Dziedziczenie przy rozdzielności majątkowej w drugim małżeństwie

Czy rozdzielność majątkowa chroni przed dziedziczeniem?

Nie. Ustanowienie rozdzielności majątkowej na podstawie art. 47 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie zmienia zasad dziedziczenia ustawowego. Rozdzielność reguluje tylko to, co należy do majątku każdego z małżonków za życia, a nie to, kto dziedziczy po śmierci jednego z nich.

Oznacza to, że po śmierci małżonka najpierw ustala się, jakie składniki należały wyłącznie do zmarłego, a dopiero potem określa się krąg spadkobierców według testamentu albo według ustawy. W praktyce rozdzielność majątkowa zmniejsza spory o to, co wchodzi do spadku, ale nie usuwa prawa małżonka do dziedziczenia.

Zgodnie z art. 931 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego, jeżeli spadkodawca pozostawił dzieci, to dziedziczą one razem z małżonkiem, w częściach równych, z tym że udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 całości spadku.

Jeżeli więc mąż ma troje dzieci, a nie sporządzi testamentu, to po jego śmierci dziedziczyć będą: żona i troje dzieci. W takiej sytuacji każdy otrzyma po 1/4 spadku. To ważna korekta praktyczna: przy trojgu dzieci udział żony nie wynosi 1/3, lecz właśnie 1/4, bo do spadku dochodzi jeszcze troje zstępnych.

Co wchodzi do spadku przy rozdzielności majątkowej?

Do spadku wchodzą prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, które nie wygasają z chwilą śmierci, zgodnie z art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Przy rozdzielności majątkowej zasadniczo do spadku wchodzą te składniki, które należały wyłącznie do zmarłego małżonka.

Jeżeli przed zawarciem intercyzy małżonkowie mieli wspólność ustawową, a następnie umową majątkową dokonano określonych przesunięć własności, trzeba sprawdzić dokładną treść aktu notarialnego. Samo potoczne stwierdzenie, że mieszkanie „wróciło” do jednego z małżonków, nie zastępuje analizy dokumentu. Znaczenie ma to, czy w akcie doszło do podziału majątku wspólnego, przeniesienia własności, czy jedynie do ustanowienia rozdzielności na przyszłość.

Jeżeli mieszkanie zostało nabyte ze środków pochodzących częściowo z majątku osobistego żony, a częściowo ze wspólnych pieniędzy, może powstać potrzeba rozliczenia nakładów. Podstawą jest tu art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który przewiduje zwrot wydatków i nakładów między majątkiem wspólnym a majątkami osobistymi małżonków. Jeżeli po ustanowieniu rozdzielności dokonano podziału majątku w sposób odbiegający od rzeczywistych wkładów, późniejsza ocena roszczeń będzie zależała od treści aktu, dowodów przelewów, ceny sprzedaży wcześniejszego mieszkania i celu przekazania pieniędzy.

Zobacz również:

sprawa spadkowa - przebieg i koszty

Co się stanie, jeśli mąż umrze pierwszy?

Jeżeli mąż nie pozostawi testamentu, zastosowanie ma art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego. Przy trojgu dzieci żona oraz każde z dzieci dziedziczą po 1/4 spadku. Do spadku wejdzie wyłącznie majątek należący do męża w chwili śmierci, np. mieszkanie stanowiące jego własność osobistą, udział w nieruchomości, oszczędności, samochód lub roszczenia majątkowe.

Jeżeli mąż sporządzi testament i powoła do całości spadku wyłącznie żonę, dzieci nie przestają automatycznie być chronione. Mogą wówczas dochodzić zachowku, bo zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się zachowek, jeżeli zostali pominięci w testamencie lub nie otrzymali należnej korzyści majątkowej.

Wysokość zachowku to co do zasady połowa wartości udziału spadkowego, który przypadałby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym – 2/3 tego udziału, zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu, a gdy roszczenie jest kierowane przeciwko osobie obowiązanej z tytułu darowizny lub zapisu windykacyjnego – z upływem 5 lat od otwarcia spadku, zgodnie z art. 1007 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Co się stanie, jeśli żona umrze pierwsza i nie ma dzieci?

W razie braku dzieci zastosowanie ma art. 932 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 932 § 1 Kodeksu cywilnego w braku zstępnych do spadku powołani są małżonek i rodzice spadkodawcy. Udział małżonka wynosi wtedy 1/2 spadku, a każdego z rodziców po 1/4, co wynika z art. 932 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli jedno z rodziców nie żyje, jego udział przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych, zgodnie z art. 932 § 4 Kodeksu cywilnego. Jeżeli któreś z rodzeństwa także nie żyje, jego udział przechodzi na jego zstępnych – art. 932 § 5 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli więc żona nie ma dzieci, a jej rodzice nie żyją, do spadku może dojść jej brat obok męża. W takim układzie nie można zakładać, że cały majątek automatycznie przypadnie małżonkowi. To właśnie jedna z najczęstszych pułapek w drugim małżeństwie bez wspólnych dzieci.

Gdyby żona chciała, aby cały jej majątek przypadł mężowi, potrzebny jest testament. Trzeba jednak pamiętać, że przy żyjących rodzicach mogą oni mieć roszczenie o zachowek, o ile byliby powołani do spadku z ustawy i nie zachodzi ustawowa przeszkoda do dziedziczenia.

