Wyłudzanie pieniędzy od osoby chorej psychicznie

Stan prawny uwzględniony w artykule: 4 lipca 2026 r.

Kiedy wyłudzanie pieniędzy od osoby chorej psychicznie jest oszustwem?

W opisanej sytuacji najważniejszym przepisem jest art. 286 § 1 Kodeksu karnego. Zgodnie z nim:

„Kto, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd albo wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania, podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8”.

Oszustwo może więc polegać nie tylko na klasycznym kłamstwie, ale także na wykorzystaniu tego, że pokrzywdzony z powodu choroby psychicznej, zaburzeń poznawczych, uzależnienia, wieku albo innej nieporadności nie rozumie realnych skutków przekazania pieniędzy. W takiej sprawie ważne będzie wykazanie, że sprawca świadomie wykorzystał stan pokrzywdzonego, a nie tylko przyjął od niego dobrowolną pożyczkę lub darowiznę.

Jeżeli sprawca prosił o pieniądze pod fałszywym pretekstem, obiecywał nieistniejącą inwestycję, podawał się za kogoś innego, zastraszał, wzbudzał poczucie winy albo stopniowo izolował pokrzywdzonego od rodziny, takie okoliczności powinny zostać dokładnie opisane w zawiadomieniu o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

Co trzeba udowodnić w sprawie o oszustwo?

W postępowaniu karnym nie wystarczy ogólne przekonanie rodziny, że znajomy jest osobą podejrzaną. Organy ścigania będą badały, czy doszło do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, czy pokrzywdzony działał pod wpływem błędu albo niezdolności do prawidłowej oceny sytuacji oraz czy sprawca miał zamiar osiągnięcia korzyści majątkowej.

Najtrudniejszym elementem bywa wykazanie zamiaru sprawcy. Sam fakt, że ktoś dostał pieniądze i ich nie oddał, nie zawsze automatycznie oznacza oszustwo. Inaczej należy ocenić sytuację, gdy już w chwili proszenia o pieniądze sprawca nie zamierzał ich zwrócić, posługiwał się fałszywą historią, ukrywał swoją tożsamość, wielokrotnie pobierał kolejne kwoty albo celowo kierował prośby do osoby, o której wiedział, że z powodu choroby psychicznej nie potrafi racjonalnie ocenić konsekwencji.

W praktyce pomocne będą zwłaszcza: potwierdzenia przelewów, historia wypłat z konta, korespondencja SMS, e-mail i komunikatory, nagrania rozmów, dane świadków, dokumentacja medyczna potwierdzająca ograniczenia pokrzywdzonego, notatki z rozmów z bankiem oraz informacje o wcześniejszych podobnych zachowaniach sprawcy.

Jak zgłosić wyłudzanie pieniędzy?

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć na Policji albo w prokuraturze. Zgodnie z art. 304 § 1 Kodeksu postępowania karnego każdy, kto dowiedział się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym prokuratora lub Policję. Oznacza to, że nawet kuzyn, sąsiad czy znajomy może przekazać organom ścigania informacje o podejrzeniu oszustwa.

W zawiadomieniu należy opisać, kto przekazywał pieniądze, komu, kiedy, w jakich kwotach i pod jakim pretekstem. Trzeba wskazać, dlaczego zdaniem zawiadamiającego pokrzywdzony mógł nie rozumieć znaczenia swoich decyzji oraz na czym polegało wykorzystanie jego stanu zdrowia. Warto dołączyć kopie dokumentów, nie oryginały, a oryginały zachować na potrzeby postępowania.

Oszustwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego co do zasady jest ścigane z oskarżenia publicznego. Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy czyn z art. 286 § 1-3 Kodeksu karnego popełniono na szkodę osoby najbliższej; wtedy ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego. W opisanym przypadku sprawcą ma być znajomy, więc ten wyjątek zwykle nie będzie miał zastosowania, ale zawsze trzeba sprawdzić relację między sprawcą a pokrzywdzonym.

