach o prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości. Nie jest ono jednak drugą grzywną. To odrębny środek karny, dlatego trzeba sprawdzić dokładną treść wyroku, a nie opierać się wyłącznie na kwocie wskazanej w wezwaniu do zapłaty.

To rozróżnienie ma duże znaczenie praktyczne. Inne pismo należy złożyć wtedy, gdy skazany chce zapłacić pozostałą grzywnę, inne wtedy, gdy chce wrócić do wykonywania pracy społecznej po chorobie, a jeszcze inne wtedy, gdy problem dotyczy nieopłaconego świadczenia pieniężnego. W razie wątpliwości trzeba sprawdzić wyrok, wcześniejsze postanowienia sądu, pisma od kuratora oraz aktualny stan wykonania kary.

Gdy grzywna została zamieniona na prace społecznie użyteczne

Jeżeli pierwotnie orzeczono grzywnę, sąd najpierw wzywa skazanego do zapłaty. Po bezskutecznym upływie terminu grzywna może być ściągana w drodze egzekucji. Jeżeli egzekucja jest bezskuteczna albo z okoliczności wynika, że byłaby bezskuteczna, sąd może orzec zamianę grzywny na pracę społecznie użyteczną. Na postanowienie w tym przedmiocie przysługuje zażalenie.

Jeżeli skazany odmawia podjęcia pracy społecznie użytecznej albo uchyla się od jej wykonywania, sąd może zarządzić zastępczą karę pozbawienia wolności. Przy grzywnie określonej w stawkach dziennych zasadą jest, że jeden dzień pozbawienia wolności odpowiada dwóm stawkom dziennym grzywny. Przy grzywnie określonej kwotowo przelicznik zależy od kwoty pozostałej do uiszczenia w granicach przewidzianych w Kodeksie karnym wykonawczym. Jeżeli grzywna została zapłacona tylko częściowo albo tylko częściowo wykonano pracę społecznie użyteczną, sąd powinien uwzględnić ten zakres przy określaniu pozostałej kary zastępczej.

Najprostszym sposobem uniknięcia odbycia zastępczej kary pozbawienia wolności w sprawie grzywny jest zapłata kwoty pozostałej do uiszczenia. Jeżeli natychmiastowa zapłata nie jest możliwa, można złożyć wniosek o rozłożenie grzywny na raty. Co do zasady raty mogą być rozłożone na okres do roku, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach, zwłaszcza przy znacznej grzywnie, do 3 lat.

W wyjątkowych sytuacjach można wnosić o częściowe, a wyjątkowo całkowite umorzenie grzywny. Wymaga to jednak wykazania, że brak zapłaty wynika z przyczyn niezależnych od skazanego, wykonanie kary w inny sposób jest niemożliwe albo niecelowe, a rozłożenie na raty nie rozwiązałoby problemu.

Jeżeli sąd już raz zarządził pracę społecznie użyteczną, a skazany chce zmienić sposób wykonania obowiązków, trzeba ocenić, czy możliwa jest zamiana w drugą stronę albo inny wniosek w postępowaniu wykonawczym.

Wstrzymanie kary zastępczej przy grzywnie

W sprawie grzywny szczególnie ważny jest art. 48a Kodeksu karnego wykonawczego. Sąd może w każdym czasie wstrzymać wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności zarządzonej z powodu odmowy albo uchylania się od pracy społecznie użytecznej, jeżeli skazany oświadczy na piśmie, że podejmie tę pracę i podda się związanym z nią rygorom. Wstrzymanie trwa do czasu wykonania pracy społecznie użytecznej albo zapłaty pozostałej grzywny.

We wniosku trzeba więc nie tylko opisać trudną sytuację, ale także jasno zadeklarować gotowość wykonania pozostałych prac albo zapłaty pozostałej kwoty. Warto dołączyć dokumenty potwierdzające zatrudnienie, dochody, koszty utrzymania, stan zdrowia, obowiązek opieki nad osobą bliską oraz dotychczas wykonane godziny pracy.