Zobacz również:

spadek transgraniczny z USA

Czy mąż ma prawo do części mieszkania należącego do żony?

To zależy od podstawy prawnej, a nie od samego faktu małżeństwa. Jeżeli po ustanowieniu rozdzielności mieszkanie stanowi wyłączną własność żony, mąż nie nabywa automatycznie udziału tylko dlatego, że wcześniej współfinansował zakup lub mieszka w lokalu.

Mąż może uzyskać udział w mieszkaniu tylko wtedy, gdy dojdzie do odpowiedniej czynności prawnej, np. sprzedaży udziału, darowizny udziału albo umowy majątkowo-rzeczowej zawartej w formie aktu notarialnego. Dla przeniesienia własności nieruchomości lub udziału w nieruchomości wymagana jest forma aktu notarialnego pod rygorem nieważności, zgodnie z art. 158 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli mąż finansowo uczestniczył w zakupie albo remoncie mieszkania, może ewentualnie dochodzić rozliczeń pieniężnych. Podstawa takiego roszczenia zależy od stanu faktycznego: czasem będzie to art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czasem przepisy o współwłasności, a czasem przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu z art. 405 Kodeksu cywilnego. Nie da się tego rozstrzygnąć abstrakcyjnie bez analizy aktu notarialnego i przepływów finansowych.

Jeżeli celem małżonków jest, aby po śmierci jednego z nich drugi miał bezpieczne prawo do mieszkania, sama zmiana własności nie zawsze jest najlepszym rozwiązaniem. W praktyce rozważa się również testament, zapis windykacyjny, ustanowienie służebności mieszkania albo darowiznę z odpowiednimi zabezpieczeniami. Każde z tych narzędzi wywołuje inne skutki dla zachowku i dla podatków.

Zachowek w drugim małżeństwie – o czym trzeba pamiętać?

W drugim małżeństwie zachowek najczęściej dotyczy dzieci z pierwszego związku. Jeżeli rodzic przekaże testamentem cały majątek nowemu małżonkowi, pominięte dzieci zwykle mogą dochodzić od niego zapłaty zachowku na podstawie art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego.

Na poczet zachowku zalicza się niektóre darowizny dokonane przez spadkodawcę. Zasady doliczania darowizn określają art. 993–995 Kodeksu cywilnego. To istotne, bo przepisanie mieszkania za życia nie zawsze zamyka temat. W wielu przypadkach taka darowizna nadal będzie brana pod uwagę przy obliczaniu zachowku.

Jeżeli jednak uprawniony do zachowku otrzymał wcześniej od spadkodawcy darowizny, również może to wpływać na końcowe rozliczenie. Dlatego planowanie spadkowe w rodzinie patchworkowej powinno obejmować nie tylko testament, ale także ocenę wcześniejszych przekazań majątkowych.

Jak zabezpieczyć małżonka w drugim małżeństwie?

Najczęściej rozważa się kilka rozwiązań jednocześnie:

Jeżeli majątek jest istotny albo rodzinne relacje są napięte, warto przeanalizować także skutki podatkowe i procesowe. Dla wielu osób praktycznie ważniejsza od samego dziedziczenia jest późniejsza sprawa spadkowa - przebieg i koszty, czyli to, czy spadkobiercy będą umieli zgodnie podzielić majątek.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak te same przepisy działają w praktyce przy różnych układach rodzinnych i majątkowych.

FAQ

Czy intercyza powoduje, że dzieci z pierwszego małżeństwa nie dziedziczą?

Nie. O dziedziczeniu dzieci decydują przepisy art. 931 Kodeksu cywilnego albo testament, a nie sama intercyza.

Ile dziedziczy żona, gdy mąż ma troje dzieci?

Przy dziedziczeniu ustawowym żona dziedziczy razem z trojgiem dzieci po 1/4 spadku każda osoba, zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy brat zmarłej żony może dziedziczyć obok męża?

Tak, jeżeli żona nie miała dzieci, a jej rodzice nie żyją. Wynika to z art. 932 § 4 i 5 Kodeksu cywilnego.

Czy testament dla małżonka usuwa problem zachowku?

Nie zawsze. Dzieci spadkodawcy, a czasem także małżonek lub rodzice, mogą dochodzić zachowku na podstawie art. 991 Kodeksu cywilnego.

Czy mąż może dostać część mieszkania żony bez aktu notarialnego?

Nie, jeżeli chodzi o przeniesienie własności udziału w nieruchomości. Wymagana jest forma aktu notarialnego zgodnie z art. 158 Kodeksu cywilnego.

Podsumowanie

Rozdzielność majątkowa nie likwiduje dziedziczenia między małżonkami. W drugim małżeństwie kluczowe jest odróżnienie dwóch kwestii: kto jest właścicielem majątku za życia oraz kto będzie go dziedziczył po śmierci. To są dwa różne porządki prawne.

Jeżeli jeden z małżonków ma dzieci z poprzedniego związku, a drugi nie ma własnych zstępnych, brak testamentu często prowadzi do podziału spadku pomiędzy małżonka i dzieci albo – przy braku dzieci – pomiędzy małżonka oraz rodziców lub rodzeństwo zmarłego. Z kolei testament może zmienić krąg spadkobierców, ale nie zawsze wyłączy roszczenia o zachowek.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny – Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
3. Art. 931, art. 932, art. 991, art. 993–995, art. 1007, art. 158, art. 405, art. 922 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
4. Art. 45 § 1 i art. 47 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.