Czy rodzina może działać za osobę pokrzywdzoną?

Jeżeli pokrzywdzony jest osobą pełnoletnią i nie został ubezwłasnowolniony, co do zasady sam wykonuje swoje prawa. Nie oznacza to jednak, że rodzina jest bezradna. Można złożyć zawiadomienie o podejrzeniu przestępstwa, przekazać dowody, wskazać świadków i opisać stan zdrowia pokrzywdzonego. Można też pomóc mu w kontakcie z bankiem, lekarzem, pracownikiem socjalnym albo prawnikiem.

Jeżeli pokrzywdzony jest ubezwłasnowolniony całkowicie lub częściowo, jego prawa w postępowaniu karnym wykonuje przedstawiciel ustawowy albo osoba, pod której stałą pieczą pozostaje. Kodeks postępowania karnego przewiduje również ochronę osoby nieporadnej, zwłaszcza ze względu na wiek lub stan zdrowia. Wtedy znaczenie ma to, kto faktycznie sprawuje stałą pieczę nad pokrzywdzonym i może wykazać, że działa w jego interesie.

Samo pokrewieństwo w linii bocznej, np. bycie kuzynem, nie zawsze wystarczy do występowania w imieniu pokrzywdzonego. Nie zamyka to jednak drogi do złożenia zawiadomienia, przekazania dowodów i zawiadomienia właściwych instytucji o zagrożeniu dla osoby chorej.

Jak chronić majątek osoby chorej psychicznie?

Ochrona osoby chorej psychicznie nie kończy się na zawiadomieniu o przestępstwie. Jeżeli istnieje ryzyko dalszych wypłat, warto sprawdzić, czy sprawca ma dostęp do rachunku bankowego, karty, bankowości internetowej, dokumentów, pełnomocnictwa albo telefonu używanego do autoryzacji przelewów. W razie potrzeby należy skontaktować się z bankiem i ustalić, jakie działania zabezpieczające są możliwe.

Jeżeli chora psychicznie osoba podpisała umowę, pokwitowanie, pełnomocnictwo albo inne oświadczenie, trzeba rozważyć również skutki cywilne. Zgodnie z art. 82 Kodeksu cywilnego nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Nie działa to jednak automatycznie w każdej sprawie. Zwykle potrzebne są dowody, w szczególności dokumentacja medyczna, opinia biegłego i analiza konkretnej czynności.

Jeżeli zagrożenie jest poważne i trwałe, rodzina może rozważyć sprawę o ubezwłasnowolnienie. Kodeks cywilny przewiduje ubezwłasnowolnienie całkowite, gdy osoba wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem, oraz ubezwłasnowolnienie częściowe, gdy potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw. Wniosek o ubezwłasnowolnienie mogą złożyć osoby wskazane w art. 545 Kodeksu postępowania cywilnego, m.in. małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo albo przedstawiciel ustawowy. W uzasadnionych przypadkach działania może podjąć także prokurator.

Gdy chora psychicznie osoba jest narażona na hazard, namawianie do ryzykownych transakcji albo inne formy manipulacji, przydatne może być także szersze spojrzenie na ochronę przed wykorzystaniem. Warto też odróżnić ochronę pokrzywdzonego od pytania, kiedy osoba chora psychicznie a prawo ponosi odpowiedzialność za własne zachowanie.

Jak odzyskać pieniądze?

W postępowaniu karnym pokrzywdzony lub inna osoba uprawniona może wnosić o orzeczenie obowiązku naprawienia szkody. Zgodnie z art. 46 § 1 Kodeksu karnego w razie skazania sąd może orzec taki obowiązek, a na wniosek pokrzywdzonego albo innej osoby uprawnionej orzeka go w całości albo w części.

Niezależnie od sprawy karnej można rozważyć dochodzenie roszczeń cywilnych, np. o zapłatę, zwrot bezpodstawnego wzbogacenia albo stwierdzenie nieważności czynności prawnej. Wybór drogi zależy od tego, czy pieniądze przekazano jako przelew, gotówkę, pożyczkę, darowiznę, zapłatę za usługę, inwestycję czy na podstawie podpisanej umowy.

Jeżeli sprawca nie ma majątku albo środki zostały szybko wypłacone, odzyskanie pieniędzy może być trudne. Mimo to szybkie zgłoszenie sprawy zwiększa szanse na zabezpieczenie dowodów, ustalenie przepływu pieniędzy i wykazanie mechanizmu działania sprawcy.

FAQ

Czy wyłudzenie pieniędzy od osoby chorej psychicznie zawsze jest przestępstwem?

Nie zawsze. Przestępstwo oszustwa wymaga wykazania m.in. zamiaru osiągnięcia korzyści majątkowej, wprowadzenia w błąd albo wykorzystania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania działania oraz niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Każdą sprawę trzeba ocenić według konkretnych dowodów.

Czy mogę zgłosić sprawę, jeżeli nie jestem opiekunem prawnym?

Tak, zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa może złożyć także osoba, która nie jest opiekunem prawnym. Inaczej wygląda jednak wykonywanie praw pokrzywdzonego w postępowaniu; do tego potrzebna może być legitymacja przedstawiciela ustawowego, osoby sprawującej stałą pieczę albo pełnomocnika.

Jakie dowody są najważniejsze?

Najważniejsze są dowody pokazujące mechanizm działania sprawcy: przelewy, wypłaty, wiadomości, nagrania, dane rachunku, zeznania świadków, dokumentacja medyczna oraz informacje o tym, że sprawca wiedział o stanie zdrowia pokrzywdzonego i mimo to nakłaniał go do przekazywania pieniędzy.

Czy można odzyskać pieniądze w sprawie karnej?

Tak, pokrzywdzony może wnosić o naprawienie szkody na podstawie art. 46 Kodeksu karnego. Jeżeli sprawca zostanie skazany, sąd może orzec obowiązek zwrotu pieniędzy. Niezaspokojone roszczenia można dochodzić także w postępowaniu cywilnym.

Czy choroba psychiczna automatycznie unieważnia umowę?

Nie. Choroba psychiczna sama w sobie nie powoduje automatycznej nieważności każdej umowy. Trzeba wykazać, że w chwili złożenia oświadczenia woli osoba była w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli.

Kiedy rozważyć ubezwłasnowolnienie?

Ubezwłasnowolnienie jest środkiem daleko idącym i powinno być rozważane wtedy, gdy osoba z powodu zaburzeń psychicznych nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje stałej pomocy w prowadzeniu spraw. Przed takim krokiem warto sprawdzić, czy wystarczą łagodniejsze działania ochronne.

Podsumowanie

Wyłudzanie pieniędzy od osoby chorującej psychicznie może być kwalifikowane jako oszustwo, jeżeli sprawca świadomie wykorzystuje jej błąd, nieporadność albo niezdolność do prawidłowej oceny sytuacji. Najważniejsze jest szybkie zabezpieczenie dowodów, opisanie mechanizmu działania sprawcy i zgłoszenie sprawy Policji lub prokuraturze.

Równocześnie warto zadbać o ochronę majątku pokrzywdzonego: sprawdzić dostęp do rachunków, pełnomocnictw i dokumentów, rozważyć działania cywilne oraz w razie poważnego zagrożenia skonsultować możliwość działań przed sądem opiekuńczym lub w sprawie o ubezwłasnowolnienie. W tego typu sprawach szczegóły stanu faktycznego mają kluczowe znaczenie.

Źródła

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, w szczególności art. 286 i art. 46 - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553.
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego, w szczególności art. 49, art. 51 i art. 304 - Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555.
3. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 13, art. 16 i art. 82 - ELI: DU/1964/93.
4. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 545 i art. 572 - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296.
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 sierpnia 2000 r., sygn. V KKN 207/00.
6. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 29 kwietnia 1999 r., sygn. II AKa 48/99.
7. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 października 1986 r., sygn. II KR 134/86.