Trzeba pamiętać o istotnym ograniczeniu: ponowne wstrzymanie wykonania tej samej zastępczej kary pozbawienia wolności na tej samej podstawie nie jest dopuszczalne. Jeżeli sąd raz dał skazanemu taką szansę, a skazany ponownie uchylał się od obowiązków, kolejne pismo będzie znacznie trudniejsze do skutecznego uzasadnienia.

Świadczenie pieniężne to nie grzywna

W praktyce częsty problem dotyczy sytuacji, w której w wyroku obok grzywny pojawia się jeszcze kwota do zapłaty na Fundusz Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej. Dotyczy to m.in. spraw o prowadzenie pojazdu w stanie nietrzeźwości. Przy skazaniu za czyn z art. 178a § 1 Kodeksu karnego sąd orzeka świadczenie pieniężne co najmniej 5000 zł, a przy art. 178a § 4 co najmniej 10 000 zł, z uwzględnieniem ustawowej górnej granicy świadczenia.

Takiej kwoty nie należy nazywać obligatoryjną grzywną. Grzywna jest karą, natomiast świadczenie pieniężne jest środkiem karnym. Jeżeli skazany zapłacił grzywnę, ale nie zapłacił świadczenia pieniężnego, to nie oznacza automatycznie, że do świadczenia stosuje się zasady zamiany grzywny na pracę społecznie użyteczną albo zastępczą karę pozbawienia wolności z przepisów o grzywnie.

Nieopłacone świadczenie pieniężne może być dochodzone w trybie wykonawczym, w tym egzekucyjnie. Jeżeli świadczenie pieniężne zostało orzeczone razem z karą ograniczenia wolności na podstawie art. 34 § 3 Kodeksu karnego, uchylanie się od niego może mieć dodatkowe znaczenie w postępowaniu wykonawczym. Dlatego w każdej sprawie trzeba sprawdzić, czy dana kwota jest grzywną, świadczeniem pieniężnym, nawiązką, obowiązkiem naprawienia szkody czy kosztami sądowymi.

Gdy prace społeczne są karą ograniczenia wolności

Jeżeli prace społeczne nie wynikają z zamiany grzywny, lecz z orzeczonej kary ograniczenia wolności, podstawowe znaczenie mają przepisy Kodeksu karnego o karze ograniczenia wolności oraz przepisy Kodeksu karnego wykonawczego dotyczące jej wykonania. Kara ograniczenia wolności trwa co do zasady od miesiąca do 2 lat. Skazany ma obowiązek wykonywać wskazaną pracę, udzielać wyjaśnień dotyczących przebiegu kary i nie może samowolnie zmieniać miejsca stałego pobytu bez zgody sądu.

Jeżeli skazany uchyla się od odbywania kary ograniczenia wolności, sąd zarządza wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności. Gdy część kary została już wykonana, sąd powinien uwzględnić to przy ustalaniu wymiaru kary zastępczej. Przyjmuje się, że jeden dzień zastępczej kary pozbawienia wolności odpowiada dwóm dniom kary ograniczenia wolności pozostałej do wykonania.

W tej sytuacji skazany może złożyć wniosek o wstrzymanie wykonania zastępczej kary pozbawienia wolności na podstawie art. 65a Kodeksu karnego wykonawczego. Warunkiem jest pisemne oświadczenie, że podejmie odbywanie kary ograniczenia wolności i podda się jej rygorom. Sąd może wstrzymać wykonanie kary zastępczej do czasu wykonania orzeczonej kary ograniczenia wolności.

Jeżeli problem polega na tym, że część godzin została odpracowana, a część nie, warto przeanalizować, czy w sprawie występuje analogiczna sytuacja. Sam fakt częściowego wykonania kary nie kończy sprawy, ale może mieć znaczenie dla wymiaru kary zastępczej i dla oceny postawy skazanego.

