Darowizna części domu przez wdowca przed sprawą spadkową

Co wdowiec może darować od razu?

Z chwilą śmierci jednego z małżonków ustaje wspólność ustawowa małżeńska. Wynika to z art. 31 § 1 oraz art. 42 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Udziały małżonków w majątku wspólnym są co do zasady równe, o czym stanowi art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce oznacza to, że po śmierci żony mąż zachowuje własny udział w nieruchomości, najczęściej wynoszący 1/2. Ta część nie wchodzi do spadku po zmarłej i może być przez niego darowana jednemu z dzieci. Podstawą dopuszczalności rozporządzenia własnym udziałem jest art. 198 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym każdy współwłaściciel może rozporządzać swoim udziałem bez zgody pozostałych współwłaścicieli.

Jeżeli więc ojciec chce przekazać wyłącznie swój własny udział wynikający z ustania wspólności majątkowej, darowizna jest co do zasady możliwa już teraz. Umowa darowizny udziału w nieruchomości musi mieć formę aktu notarialnego, ponieważ przeniesienie własności nieruchomości wymaga aktu notarialnego na podstawie art. 158 Kodeksu cywilnego, a sama darowizna jest uregulowana w art. 888 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czego nie da się skutecznie przekazać bez potwierdzenia spadku?

Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, a spadkobierca nabywa spadek z tą samą chwilą – odpowiednio art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego. Jednak wobec osób trzecich i dla bezpiecznego obrotu prawnego konieczne jest formalne potwierdzenie, kto jest spadkobiercą. Służy do tego:

• postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku – art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego oraz przepisy Kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu spadkowym,
• albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza – art. 95a § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie.

Dopóki nie ma takiego dokumentu, ojciec nie powinien rozporządzać tym, co odziedziczył po zmarłej żonie. Dotyczy to zarówno sprzedaży, jak i darowizny praw wchodzących do spadku. Samo przekonanie rodziny co do tego, kto dziedziczy, nie zastępuje formalnego potwierdzenia.

Jeżeli chcesz uporządkować wcześniejsze etapy, pomocny może być materiał o rozporządzaniu majątkiem otrzymanym w spadku.

Akt poświadczenia dziedziczenia czy sąd?

Jeżeli między spadkobiercami nie ma sporu, zwykle najszybciej można uporządkować sprawę u notariusza. Akt poświadczenia dziedziczenia może być sporządzony, gdy nie ma wątpliwości co do kręgu spadkobierców i wszyscy zainteresowani stawią się osobiście. Wynika to z art. 95b oraz art. 95c Prawa o notariacie.

Jeżeli nie ma zgody w rodzinie, nie wszyscy mogą przyjechać albo istnieje testament budzący wątpliwości, pozostaje postępowanie sądowe o stwierdzenie nabycia spadku. Wniosek składa się do sądu rejonowego ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy. Opłata od wniosku o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 100 zł, a za wpis do Rejestru Spadkowego 5 zł – zgodnie z ustawą z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

Kiedy sama darowizna udziału w domu nie wystarczy?

Tu trzeba odróżnić dwie sytuacje.

Po pierwsze, ojciec może darować swój własny udział 1/2 w domu bez działu spadku, bo jest to jego odrębne prawo jako współwłaściciela.

Po drugie, jeżeli chce przekazać także to, co dziedziczy po żonie, trzeba ustalić, czy chodzi o udział w całym spadku, czy o udział tylko w konkretnej nieruchomości.

Zgodnie z art. 1051 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który przyjął spadek, może zbyć spadek w całości lub w części. Umowa zbycia spadku wymaga formy aktu notarialnego na podstawie art. 1052 § 3 Kodeksu cywilnego. Oznacza to, że po formalnym potwierdzeniu dziedziczenia ojciec może zbyć swój udział spadkowy jeszcze przed działem spadku.

Jednak zbycie udziału spadkowego nie zawsze oznacza proste przekazanie „konkretnego kawałka domu”. Jeżeli w skład spadku po zmarłej wchodził nie tylko dom, ale też inne składniki, to udział spadkowy obejmuje ogół praw i obowiązków wchodzących do spadku, a nie wyłącznie jedną rzecz. Żeby przypisać poszczególne prawa do konkretnej nieruchomości, najczęściej trzeba przeprowadzić dział spadku na podstawie art. 1037 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli zatem spadek po mamie obejmował wyłącznie udział w domu, sprawa jest prostsza. Jeżeli obejmował także np. oszczędności, działkę, samochód lub inne prawa, to darowizna „udziału po mamie tylko w domu” może wymagać wcześniejszego działu spadku.

