Jak zapewnić opiekę chorej psychicznie siostrze?

Od czego zacząć, gdy chora psychicznie siostra zostaje bez pomocy?

W opisanej sytuacji najważniejsze jest rozdzielenie trzech spraw: bieżącego bezpieczeństwa siostry, jej reprezentacji prawnej oraz kosztów utrzymania. Choroba psychiczna sama w sobie nie odbiera osobie pełnej zdolności do czynności prawnych. Zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny pełną zdolność do czynności prawnych ma osoba pełnoletnia, o ile nie została ubezwłasnowolniona. Dlatego dopóki sąd nie orzeknie ubezwłasnowolnienia, siostra co do zasady sama decyduje o leczeniu, umowach, miejscu pobytu i sprawach urzędowych.

Gdy problem nie dotyczy wyłącznie jednej osoby, ale całej rodziny i możliwych trybów interwencji, szerzej opisujemy, jak prawnie pomóc choremu psychicznie członkowi rodziny.

Jeżeli jednak jej stan powoduje, że nie jest w stanie załatwiać podstawowych spraw, warto równolegle podjąć działania praktyczne: zgłosić sprawę do ośrodka pomocy społecznej właściwego dla miejsca pobytu siostry, skontaktować się z lekarzem psychiatrą lub poradnią zdrowia psychicznego, zebrać dokumentację medyczną i rozważyć wniosek do sądu. W nagłym zagrożeniu życia lub zdrowia należy wezwać pogotowie ratunkowe albo policję.

Czy dzieci można zmusić do osobistej opieki nad chorą matką?

Co do zasady nie ma przepisu, który pozwalałby sądowi nakazać dorosłym dzieciom osobiste wykonywanie codziennej opieki nad matką: robienia zakupów, zamieszkania z nią, pilnowania leczenia czy prowadzenia domu. Obowiązek rodzinny najczęściej przybiera postać finansową, czyli obowiązku alimentacyjnego.

Zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Dzieci są zstępnymi matki, więc mogą być zobowiązane do alimentów. Kolejność obowiązku określa art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: zstępni wyprzedzają wstępnych, a wstępni wyprzedzają rodzeństwo. Oznacza to, że w pierwszej kolejności należy badać możliwości dzieci, a dopiero później ewentualnie innych krewnych, w tym rodzeństwa chorej osoby.

Na podstawie art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego uprawniony do alimentów, który nie jest dzieckiem, może żądać alimentów, jeżeli znajduje się w niedostatku. Niedostatek nie musi oznaczać całkowitego braku środków, ale stan, w którym osoba własnymi siłami nie może zaspokoić usprawiedliwionych potrzeb, takich jak mieszkanie, leki, żywność, opłaty, leczenie i podstawowa opieka. Wysokość alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionej oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanych, co wynika z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli siostra pozostaje w związku małżeńskim, należy uwzględnić także obowiązki męża. Art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nakłada na małżonków obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny. Z kolei art. 28 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala sądowi nakazać, aby wynagrodzenie za pracę albo inne należności przypadające jednemu małżonkowi były w całości lub części wypłacane do rąk drugiego małżonka, jeżeli jeden z małżonków pozostających we wspólnym pożyciu nie spełnia obowiązku z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Po rozwodzie w grę mogą wchodzić alimenty między byłymi małżonkami na podstawie art. 60 § 1 lub § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zależnie od rozstrzygnięcia o winie i sytuacji stron.

Kto może złożyć wniosek o alimenty albo działać za chorą osobę?

Jeżeli siostra rozumie znaczenie swoich działań, może sama podpisać pozew o alimenty albo udzielić pełnomocnictwa. Podstawę udzielenia pełnomocnictwa stanowi art. 98 Kodeksu cywilnego. W sprawie cywilnej pełnomocnikiem może być między innymi adwokat, radca prawny, małżonek, rodzice, dzieci, rodzeństwo oraz osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia, co wynika z art. 87 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Siostra mogłaby więc ustanowić Panią pełnomocnikiem procesowym, o ile jest w stanie świadomie udzielić pełnomocnictwa.