Choroba, praca zawodowa i opieka nad bliskim

Choroba skazanego może uzasadniać przerwę w odbywaniu kary ograniczenia wolności. Jeżeli stan zdrowia uniemożliwia wykonanie tej kary, sąd udziela przerwy do czasu ustania przeszkody. Sąd może też udzielić przerwy do roku z przyczyn podobnych do tych, które uzasadniają odroczenie wykonania kary ograniczenia wolności, czyli wtedy, gdy natychmiastowe wykonywanie kary pociągałoby dla skazanego lub jego rodziny zbyt ciężkie skutki.

Nie wystarczy jednak samo ustne poinformowanie kuratora, że skazany choruje, leczy się albo opiekuje członkiem rodziny. Trzeba złożyć do sądu odpowiedni wniosek i dołączyć dokumenty: zaświadczenia lekarskie, dokumentację leczenia, orzeczenia o niezdolności do pracy, dokumenty dotyczące osoby wymagającej opieki, harmonogram pracy zawodowej oraz dowody dochodów i kosztów utrzymania. Lekarz opisuje stan zdrowia, natomiast to sąd ocenia, czy choroba rzeczywiście uniemożliwia wykonywanie kary.

Kurator nie może zakazać lekarzowi wystawienia zaświadczenia ani nakazać lekarzowi wydania opinii o określonej treści. Może natomiast kontrolować wykonywanie kary, żądać wyjaśnień, weryfikować usprawiedliwienia i informować sąd o tym, że skazany nie wykonuje obowiązków. Dlatego kontakt z kuratorem powinien być rzeczowy, najlepiej pisemny i poparty dokumentami.

Jeżeli przeszkody nie uniemożliwiają całkowicie wykonywania kary, ale utrudniają jej wykonywanie w dotychczasowym wymiarze albo harmonogramie, można rozważyć wniosek o zmianę organizacji pracy, zmianę miejsca wykonywania pracy, zmniejszenie miesięcznej liczby godzin do ustawowego minimum albo przerwę w odbywaniu kary. W szczególnych przypadkach, gdy wykonano znaczną część kary i osiągnięto jej cele, sąd może oceniać, czy dalsze wykonywanie obowiązków jest konieczne, ale wymaga to odrębnego wniosku i mocnego uzasadnienia.

Jak napisać pismo do sądu?

Pismo należy skierować do sądu, który prowadzi postępowanie wykonawcze. W nagłówku trzeba podać sygnaturę akt, dane skazanego, adres, numer telefonu oraz oznaczenie pisma, np. „wniosek o wstrzymanie wykonania zastępczej kary pozbawienia wolności”, „wniosek o rozłożenie grzywny na raty”, „wniosek o udzielenie przerwy w odbywaniu kary ograniczenia wolności” albo „zażalenie na postanowienie o zarządzeniu wykonania zastępczej kary pozbawienia wolności”.

W treści pisma warto wskazać:

• jaką karę, środek karny albo obowiązek orzeczono w wyroku i jaka część została wykonana,
• dlaczego prace lub płatność nie zostały wykonane w całości,
• czy przeszkoda była zawiniona, czy wynikała z choroby, pracy, opieki nad bliskim albo sytuacji finansowej,
• jakie dokumenty potwierdzają te okoliczności,
• konkretną deklarację: zapłatę określonej kwoty, propozycję rat, gotowość wykonywania prac w oznaczonym wymiarze albo wniosek o przerwę,
• wniosek o wstrzymanie doprowadzenia i niewykonywanie kary zastępczej do czasu rozpoznania pisma.

Jeżeli skazany otrzymał postanowienie o zarządzeniu kary zastępczej, trzeba pilnować terminu do zażalenia. Co do zasady termin na wniesienie zażalenia w postępowaniu karnym wynosi 7 dni, ale sposób jego liczenia zależy od tego, kiedy i jak doręczono orzeczenie. Jeżeli termin już upłynął, nadal można rozważać wniosek o wstrzymanie wykonania kary zastępczej, jeżeli spełnione są przesłanki z art. 48a albo art. 65a Kodeksu karnego wykonawczego.

Warto też odróżnić tę sytuację od ogólnych pytań o wykonanie kary. Przy pracach społecznych istotne jest nie tylko to, kiedy wyrok stał się prawomocny, ale przede wszystkim, jakie obowiązki zostały wykonane, jakie postanowienia zapadły w postępowaniu wykonawczym i czy skazany daje realną gwarancję wykonania kary wolnościowej.

FAQ

Czy można odwołać się od wezwania do aresztu?

Najczęściej zaskarża się nie samo wezwanie, lecz postanowienie, które było jego podstawą, np. postanowienie o zarządzeniu wykonania zastępczej kary pozbawienia wolności. Równolegle można złożyć wniosek o wstrzymanie wykonania kary zastępczej, jeżeli skazany chce zapłacić grzywnę, wykonać prace albo wrócić do odbywania kary ograniczenia wolności.

Czy zapłata grzywny zatrzyma zastępczą karę pozbawienia wolności?

Jeżeli kara zastępcza wynika z niezapłaconej grzywny, skazany może co do zasady zwolnić się od zastępczej kary przez zapłatę kwoty pozostałej do uiszczenia. Gdy zapłata jest możliwa tylko w części, trzeba wnieść o odpowiednie zmniejszenie kary zastępczej albo o rozłożenie pozostałej kwoty na raty.

Czy świadczenie pieniężne można zamienić na prace społeczne?

Nie należy traktować świadczenia pieniężnego jak grzywny. Zasady zamiany grzywny na pracę społecznie użyteczną dotyczą grzywny, a nie każdej kwoty zasądzonej w wyroku. Jeżeli świadczenie pieniężne zostało orzeczone obok kary ograniczenia wolności, trzeba dodatkowo sprawdzić, czy jego niewykonywanie wpływa na postępowanie wykonawcze dotyczące tej kary.

Czy choroba usprawiedliwia nieodrobienie prac społecznych?

Choroba może usprawiedliwiać niewykonanie prac, ale nie działa automatycznie. Skazany powinien przedstawić dokumentację medyczną i złożyć do sądu odpowiedni wniosek. Przy karze ograniczenia wolności możliwa jest przerwa w odbywaniu kary, jeżeli stan zdrowia uniemożliwia jej wykonywanie.

Czy kurator może nakazać lekarzowi wystawienie albo odmowę zwolnienia?

Nie. Kurator nie decyduje o treści dokumentacji medycznej i nie może nakazać lekarzowi wydania zaświadczenia określonej treści. Może natomiast kontrolować wykonywanie kary, żądać wyjaśnień i zawiadomić sąd, jeżeli uzna, że skazany uchyla się od obowiązków.

Czy można drugi raz wstrzymać tę samą karę zastępczą?

Co do zasady nie. Przepisy dotyczące wstrzymania wykonania tej samej zastępczej kary pozbawienia wolności przewidują zakaz ponownego skorzystania z tej samej instytucji. Dlatego po uzyskaniu wstrzymania trzeba rzeczywiście wykonywać prace albo zapłacić należność, bo kolejna szansa może nie być możliwa.

Co dołączyć do wniosku o wstrzymanie wykonania kary?

Najlepiej dołączyć dokumenty potwierdzające przyczynę niewykonania obowiązków: zaświadczenia lekarskie, dokumentację leczenia, umowę o pracę, grafik pracy, dokumenty dotyczące opieki nad osobą bliską, potwierdzenia zapłaty części grzywny, zaświadczenia o dochodach i kosztach utrzymania. Sam opis sytuacji może być niewystarczający.

Źródła

• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 34, art. 35, art. 39 pkt 7, art. 43a i art. 178a: Internetowy System Aktów Prawnych.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy, w szczególności art. 44-52 oraz art. 61-65a: Internetowy System Aktów Prawnych.