Jak pomóc samotnej starszej osobie z otępieniem lub Alzheimerem?

W opisanej sytuacji nie warto ograniczać się do jednego działania. Jeżeli starsza osoba mieszka sama, ma objawy otępienia, podejrzliwości, urojeń lub dezorientacji, a do tego odmawia pomocy, zwykle trzeba uruchomić jednocześnie trzy ścieżki: pomoc społeczną, działania sądu opiekuńczego oraz – gdy zachodzi zagrożenie – interwencję medyczną albo policyjną.

To, jakie rozwiązanie będzie właściwe, zależy od stanu faktycznego: czy osoba tylko odmawia wsparcia, czy już nie jest zdolna do samodzielnego życia, czy zagraża sobie lub innym, czy ma rozpoznaną chorobę psychiczną albo zaburzenia otępienne oraz czy istnieje rodzina gotowa przejąć formalną odpowiedzialność za jej sprawy.

Od czego zacząć pomoc samotnej starszej osobie?

W praktyce pierwszym krokiem powinno być zgłoszenie sprawy do ośrodka pomocy społecznej właściwego dla miejsca zamieszkania tej osoby. Ośrodek działa na podstawie art. 2 ust. 1, art. 3 ust. 1 oraz art. 17 ust. 1 pkt 3, 11, 14 i 16 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Do zadań własnych gminy należy m.in. przyznawanie i organizowanie usług opiekuńczych, kierowanie do domu pomocy społecznej oraz podejmowanie innych działań osłonowych.

W zgłoszeniu warto wskazać konkrety: że osoba mieszka samotnie, przejawia zaburzenia pamięci, podejrzewa innych o kradzieże lub otrucie, nęka telefonami, odmawia kontaktu z lekarzem, nie radzi sobie z codziennymi sprawami i może doprowadzić do nieszczęścia. Dobrze dołączyć możliwie dokładny opis zdarzeń, daty interwencji oraz dane świadków.

Kiedy możliwe jest przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody?

Nie każda choroba Alzheimera albo otępienie uzasadnia przymusową hospitalizację. Obecnie podstawą są przepisy ustawy z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, a nie samo potoczne przekonanie, że każda osoba z zaburzeniami pamięci może być skierowana na leczenie przymusowe.

Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego osoba chora psychicznie może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody, jeżeli jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. To jest tryb nagły – stosowany wtedy, gdy zagrożenie jest realne i aktualne.

Z kolei art. 29 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego przewiduje możliwość przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez zgody osoby chorej psychicznie także wtedy, gdy:

• jej dotychczasowe zachowanie wskazuje, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu jej zdrowia psychicznego, albo
• jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a uzasadnione jest przewidywanie, że leczenie w szpitalu psychiatrycznym przyniesie poprawę jej stanu zdrowia.

Trzeba jednak podkreślić rzecz bardzo ważną: w takich sprawach decydują okoliczności medyczne i opinie biegłych, a nie samo przekonanie rodziny czy sąsiadów. Dodatkowo nie każde otępienie automatycznie jest traktowane jak „choroba psychiczna” w rozumieniu tej ustawy. W praktyce sąd i lekarze oceniają konkretny stan pacjenta, rodzaj zaburzeń oraz stopień zagrożenia.

Jeżeli sytuacja jest nagła – np. osoba błąka się, nie wie, gdzie jest, nie przyjmuje jedzenia lub leków, odkręca gaz, grozi sobie albo innym – należy dzwonić po pogotowie ratunkowe lub numer 112. W razie interwencji lekarz psychiatra albo lekarz w szpitalu ocenia, czy są spełnione ustawowe przesłanki przyjęcia bez zgody.

Czy trzeba zawiadomić sąd opiekuńczy?

Tak, często jest to bardzo dobry krok. Sąd opiekuńczy może podjąć działania wtedy, gdy osoba pełnoletnia z powodu stanu zdrowia nie jest w stanie samodzielnie prowadzić swoich spraw. Podstawą mogą być przepisy o ubezwłasnowolnieniu z art. 13 § 1 i art. 16 § 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny oraz przepisy postępowania z art. 544–560 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.

Zgodnie z art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego osoba, która ukończyła 13 lat, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. Natomiast art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego dotyczy ubezwłasnowolnienia częściowego, gdy stan osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie mogą złożyć osoby wskazane w art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli m.in. małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. Jeżeli jedyną bliską osobą jest wnuczka, trzeba pamiętać, że wnuczka nie jest krewną w linii prostej wobec babci w znaczeniu tego przepisu. Dlatego sama wnuczka nie zawsze będzie miała legitymację do złożenia takiego wniosku. W praktyce należy wtedy rozważyć zawiadomienie prokuratora, który może wszcząć sprawę lub wziąć w niej udział na podstawie art. 7 Kodeksu postępowania cywilnego, gdy wymaga tego ochrona praworządności, praw obywateli lub interes społeczny.

Warto też zawiadomić sąd opiekuńczy o potrzebie podjęcia działań ochronnych wobec osoby niesamodzielnej. Sąd może zareagować niezależnie od tego, czy finalnie dojdzie do ubezwłasnowolnienia.

Zobacz również:

• kto może działać za osobę chorą na Alzheimera w sprawach majątkowych

Czy ubezwłasnowolnienie rozwiązuje problem leczenia i opieki?

Nie całkowicie. Ubezwłasnowolnienie nie jest „automatycznym biletem” do umieszczenia w szpitalu psychiatrycznym ani do domu pomocy społecznej. To osobna instytucja prawna służąca ochronie osoby, która nie potrafi samodzielnie kierować swoim postępowaniem lub prowadzić swoich spraw.

Po ubezwłasnowolnieniu całkowitym ustanawia się opiekuna, a po częściowym – kuratora, co wynika z art. 13 § 2 i art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego w związku z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Taka osoba może wtedy skuteczniej zadbać o leczenie, sprawy urzędowe, majątkowe, kontakt z OPS czy organizację opieki. Ale nadal przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody wymaga spełnienia przesłanek z ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Dom pomocy społecznej bez zgody – kiedy to możliwe?

Jeżeli starsza osoba wymaga całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności i nie może samodzielnie funkcjonować, można rozważyć dom pomocy społecznej. Zasady kierowania i umieszczania w DPS określają art. 54–66 ustawy o pomocy społecznej.

Co do zasady pobyt w domu pomocy społecznej wymaga zgody osoby kierowanej albo jej przedstawiciela ustawowego. Jeżeli jednak osoba, która ze względu na zaburzenia psychiczne nie jest zdolna do świadomego wyrażenia zgody, potrzebuje całodobowej opieki, zastosowanie mogą mieć przepisy ustawy z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego dotyczące przyjęcia do domu pomocy społecznej bez zgody sądu opiekuńczego. W praktyce wymaga to postępowania sądowego i dokumentacji medycznej potwierdzającej stan tej osoby.

Nie jest to rozwiązanie „od ręki”, ale bywa konieczne, gdy senior mieszka samotnie i nie ma realnej możliwości bezpiecznego funkcjonowania w domu.

Jakie dowody warto zebrać?

W sprawach dotyczących starszej osoby z podejrzeniem otępienia lub zaburzeń psychicznych bardzo ważna jest dokumentacja. Im bardziej konkretne materiały, tym łatwiej uruchomić pomoc i przekonać instytucje, że problem nie jest przejściowy.

Co zrobić, gdy wnuczka mieszka za granicą?

Jeżeli jedyna bliska osoba mieszka poza Polską, nadal można podejmować działania. Wnuczka może zgłaszać sprawę do OPS, kontaktować się z przychodnią, prosić o interwencję dzielnicowego, zawiadomić prokuratora albo sąd opiekuńczy. W praktyce pomocne bywa także udzielenie pełnomocnictwa zaufanej osobie do załatwiania części spraw organizacyjnych, o ile stan starszej osoby jeszcze na to pozwala.

Jeżeli stan seniorki jest już tak zły, że nie rozumie znaczenia swoich działań, trzeba raczej iść w kierunku ochrony sądowej, a nie zwykłego pełnomocnictwa.

Do kogo konkretnie zgłosić sprawę?

W zależności od sytuacji można działać równolegle:

• OPS/MOPS/GOPS – gdy potrzebna jest opieka, wywiad środowiskowy, usługi opiekuńcze, pomoc w skierowaniu do DPS;
• lekarz rodzinny lub psychiatra – gdy trzeba rozpocząć diagnostykę albo udokumentować stan zdrowia;
• pogotowie ratunkowe / 112 – gdy istnieje bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia;
• policja – gdy osoba stwarza zagrożenie, błąka się, awanturuje, nęka innych albo wymaga pilnej interwencji;
• sąd opiekuńczy – gdy potrzebne są trwałe rozwiązania ochronne;
• prokurator – gdy rodzina nie ma formalnej legitymacji do złożenia wniosku o ubezwłasnowolnienie albo sprawa wymaga interwencji w interesie osoby niesamodzielnej.

Zobacz również:

• wspólne gospodarstwo domowe a zasiłek z MOPS

FAQ

Czy sama podejrzliwość starszej osoby wystarczy do przymusowego leczenia?

Nie. Potrzebne są ustawowe przesłanki z art. 23 albo art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, czyli m.in. bezpośrednie zagrożenie albo stan wskazujący na znaczne pogorszenie zdrowia psychicznego lub niezdolność do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych.

Czy wnuczka może sama złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie babci?

Nie zawsze. Krąg osób uprawnionych określa art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Gdy wnuczka nie ma legitymacji, warto zawiadomić prokuratora i sąd opiekuńczy.

Czy OPS może wejść do sprawy bez zgody seniorki?

OPS może podjąć czynności, przeprowadzić wywiad środowiskowy i ocenić potrzebę pomocy. Jeżeli osoba odmawia współpracy, ale istnieje zagrożenie, ośrodek może kierować sprawę dalej, w tym do sądu lub innych służb.

Czy ubezwłasnowolnienie oznacza automatyczne umieszczenie w DPS?

Nie. To odrębne postępowania. Ubezwłasnowolnienie dotyczy zdolności do kierowania swoim postępowaniem i prowadzenia spraw, a pobyt w DPS wymaga spełnienia przesłanek z ustawy o pomocy społecznej albo – w szczególnych przypadkach – ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Co zrobić, jeśli nikt z rodziny nie może przyjechać do Polski?

Trzeba działać instytucjonalnie: zgłoszenie do OPS, kontakt z przychodnią, zawiadomienie policji przy incydentach oraz poinformowanie sądu opiekuńczego lub prokuratora. Przy sprawach nagłych najważniejsze jest natychmiastowe wezwanie pomocy.

Źródła

• ustawa z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, w szczególności art. 23 ust. 1, art. 29 ust. 1, art. 39 i n., art. 48;
• ustawa z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności art. 17 ust. 1, art. 50, art. 54–66;
• ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, art. 13 § 1–2 oraz art. 16 § 1–2;
• ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, art. 7 oraz art. 544–560.