Jak wygląda to w praktyce u notariusza?

Przy darowiźnie własnego udziału ojca notariusz będzie potrzebował przede wszystkim dokumentu tożsamości, odpisu aktu zgonu zmarłej małżonki, podstawy nabycia nieruchomości, numeru księgi wieczystej oraz danych obdarowanego. Jeżeli w księdze wieczystej nadal wpisani są oboje małżonkowie, notariusz zwykle oceni, czy do dokonania czynności wystarczy wykazanie śmierci jednego z nich i przysługującego ojcu udziału, czy też konieczne będzie wcześniejsze uporządkowanie stanu wpisów.

Po zawarciu umowy notarialnej notariusz składa elektroniczny wniosek o wpis prawa własności do księgi wieczystej, zgodnie z ustawą z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece oraz przepisami wykonawczymi regulującymi postępowanie wieczystoksięgowe.

Podatek od darowizny dla dziecka

Jeżeli obdarowanym jest dziecko, darowizna od rodzica co do zasady korzysta ze zwolnienia podatkowego w tzw. grupie zerowej. Podstawą jest art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. W przypadku darowizny nieruchomości zawartej w formie aktu notarialnego obowiązki zgłoszeniowe są co do zasady realizowane w ramach czynności notarialnej, ponieważ notariusz działa jako płatnik, a odrębne zgłoszenie SD-Z2 nie jest wtedy potrzebne dla samej umowy notarialnej.

Inaczej bywa przy darowiznach pieniężnych przekazywanych przelewem, dlatego warto odróżniać te sytuacje. Na ten temat przydatny jest materiał: przelew pieniędzy w rodzinie a darowizna – kiedy nie ma podatku?.

Co zrobić krok po kroku?

Wniosek praktyczny

Tak, ojciec może darować część domu bez wcześniejszego przeprowadzenia sprawy spadkowej, ale tylko w zakresie własnego udziału, który przysługuje mu po ustaniu wspólności majątkowej po śmierci żony. Jeżeli chce rozporządzić także udziałem pochodzącym ze spadku po żonie, najpierw trzeba formalnie potwierdzić nabycie spadku, a w niektórych stanach faktycznych dodatkowo przeprowadzić dział spadku.

Ostateczna odpowiedź zależy więc od dwóch kwestii: czy po zmarłej był testament oraz czy w skład spadku wchodził wyłącznie dom, czy również inny majątek.

FAQ

Czy ojciec może darować połowę domu bez zgody rodzeństwa?

Tak, jeżeli chodzi o jego własny udział we współwłasności. Zgodnie z art. 198 Kodeksu cywilnego współwłaściciel może rozporządzać swoim udziałem bez zgody pozostałych współwłaścicieli.

Czy trzeba najpierw zrobić sprawę spadkową po mamie?

Nie zawsze. Jeżeli darowizna ma dotyczyć tylko własnego udziału ojca, nie jest to konieczne. Jeżeli jednak ma obejmować także prawa odziedziczone po mamie, najpierw trzeba uzyskać stwierdzenie nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia.

Czy notariusz sporządzi umowę bez wpisania spadkobierców do księgi wieczystej?

Często tak, ale zależy to od dokumentów i konkretnego stanu prawnego nieruchomości. Notariusz musi mieć podstawę do ustalenia, jakim udziałem rozporządza darczyńca i jakie wpisy trzeba później zaktualizować w księdze wieczystej.

Czy dziecko zapłaci podatek od takiej darowizny?

Przy darowiźnie od rodzica dziecko zwykle korzysta ze zwolnienia z art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn. Przy nieruchomości przekazywanej aktem notarialnym formalności podatkowe są zasadniczo obsługiwane przez notariusza.

Źródła

• art. 31 § 1, art. 42, art. 43 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 158, art. 198, art. 888 § 1, art. 922, art. 924, art. 925, art. 1025 § 1, art. 1037 § 1-2, art. 1051, art. 1052 § 3 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 95a § 1, art. 95b, art. 95c ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie
• ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
• art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn
• ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece