Roszczenie poręczyciela po spłacie długu a przedawnienie

Poręczyciel, który spłacił dług, ma roszczenie do dłużnika

Jeżeli poręczyciel spłacił wierzyciela, nie oznacza to, że ekonomiczny ciężar długu ostatecznie na nim pozostaje. Zgodnie z art. 518 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, osoba trzecia, która spłaca cudzy dług, za który jest odpowiedzialna osobiście, wstępuje z mocy prawa w prawa zaspokojonego wierzyciela do wysokości dokonanej zapłaty.

W praktyce oznacza to, że poręczyciel może żądać od dłużnika głównego zwrotu tego, co sam zapłacił wierzycielowi. Podstawą odpowiedzialności poręczyciela wobec wierzyciela jest art. 876 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym przez umowę poręczenia poręczyciel zobowiązuje się względem wierzyciela wykonać zobowiązanie na wypadek, gdyby dłużnik go nie wykonał.

Jeżeli więc brat męża spłacił zadłużenie wobec banku lub innej instytucji pożyczkowej jako poręczyciel, co do zasady nabył roszczenie wobec dłużnika głównego.

Jak liczyć przedawnienie roszczenia poręczyciela?

Najważniejsza kwestia w takich sprawach to nie sam fakt spłaty przez poręczyciela, ale to, czy jego roszczenie nie jest już przedawnione.

W uchwale Sądu Najwyższego z 17 lipca 2003 r., sygn. III CZP 43/03, przyjęto, że roszczenie nabyte przez poręczyciela na podstawie art. 518 § 1 pkt 1 Kodeksu cywilnego przedawnia się w terminie przewidzianym dla roszczenia wierzyciela wobec dłużnika głównego. Innymi słowy: wejście poręczyciela w prawa wierzyciela nie powoduje rozpoczęcia nowego biegu przedawnienia.

To bardzo istotne. Jeżeli więc pierwotny wierzyciel miał wobec dłużnika jeszcze tylko część czasu do końca terminu przedawnienia, to poręczyciel ma dokładnie tyle samo, a nie pełny nowy termin.

Jaki termin przedawnienia obowiązuje obecnie?

Obecnie ogólną zasadę określa art. 118 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata.

Trzeba jednak pamiętać o dwóch ważnych zastrzeżeniach:

• dla roszczeń powstałych przed zmianą przepisów z 2018 r. trzeba uwzględnić przepisy przejściowe ustawy z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw;
• o długości terminu często decyduje charakter pierwotnego roszczenia wierzyciela, a nie samo prywatne rozliczenie między poręczycielem a dłużnikiem.

W przypadku kredytów i pożyczek udzielanych przez banki lub firmy pożyczkowe roszczenia bardzo często są związane z działalnością gospodarczą wierzyciela, co zwykle oznacza 3-letni termin przedawnienia na podstawie art. 118 Kodeksu cywilnego. Natomiast przy prywatnej pożyczce między osobami fizycznymi termin może być inny i wymaga zbadania daty wymagalności oraz przepisów przejściowych.

Od kiedy biegnie termin przedawnienia?

Co do zasady termin przedawnienia biegnie od dnia wymagalności roszczenia, czyli od chwili, gdy wierzyciel mógł skutecznie żądać zapłaty. Wynika to z art. 120 § 1 Kodeksu cywilnego.

Przy zobowiązaniu z umowy pożyczki albo kredytu kluczowe znaczenie ma więc data, w której dług miał zostać spłacony, albo data skutecznego wypowiedzenia umowy, jeżeli wcześniej doszło do postawienia całej należności w stan natychmiastowej wymagalności.

Jeżeli poręczyciel zapłacił wierzycielowi dopiero po kilku latach od wymagalności długu, to nie „zeruje” to terminu przedawnienia wobec dłużnika głównego. Nadal liczy się historia pierwotnej wierzytelności.

Czy po wielu latach można żądać także odsetek?

Nawet gdyby samo roszczenie główne nie było jeszcze przedawnione, odsetki trzeba oceniać osobno. Roszczenie o odsetki jest roszczeniem o świadczenie okresowe, dlatego przedawnia się z upływem 3 lat na podstawie art. 118 Kodeksu cywilnego.

W praktyce oznacza to, że żądanie bardzo wysokich odsetek naliczanych przez wiele lat często można skutecznie kwestionować przynajmniej w części, a nierzadko w całości. Dokładna ocena zależy jednak od tego, czy i kiedy bieg przedawnienia był przerywany.

Co przerywa bieg przedawnienia?

Zgodnie z art. 123 § 1 Kodeksu cywilnego bieg przedawnienia przerywa się m.in. przez:

• każdą czynność przed sądem, innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia albo zabezpieczenia roszczenia,
• uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje,
• wszczęcie mediacji.

Po każdym przerwaniu przedawnienia biegnie ono na nowo – art. 124 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli więc dłużnik po latach podpisywał ugodę, prosił o rozłożenie długu na raty albo dokonywał częściowych wpłat, mogło to mieć wpływ na ocenę, czy roszczenie rzeczywiście się przedawniło.

Dlatego przed ostateczną odpowiedzią na wezwanie do zapłaty warto ustalić:

• kiedy dług stał się wymagalny,
• kiedy poręczyciel spłacił wierzyciela,
• czy był wyrok, nakaz zapłaty lub egzekucja,
• czy dłużnik podpisywał ugody albo częściowo płacił,
• czy wierzyciel albo poręczyciel podejmowali czynności sądowe.

Czy przedawnione roszczenie wygasa?

Nie. Po upływie terminu przedawnienia roszczenie co do zasady nie wygasa, lecz staje się tzw. zobowiązaniem naturalnym. Wynika to z art. 117 § 2 ustawy – Kodeks cywilny: po upływie terminu przedawnienia ten, przeciwko komu przysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia, chyba że zrzeka się korzystania z zarzutu przedawnienia.

To oznacza, że sam fakt przedawnienia nie usuwa długu „automatycznie” z rzeczywistości. Trzeba z tego skorzystać procesowo lub w odpowiedzi na wezwanie do zapłaty. Wyjątek dotyczy roszczeń przeciwko konsumentowi dochodzonych przez przedsiębiorcę – tu zgodnie z art. 117 § 2(1) Kodeksu cywilnego po upływie terminu przedawnienia nie można domagać się zaspokojenia roszczenia. W sprawie regresu poręczyciela ten przepis nie zawsze będzie miał zastosowanie, bo zależy to od statusu stron i charakteru roszczenia.

Jak odpowiedzieć na wezwanie do zapłaty od poręczyciela?

Jeżeli z analizy dokumentów wynika, że roszczenie jest przedawnione, najbezpieczniej odpowiedzieć pisemnie i wyraźnie podnieść zarzut przedawnienia. W piśmie warto:

• wskazać, że kwestionują Państwo zasadność żądania,
• powołać art. 117 § 2 Kodeksu cywilnego,
• zaznaczyć, że termin przedawnienia należy liczyć według zasad właściwych dla roszczenia pierwotnego, zgodnie z uchwałą SN z 17.07.2003 r., III CZP 43/03,
• zażądać przedstawienia dokumentów potwierdzających datę wymagalności, spłatę przez poręczyciela oraz ewentualne przerwanie biegu przedawnienia.

Nie warto natomiast pochopnie podpisywać oświadczeń, ugód ani deklaracji spłaty, ponieważ w konkretnych okolicznościach może to zostać potraktowane jako uznanie długu.

Czy komornik lub dawny wyrok zmieniają sytuację?

Tak, i to zasadniczo. Jeżeli pierwotny wierzyciel uzyskał prawomocne orzeczenie sądu, ugodę sądową albo inny tytuł objęty art. 125 § 1 Kodeksu cywilnego, przedawnienie może podlegać odmiennym zasadom niż zwykłe roszczenie z umowy. Dlatego sama informacja, że „kiedyś był komornik”, nie wystarcza do prostego stwierdzenia przedawnienia.

Trzeba sprawdzić, czy egzekucja była prowadzona na rzecz pierwotnego wierzyciela, kiedy została zakończona i czy poręczyciel dochodzi roszczenia na podstawie samej subrogacji ustawowej, czy dysponuje dodatkowym tytułem przeciwko dłużnikowi.

Ocena opisanej sytuacji

W opisanym stanie faktycznym wiele wskazuje na to, że roszczenie poręczyciela może być przedawnione, zwłaszcza jeżeli od daty wymagalności pierwotnego długu minęło wiele lat, a po drodze nie doszło do skutecznego przerwania biegu przedawnienia.

Nie da się jednak odpowiedzialnie potwierdzić tego wyłącznie na podstawie ogólnego opisu. Ostateczna ocena zależy od dokumentów: umowy pożyczki lub kredytu, terminu spłaty, ewentualnego wypowiedzenia, dowodu zapłaty przez poręczyciela, korespondencji, ugód, nakazu zapłaty, wyroku i informacji o egzekucji komorniczej.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak w praktyce może wyglądać ocena przedawnienia roszczenia poręczyciela.

FAQ

Czy poręczyciel zawsze może żądać całej kwoty od dłużnika?

Co do zasady tak, ale tylko do wysokości tego, co rzeczywiście zapłacił wierzycielowi. Musi też wykazać podstawę poręczenia i samą zapłatę.

Czy po 10 latach dług poręczyciela zawsze jest przedawniony?

Nie zawsze. Trzeba sprawdzić datę wymagalności, rodzaj roszczenia, ewentualny wyrok, egzekucję oraz to, czy bieg przedawnienia był przerywany.

Czy wystarczy powiedzieć ustnie, że dług jest przedawniony?

Lepiej zrobić to pisemnie. W razie procesu zarzut przedawnienia należy wyraźnie podnieść także przed sądem.

Czy można nie płacić samych odsetek, nawet jeśli sporna jest kwota główna?

Często tak, ponieważ odsetki jako świadczenie okresowe przedawniają się co do zasady po 3 latach na podstawie art. 118 Kodeksu cywilnego.

Czy podpisanie ugody z poręczycielem jest bezpieczne?

Nie zawsze. Ugoda albo prośba o raty może zostać potraktowana jako uznanie długu i przerwać bieg przedawnienia. Przed podpisaniem dokumentów warto sprawdzić skutki prawne.

Źródła

• art. 117 § 2 i § 2(1), art. 118, art. 120 § 1, art. 123 § 1, art. 124 § 1, art. 125 § 1, art. 518 § 1 pkt 1, art. 876 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• ustawa z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw
• uchwała Sądu Najwyższego z 17 lipca 2003 r., III CZP 43/03
• wyrok Sądu Najwyższego z 12 lutego 1991 r., III CRN 500/90