Wykorzystywanie finansowe osoby starszej

Nieracjonalne wydawanie pieniędzy przez seniora a prawo

Najtrudniejszy punkt wyjścia jest taki: sam wiek, nawet 80 lat, nie odbiera człowiekowi prawa do decydowania o własnych pieniądzach. Zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny pełną zdolność do czynności prawnych nabywa się z chwilą uzyskania pełnoletności. Dopóki ojciec nie jest ubezwłasnowolniony i nie działa w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji, może dysponować emeryturą, robić zakupy dla innych osób i przekazywać im pieniądze.

To nie oznacza jednak, że rodzina jest bezradna. Inaczej ocenia się sytuację, w której osoby trzecie celowo izolują seniora, nakłaniają go do stałego finansowania swoich potrzeb, namawiają do pożyczek, wykorzystują jego chorobę, demencję, samotność, zależność emocjonalną albo obniżoną zdolność oceny skutków decyzji. Wtedy trzeba rozważyć równolegle działania cywilne, rodzinne, socjalne, podatkowe i karne.

Kiedy można mówić o oszustwie na szkodę osoby starszej?

Podstawą karną w wielu takich sprawach jest art. 286 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny. Przepis ten dotyczy osoby, która w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem przez wprowadzenie jej w błąd, wyzyskanie błędu albo wyzyskanie niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania. Za takie oszustwo grozi kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat.

W praktyce sama hojność seniora nie wystarczy do przypisania oszustwa. Trzeba wykazać mechanizm działania sprawców: kłamstwa, manipulację, presję, zatajenie rzeczywistego celu, nakłanianie do pożyczek, obietnice bez pokrycia albo wykorzystanie stanu psychicznego seniora. Jeżeli sprawcy świadomie bazują na osłabionej orientacji, chorobie lub zależności emocjonalnej starszej osoby, może to być właśnie wykorzystanie niezdolności do należytego pojmowania działania. Podobny problem omawia materiał o wyłudzaniu pieniędzy od osoby chorej psychicznie.

Jeżeli wartość szkody przekracza próg mienia znacznej wartości, czyli 200 000 zł zgodnie z art. 115 § 5 Kodeksu karnego, zastosowanie może mieć art. 294 § 1 Kodeksu karnego. W takim przypadku oszustwo z art. 286 § 1 Kodeksu karnego jest zagrożone karą pozbawienia wolności od roku do 10 lat.

Co zrobić najpierw, zanim sprawa trafi na policję?

Najpierw warto ustalić fakty, a nie opierać się wyłącznie na podejrzeniach. Jeżeli ma Pani legalny wgląd do rachunku ojca, należy zabezpieczyć historię operacji: przelewy, wypłaty gotówki, zakupy na rzecz tych osób, ewentualne raty kredytów, pożyczki, przelewy do firm pożyczkowych i płatności kartą. Nie należy pozyskiwać danych bez podstawy prawnej ani podsłuchiwać rozmów.

Praktyczne działania, które można podjąć bez naruszania praw ojca, to przede wszystkim:

• spokojna rozmowa z ojcem i ustalenie, czy rozumie skalę wydatków oraz skutki finansowe,
• sprawdzenie, czy nie zawarł umów pożyczek, kredytów, zakupów ratalnych albo umów telekomunikacyjnych,
• ustalenie, czy osoby trzecie nie mają dostępu do jego dokumentów, karty płatniczej, telefonu, bankowości internetowej lub kodów SMS,
• prośba do ojca o ustanowienie bezpiecznych limitów transakcji, powiadomień bankowych albo pełnomocnictwa do kontaktu z bankiem, jeżeli ojciec się na to zgadza,
• rozmowa z osobami wykorzystującymi seniora i jasne poinformowanie ich, że dalsze pobieranie korzyści będzie dokumentowane.

Jeżeli chodzi o to, jak zabezpieczyć majątek starszej osoby przy rachunku bankowym, pełnomocnictwie lub dostępie do lokat, pomocna może być także ochrona majątku rodziny opisana na przykładzie pełnomocnictwa do konta.

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa

Zgodnie z art. 304 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego każdy, kto dowiedział się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu, ma społeczny obowiązek zawiadomić prokuratora albo Policję. Zawiadomienie może więc złożyć córka, nawet jeżeli formalnie pokrzywdzonym jest ojciec.

W zawiadomieniu warto opisać:

• kim są osoby, które otrzymują pieniądze lub korzyści,
• od kiedy trwa relacja i jak zmieniło się zachowanie ojca,
• jakie kwoty lub rzeczy zostały przekazane,
• czy ojciec zaciąga pożyczki albo nie płaci własnych rachunków,
• czy istnieją objawy choroby, demencji, uzależnienia, zniedołężnienia lub zależności emocjonalnej,
• jakie dowody można przedstawić: wyciągi, wiadomości, zeznania świadków, dokumenty medyczne.

Definicję pokrzywdzonego zawiera art. 49 § 1 Kodeksu postępowania karnego: pokrzywdzonym jest osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone albo zagrożone przez przestępstwo. W opisanej sytuacji będzie nim co do zasady ojciec. Jeżeli nie chce współpracować z organami, postępowanie może być trudniejsze, ale nie przekreśla to możliwości złożenia zawiadomienia, zwłaszcza gdy istnieją obiektywne dowody wykorzystania.

Darowizny dla osób obcych a urząd skarbowy

Jeżeli ojciec przekazuje tym osobom pieniądze, kupuje im rzeczy albo finansuje ich rachunki bez ekwiwalentu, może to być darowizna albo inne nieodpłatne świadczenie. Dla osób obcych zastosowanie ma III grupa podatkowa. Zgodnie z art. 9 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn opodatkowaniu podlega nabycie od jednej osoby własności rzeczy i praw majątkowych o czystej wartości przekraczającej 5733 zł, jeżeli nabywcą jest osoba zaliczona do III grupy podatkowej.

Na podstawie art. 9 ust. 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn do wartości ostatnio nabytych rzeczy i praw dolicza się rzeczy i prawa nabyte od tej samej osoby w roku ostatniego nabycia oraz w okresie 5 lat poprzedzających ten rok. Jeżeli więc jedna osoba regularnie otrzymuje od ojca pieniądze albo rzeczy i limit zostanie przekroczony, może powstać obowiązek podatkowy po stronie obdarowanego. Obowiązek złożenia zeznania podatkowego wynika z art. 17a ust. 1 tej ustawy.

Zawiadomienie urzędu skarbowego nie rozwiąże problemu rodzinnego, ale bywa środkiem dyscyplinującym osoby, które traktują seniora jak źródło stałego finansowania. Trzeba jednak pamiętać, że każda osoba obdarowana jest oceniana oddzielnie, a znaczenie mają konkretne kwoty, daty i dowody przekazania świadczeń.

Czy można unieważnić czynności dokonane przez seniora?

Jeżeli ojciec w chwili dokonania czynności był w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, zastosowanie może mieć art. 82 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w takim stanie, w szczególności z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, choćby przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych.

Jeżeli czynność została dokonana pod wpływem błędu wywołanego przez drugą stronę, znaczenie mogą mieć art. 84 i art. 86 Kodeksu cywilnego. Jeżeli oświadczenie zostało złożone pod wpływem bezprawnej groźby, podstawą jest art. 87 Kodeksu cywilnego. Uchylenie się od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu albo groźby następuje na zasadach i w terminach określonych w art. 88 Kodeksu cywilnego.

W praktyce odzyskiwanie pieniędzy jest możliwe przede wszystkim wtedy, gdy da się wykazać brak ważnej podstawy prawnej świadczenia, nieważność czynności albo bezpodstawne wzbogacenie. Podstawą roszczenia może być art. 405 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do jej wydania, a przy świadczeniu nienależnym także art. 410 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli jednak ojciec świadomie i dobrowolnie dokonywał darowizn, samo niezadowolenie rodziny zwykle nie wystarczy do odzyskania pieniędzy.

W sprawach, w których dochodzi do przejmowania pieniędzy lub majątku w relacji osobistej, pomocny może być również materiał o odzyskaniu pieniędzy zawłaszczonych przez partnera.

Ubezwłasnowolnienie jako środek ochrony, a nie kara

Ubezwłasnowolnienie nie służy temu, aby rodzina mogła kontrolować decyzje finansowe seniora, z którymi się nie zgadza. Jest to środek ochronny stosowany tylko wtedy, gdy spełnione są przesłanki ustawowe.

Ubezwłasnowolnienie całkowite reguluje art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego. Może ono dotyczyć osoby, która ukończyła 13 lat i wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie ustanawia się opiekuna, chyba że pozostaje ona jeszcze pod władzą rodzicielską, co wynika z art. 13 § 2 Kodeksu cywilnego.

Ubezwłasnowolnienie częściowe wynika z art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego. Dotyczy osoby pełnoletniej, która z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw, ale jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego. Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia się kuratora na podstawie art. 16 § 2 Kodeksu cywilnego.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie mogą złożyć osoby wskazane w art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, między innymi małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. Sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądu okręgowego zgodnie z art. 544 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Już w toku postępowania można wnosić o ustanowienie doradcy tymczasowego. Zgodnie z art. 548 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może ustanowić dla osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, doradcę tymczasowego, jeżeli jest to konieczne dla ochrony jej osoby lub mienia. Skutek ustanowienia doradcy tymczasowego określa art. 549 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego: osoba, dla której ustanowiono doradcę tymczasowego, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych na równi z osobą ubezwłasnowolnioną częściowo.

Testament, wydziedziczenie i ryzyko przejęcia majątku

W opisanych sprawach realnym zagrożeniem bywa nie tylko bieżące finansowanie obcych osób, ale także nakłonienie seniora do sporządzenia testamentu, darowizny nieruchomości albo umowy dożywocia. Zgodnie z art. 944 § 1 Kodeksu cywilnego testament może sporządzić tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Nie można sporządzić testamentu przez przedstawiciela, co wynika z art. 944 § 2 Kodeksu cywilnego.

Nawet osoba formalnie mająca pełną zdolność do czynności prawnych może sporządzić nieważny testament, jeżeli zachodzą przesłanki z art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego. Testament jest nieważny między innymi wtedy, gdy został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że bez błędu spadkodawca nie sporządziłby testamentu tej treści, albo pod wpływem groźby.

Jeżeli osoby trzecie ograniczają rodzinie kontakt z seniorem, wpływają na jego decyzje i izolują go od bliskich, warto reagować szybko. W praktyce wykorzystanie osoby starszej często polega nie tylko na przejmowaniu pieniędzy, lecz także na budowaniu zależności i odcinaniu od rodziny. Podobny problem opisuje materiał o tym, jak wygląda wykorzystanie osoby starszej w konflikcie rodzinnym.

Pomoc społeczna, opieka i kontakt z instytucjami

Jeżeli ojciec zaczyna żyć w niedostatku, nie płaci rachunków, zaniedbuje leczenie albo traci zdolność do samodzielnego funkcjonowania, warto zawiadomić ośrodek pomocy społecznej właściwy dla jego miejsca zamieszkania. Podstawą działania pomocy społecznej jest art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, zgodnie z którym pomoc społeczna ma umożliwiać osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są w stanie pokonać wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości.

W art. 7 ustawy o pomocy społecznej wskazano przykładowe powody udzielania pomocy, w tym między innymi ubóstwo, niepełnosprawność, długotrwałą lub ciężką chorobę oraz bezradność w sprawach opiekuńczo-bytowych. Jeżeli senior wymaga pomocy w codziennym funkcjonowaniu, znaczenie może mieć art. 50 ust. 1 i 2 tej ustawy dotyczący usług opiekuńczych. Jeżeli wymaga całodobowej opieki i nie można zapewnić jej w miejscu zamieszkania, podstawą rozważenia domu pomocy społecznej jest art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej.

W praktyce zgłoszenie do ośrodka pomocy społecznej może doprowadzić do wywiadu środowiskowego, rozmowy z seniorem i oceny, czy potrzebuje usług opiekuńczych, wsparcia pracownika socjalnego albo innej formy pomocy. Jeżeli ojciec ma pełną zdolność do czynności prawnych i nie zagraża bezpośrednio sobie, wiele działań wymaga jego zgody, ale interwencja instytucji może ujawnić skalę problemu.

Jakie dowody są najważniejsze?

W sprawach o wykorzystywanie finansowe osoby starszej dowody powinny pokazywać nie tylko przepływ pieniędzy,wym lecz także sposób działania osób trzecich i stan seniora. Najczęściej przydatne są:

FAQ

Źródła

• Art. 11, art. 13, art. 16, art. 82, art. 84, art. 86, art. 87, art. 88, art. 405, art. 410, art. 944, art. 945 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 286 § 1, art. 294 § 1, art. 115 § 5 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny.
• Art. 49 § 1, art. 304 § 1, art. 544 § 1, art. 545 § 1, art. 548 § 1, art. 549 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego w zakresie zawiadomienia o przestępstwie i statusu pokrzywdzonego.
• Art. 9 ust. 1 pkt 3, art. 9 ust. 2, art. 17a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.
• Art. 2 ust. 1, art. 7, art. 50 ust. 1 i 2, art. 54 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.