W pozwie o alimenty warto złożyć wniosek o zabezpieczenie roszczenia. Art. 730 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala żądać zabezpieczenia w każdej sprawie cywilnej podlegającej rozpoznaniu przez sąd. W sprawach alimentacyjnych szczególne znaczenie ma art. 753 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, który pozwala zabezpieczyć alimenty przez zobowiązanie pozwanego do zapłaty określonej sumy okresowo już na czas procesu.

Jeżeli siostra nie chce lub nie może działać, a sytuacja jest poważna, można zawiadomić prokuratora. Art. 7 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala prokuratorowi żądać wszczęcia postępowania w każdej sprawie, jak również wziąć udział w każdym toczącym się postępowaniu, jeżeli według jego oceny wymaga tego ochrona praworządności, praw obywateli lub interesu społecznego. W praktyce prokurator może rozważyć złożenie wniosku o ubezwłasnowolnienie albo udział w sprawie o alimenty, ale nie ma obowiązku przejąć każdej zgłoszonej sprawy.

Kurator, opiekun prawny i ubezwłasnowolnienie – czym się różnią?

Najczęstsze nieporozumienie polega na używaniu określenia opiekun prawny wobec każdej osoby pomagającej choremu dorosłemu. W prawie rodzinnym opiekun dla osoby dorosłej pojawia się przede wszystkim przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym. Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła 13 lat, może zostać ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że dla ubezwłasnowolnionego całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje on jeszcze pod władzą rodzicielską.

Ubezwłasnowolnienie częściowe jest mniej daleko idącą ingerencją. Art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, jeżeli jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. Zgodnie z art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratelę.

Istnieje też kurator dla osoby z niepełnosprawnością. Art. 183 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala ustanowić kuratora dla osoby z niepełnosprawnością, jeżeli osoba ta potrzebuje pomocy do prowadzenia wszelkich spraw, spraw określonego rodzaju albo załatwienia konkretnej sprawy. To rozwiązanie nie odbiera zdolności do czynności prawnych, ale wymaga uwzględnienia rzeczywistej woli i potrzeb osoby, której kurator ma pomagać.

Sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do sądu okręgowego, co wynika z art. 544 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Wniosek mogą złożyć osoby wskazane w art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego: małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. Siostra osoby chorej jest więc uprawniona do złożenia takiego wniosku. W toku sprawy sąd powinien wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek, zgodnie z art. 547 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, a także przeprowadzić dowód z opinii biegłych, co wynika z art. 553 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli sprawa jest pilna, art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala sądowi ustanowić doradcę tymczasowego dla osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, gdy jest to konieczne dla ochrony jej osoby lub mienia.

Czy sąd może zmusić siostrę do bycia opiekunem prawnym?

Jeżeli sąd ustanowi konkretną osobę opiekunem, art. 152 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje obowiązek objęcia opieki. Nie oznacza to jednak, że sąd mechanicznie wybiera dowolnego krewnego wbrew realnym przeszkodom. Przy wyborze opiekuna sąd powinien kierować się dobrem osoby wymagającej opieki. Art. 149 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazuje, że jeżeli dobro pozostającego pod opieką nie stoi temu na przeszkodzie, opiekun powinien być ustanowiony spośród krewnych lub innych osób bliskich.

Jeżeli kandydat nie może realnie wykonywać funkcji, powinien jasno przedstawić sądowi przeszkody: stan zdrowia, odległość, obowiązki rodzinne, pracę, konflikt z chorą osobą, brak kontaktu lub brak możliwości faktycznej opieki. Art. 169 § 1 i § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje zwolnienie opiekuna, gdy z powodu przeszkód faktycznych lub prawnych jest niezdolny do sprawowania opieki albo gdy zachodzą ważne powody. W praktyce lepiej zgłosić te okoliczności już na etapie poszukiwania kandydata.

Warto podkreślić, że opiekun prawny lub kurator nie ma obowiązku utrzymywać podopiecznego z własnych środków. Jego rola polega na reprezentacji, dbaniu o sprawy osobiste i majątkowe w granicach orzeczenia sądu oraz uzyskiwaniu świadczeń należnych podopiecznemu. Obowiązek finansowy wynika z przepisów o alimentach albo z zasad odpłatności za pomoc społeczną, a nie z samego faktu bycia opiekunem lub kuratorem.

Pomoc społeczna i dom pomocy społecznej

Jeżeli siostra nie ma środków do życia, grozi jej bezdomność albo nie jest w stanie funkcjonować samodzielnie, należy zgłosić sprawę do ośrodka pomocy społecznej właściwego według miejsca jej zamieszkania lub pobytu. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej przewiduje między innymi pracę socjalną, zasiłki, usługi opiekuńcze oraz specjalistyczne usługi opiekuńcze.

Art. 50 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej przewiduje usługi opiekuńcze dla osoby samotnej, która z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymaga pomocy innych osób, a jest jej pozbawiona. Art. 50 ust. 2 tej ustawy pozwala przyznać usługi także osobie, która wymaga pomocy innych osób, a rodzina nie może takiej pomocy zapewnić. W przypadku zaburzeń psychicznych szczególne znaczenie mogą mieć specjalistyczne usługi opiekuńcze, o których mowa w art. 50 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej.

Jeżeli osoba wymaga całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności i nie można zapewnić jej niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej przewiduje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej. Odpłatność reguluje art. 61 tej ustawy. W pierwszej kolejności płaci mieszkaniec domu, nie więcej niż 70% swojego dochodu, co wynika z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej. Następnie mogą płacić małżonek, zstępni przed wstępnymi, a na końcu gmina, zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej.

Rodzina nie zawsze zostanie obciążona kosztami DPS. Art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej uzależnia odpłatność małżonka, zstępnych i wstępnych od dochodu. Po wniesieniu opłaty dochód osoby samotnie gospodarującej albo dochód na osobę w rodzinie nie może spaść poniżej 300% kryterium dochodowego z art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Od 1 stycznia 2025 r. kryterium dochodowe wynosi 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 823 zł na osobę w rodzinie, zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej.

Przymusowe leczenie psychiatryczne – kiedy jest możliwe?

Jeżeli chora osoba nie chce leczenia, sama odmowa nie wystarcza do zastosowania przymusu. Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego przewiduje jednak sytuacje, w których możliwe jest przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody.

Art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego pozwala przyjąć osobę chorą psychicznie do szpitala psychiatrycznego bez jej zgody, jeżeli jej dotychczasowe zachowanie wskazuje, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. Art. 24 ust. 1 tej ustawy dotyczy przyjęcia w celu wyjaśnienia wątpliwości, gdy zachowanie osoby wskazuje, że z powodu zaburzeń psychicznych zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, a istnieją wątpliwości, czy jest ona chora psychicznie.

Istnieje także tryb sądowy. Art. 29 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego pozwala sądowi opiekuńczemu orzec przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody osoby chorej psychicznie, jeżeli jej dotychczasowe zachowanie wskazuje, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu zdrowia psychicznego albo jeżeli osoba ta jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a uzasadnione jest przewidywanie, że leczenie w szpitalu przyniesie poprawę jej stanu zdrowia. Zgodnie z art. 29 ust. 2 tej ustawy wniosek mogą złożyć między innymi małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy lub osoba sprawująca faktyczną opiekę.

Co zrobić praktycznie krok po kroku?

1. Ustal miejsce pobytu i stan bezpieczeństwa siostry. Jeżeli istnieje bezpośrednie zagrożenie, dzwoń pod 112 lub 999.
2. Zgłoś sprawę do OPS/MOPS/GOPS. Poproś o wywiad środowiskowy, pracę socjalną, zasiłek, usługi opiekuńcze albo ocenę potrzeby DPS.
3. Zbierz dokumenty. Przydatne będą: dokumentacja leczenia, wypisy ze szpitala, zaświadczenia, informacje o utracie pracy, zadłużeniu, braku mieszkania i zachowaniu świadczącym o bezradności.
4. Spróbuj uzyskać pełnomocnictwo. Jeżeli siostra świadomie je podpisze, łatwiej będzie wystąpić o świadczenia, alimenty lub reprezentować ją w sądzie.
5. Rozważ wniosek do sądu. W zależności od stanu siostry może to być wniosek o kuratora z art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ubezwłasnowolnienie częściowe albo ubezwłasnowolnienie całkowite.
6. Rozważ alimenty. Jeżeli siostra jest w niedostatku, można żądać alimentów od dzieci, a w określonych okolicznościach także od małżonka lub byłego małżonka.
7. Zawiadom prokuratora, gdy rodzina nie może skutecznie działać. Prokurator może podjąć działania na podstawie art. 7 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli uzna, że wymaga tego interes społeczny lub ochrona praw osoby chorej.

FAQ

Czy mogę zgłosić do sądu, że siostra potrzebuje opiekuna?

Tak, ale trzeba dobrać właściwy wniosek. Jeżeli chodzi o ubezwłasnowolnienie, rodzeństwo może złożyć wniosek na podstawie art. 545 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli siostra nie powinna być ubezwłasnowolniona, można rozważyć kuratora dla osoby z niepełnosprawnością z art. 183 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy sąd może nakazać dzieciom, aby zajęły się matką osobiście?

Co do zasady nie. Sąd może orzekać o alimentach, a organy pomocy społecznej mogą ustalać odpłatność za DPS na zasadach ustawowych. Nie ma jednak typowego nakazu, aby dorosłe dziecko zamieszkało z matką lub osobiście wykonywało codzienną opiekę.

Czy siostra chorej osoby może zostać zobowiązana do alimentów?

Tak, rodzeństwo mieści się w kręgu osób zobowiązanych z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ale kolejność określa art. 129 § 1 tego kodeksu. W pierwszej kolejności odpowiadają zstępni, czyli dzieci chorej osoby. Rodzeństwo może być brane pod uwagę później i tylko w granicach swoich możliwości oraz potrzeb osoby uprawnionej.

Czy można umieścić chorą osobę w szpitalu psychiatrycznym bez jej zgody?

Tak, ale tylko w przypadkach przewidzianych w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego. Najpilniejszy tryb dotyczy bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia z art. 23 ust. 1 tej ustawy. Tryb sądowy bez zgody może być rozważany na podstawie art. 29 ust. 1 tej ustawy, jeżeli brak leczenia spowoduje znaczne pogorszenie zdrowia albo osoba nie zaspokaja podstawowych potrzeb życiowych.

Czy opiekun prawny musi płacić za utrzymanie podopiecznego?

Nie z samego faktu bycia opiekunem. Opiekun zarządza sprawami podopiecznego i reprezentuje go w granicach prawa, ale obowiązek finansowy wynika z alimentów albo z przepisów o odpłatności za pomoc społeczną. Jeżeli opiekun jest jednocześnie krewnym zobowiązanym do alimentów, jego odpowiedzialność trzeba oceniać oddzielnie na podstawie art. 128 i nast. Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Źródła

• art. 11, art. 13, art. 16, art. 98 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny
• art. 27, art. 28, art. 60, art. 128, art. 129, art. 133, art. 135, art. 149, art. 152, art. 169, art. 175, art. 183 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 7, art. 87, art. 544, art. 545, art. 547, art. 548, art. 553, art. 730, art. 753 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego
• art. 8, art. 50, art. 54, art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
• art. 23, art. 24, art. 29 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego
• rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej