Zwłoka z uprawomocnieniem wyroku a świadczenie pielęgnacyjne

Kiedy wyrok w sprawie niepełnosprawności staje się prawomocny?

Zgodnie z art. 363 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, orzeczenie sądu staje się prawomocne, jeżeli nie przysługuje co do niego środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia. Oznacza to, że prawomocność powstaje z mocy prawa, a nie dopiero w dniu, w którym sąd przybije pieczęć na odpisie wyroku.

W praktyce sąd musi jednak ustalić, czy wszystkim uprawnionym stronom prawidłowo doręczono wyrok albo wyrok z uzasadnieniem i czy nie wpłynęła apelacja. Jeżeli którakolwiek ze stron złożyła w terminie wniosek o uzasadnienie, termin do apelacji liczony jest według art. 369 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego – zasadniczo 2 tygodnie od doręczenia stronie skarżącej wyroku z uzasadnieniem. Jeżeli termin do sporządzenia uzasadnienia został przedłużony, zastosowanie może mieć art. 369 § 1¹ Kodeksu postępowania cywilnego, który przewiduje termin 3 tygodni.

Dlatego sama informacja z sekretariatu, że druga strona nie złożyła apelacji, nie zawsze oznacza, że odpis ze stwierdzeniem prawomocności zostanie wydany natychmiast. Sąd może jeszcze sprawdzać doręczenia, zwrotne potwierdzenia odbioru, awiza, datę wpływu korespondencji albo to, czy sprawa nie została przekazana sędziemu do formalnego stwierdzenia prawomocności.

Jeżeli potrzebny jest dokument do urzędu, składa się wniosek o odpis wyroku ze stwierdzeniem prawomocności. Podstawą jest art. 364 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym prawomocność orzeczenia stwierdza na wniosek strony sąd pierwszej instancji, a dopóki akta znajdują się w sądzie drugiej instancji – ten sąd.

Co zrobić, gdy sąd zwleka z wydaniem prawomocnego odpisu?

Najpierw warto ustalić, czy w aktach znajduje się Pani wniosek o wydanie odpisu wyroku ze stwierdzeniem prawomocności. Jeżeli pismo było wysłane pocztą, należy zachować potwierdzenie nadania i sprawdzić numer przesyłki. Jeżeli zostało złożone przez biuro podawcze, dowodem jest prezentata na kopii pisma.

Jeżeli od wydania wyroku minęło kilka miesięcy, a sekretariat nie potrafi podać terminu wykonania czynności, zasadne jest złożenie krótkiego pisma do przewodniczącego wydziału. W piśmie należy poprosić o pilne nadanie biegu wnioskowi z uwagi na konieczność złożenia dokumentu w postępowaniu o świadczenie pielęgnacyjne. Można też wskazać, że opóźnienie grozi utratą lub ograniczeniem wyrównania świadczenia.

W praktyce warto złożyć następujące pisma:

W piśmie nie trzeba formułować zarzutów wobec sędziego. Często skuteczniejsze jest rzeczowe wskazanie: daty wyroku, daty doręczenia, daty złożenia wniosku o prawomocny odpis, sygnatury akt oraz konkretnego skutku zwłoki, czyli braku możliwości przedłożenia dokumentu w organie rozpoznającym sprawę świadczenia.

Jeżeli sprawa trafiła już do sądu drugiej instancji, trzeba ustalić, gdzie znajdują się akta. Ma to znaczenie, ponieważ art. 364 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że dopóki akta znajdują się w sądzie drugiej instancji, prawomocność stwierdza ten sąd. W sprawach po apelacji warto także znać zasady doręczania orzeczeń, w tym kiedy sąd apelacyjny - sentencja powinna zostać doręczona stronie.

Wniosek o świadczenie pielęgnacyjne przed uzyskaniem prawomocnego odpisu

Jeżeli czas ma znaczenie, nie warto czekać biernie na odpis ze stwierdzeniem prawomocności. Wniosek o świadczenie pielęgnacyjne albo o wyrównanie świadczenia należy złożyć w organie właściwym do świadczeń rodzinnych, najczęściej w urzędzie gminy, urzędzie miasta albo ośrodku pomocy społecznej realizującym świadczenia rodzinne.

Do wniosku warto dołączyć:

• kopię otrzymanego wyroku, nawet jeżeli nie ma jeszcze stwierdzenia prawomocności,
• kopię wniosku złożonego do sądu o wydanie odpisu ze stwierdzeniem prawomocności,
• potwierdzenie nadania pisma do sądu albo potwierdzenie złożenia go w biurze podawczym,
• krótkie wyjaśnienie, że brak prawomocnego odpisu wynika z czynności sądu, a nie z bezczynności wnioskodawcy.

Takie działanie zabezpiecza interes strony. Jeżeli organ uzna, że dokument jest konieczny, może wezwać do uzupełnienia braku. Zgodnie z art. 64 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, jeżeli podanie nie spełnia wymagań, organ wzywa wnoszącego do usunięcia braków w terminie nie krótszym niż 7 dni, z pouczeniem, że nieusunięcie braków spowoduje pozostawienie podania bez rozpoznania.

Jeżeli sprawa zależy od wyniku innego postępowania, można też wnosić o zawieszenie postępowania administracyjnego. Podstawą może być art. 97 § 1 pkt 4 Kodeksu postępowania administracyjnego, który przewiduje zawieszenie postępowania, gdy rozpatrzenie sprawy i wydanie decyzji zależy od uprzedniego rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd.

Termin 3 miesięcy i wyrównanie świadczenia

W sprawach świadczeń rodzinnych uzależnionych od niepełnosprawności szczególnie istotny jest art. 24 ust. 2a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Przepis ten stanowi, że jeżeli w okresie 3 miesięcy od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia rodzinnego uzależnionego od niepełnosprawności, prawo do świadczenia ustala się, począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności.

To właśnie dlatego w praktyce najbezpieczniej jest złożyć wniosek o świadczenie lub wyrównanie jak najszybciej, nawet jeśli załączniki nie są jeszcze kompletne. W uzasadnieniu należy wskazać, że prawomocny odpis wyroku zostanie dosłany niezwłocznie po jego wydaniu przez sąd.

Trzeba też pamiętać, że od 1 stycznia 2024 r. zasady świadczenia pielęgnacyjnego uległy istotnej zmianie. Aktualnie art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych przewiduje świadczenie pielęgnacyjne przede wszystkim w związku z opieką nad osobą z niepełnosprawnością do ukończenia 18. roku życia. Jednocześnie art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym przewiduje ochronę praw nabytych dla osób, które pobierały albo zachowały prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na dotychczasowych zasadach. Dlatego w każdej sprawie trzeba ustalić, czy chodzi o nowe zasady, czy o kontynuację prawa nabytego przed 2024 r.

Czy organ może odmówić przyjęcia wniosku bez prawomocnego wyroku?

Organ administracji nie powinien odmawiać przyjęcia podania tylko dlatego, że strona nie ma jeszcze jednego z dokumentów. Kodeks postępowania administracyjnego przewiduje mechanizm uzupełniania braków formalnych. Z art. 12 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego wynika zasada szybkości i prostoty postępowania, a art. 35 § 1 tej ustawy nakazuje organom załatwiać sprawy bez zbędnej zwłoki.

Jeżeli organ uzna, że bez prawomocnego wyroku nie może wydać decyzji, powinien wezwać do uzupełnienia dokumentu albo rozważyć zawieszenie postępowania, jeżeli spełnione są przesłanki z art. 97 § 1 pkt 4 Kodeksu postępowania administracyjnego. Strona powinna natomiast aktywnie wykazywać, że brak dokumentu jest niezależny od niej.

Skarga na przewlekłość lub interwencja u prezesa sądu

Jeżeli opóźnienie jest długotrwałe i nie ma racjonalnego wyjaśnienia, można rozważyć skargę na przewlekłość postępowania. Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki, strona może wnieść skargę, jeżeli postępowanie trwa dłużej, niż jest to konieczne dla wyjaśnienia okoliczności faktycznych i prawnych albo załatwienia sprawy egzekucyjnej lub innej dotyczącej wykonania orzeczenia sądowego.

Ważne ograniczenie wynika z art. 5 ust. 1 tej ustawy: skargę wnosi się w toku postępowania w sprawie. Jeżeli postępowanie jest już prawomocnie zakończone, a problem dotyczy wyłącznie czynności kancelaryjno-technicznej, skuteczniejsza bywa skarga administracyjna do prezesa sądu albo pismo do przewodniczącego wydziału o pilne wykonanie czynności.

Jeżeli skarga na przewlekłość jest dopuszczalna i zasadna, sąd może stwierdzić przewlekłość, zalecić podjęcie odpowiednich czynności i przyznać stronie sumę pieniężną. Art. 12 ust. 4 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. przewiduje, że suma ta wynosi od 2000 zł do 20 000 zł.

FAQ

Czy wyrok jest nieprawomocny tylko dlatego, że sąd nie wydał jeszcze pieczęci prawomocności?

Nie. Z art. 363 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego wynika, że prawomocność następuje z mocy prawa, gdy nie przysługuje już środek zaskarżenia. Odpis ze stwierdzeniem prawomocności jest dokumentem potwierdzającym ten stan dla urzędu lub innej instytucji.

Do kogo kierować wniosek o odpis wyroku ze stwierdzeniem prawomocności?

Co do zasady do sądu pierwszej instancji, który wydał wyrok. Jeżeli akta znajdują się w sądzie drugiej instancji, zastosowanie ma art. 364 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego i prawomocność może stwierdzić sąd drugiej instancji.

Czy trzeba czekać z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne na prawomocny odpis wyroku?

Najczęściej nie warto czekać. Bezpieczniej jest złożyć wniosek z dostępnymi dokumentami, a prawomocny odpis dosłać później. Ma to znaczenie zwłaszcza przy 3-miesięcznym terminie z art. 24 ust. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Czy można złożyć skargę na sąd, jeżeli odpis nie jest wydawany przez kilka miesięcy?

Można złożyć pismo do przewodniczącego wydziału lub prezesa sądu. Skarga na przewlekłość na podstawie ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. wymaga dodatkowej oceny, ponieważ zgodnie z art. 5 ust. 1 tej ustawy wnosi się ją w toku postępowania.

Czy po zmianach od 2024 r. każdy opiekun ma prawo do świadczenia pielęgnacyjnego?

Nie. Art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych po zmianach wiąże świadczenie pielęgnacyjne przede wszystkim z opieką nad osobą z niepełnosprawnością do ukończenia 18. roku życia. Osoby mające wcześniejsze prawa mogą korzystać z ochrony przewidzianej w art. 63 ustawy o świadczeniu wspierającym, ale wymaga to sprawdzenia konkretnej sytuacji.

Podsumowanie

Najważniejsze jest działanie równoległe. W sądzie należy ponowić wniosek o odpis wyroku ze stwierdzeniem prawomocności i, w razie potrzeby, skierować pismo do przewodniczącego wydziału lub prezesa sądu. W organie świadczeń rodzinnych należy złożyć wniosek o świadczenie lub wyrównanie, załączając dostępne dokumenty i wyjaśniając, że brak prawomocnego odpisu wynika ze zwłoki sądu.

Takie postępowanie ogranicza ryzyko utraty terminu, szczególnie gdy zastosowanie ma art. 24 ust. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Jeżeli sytuacja dotyczy świadczenia pielęgnacyjnego po zmianach obowiązujących od 2024 r., trzeba dodatkowo ustalić, czy sprawa podlega nowym zasadom, czy ochronie praw nabytych.

Źródła

• Art. 328, art. 363, art. 364, art. 369 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 12, art. 35, art. 64 § 2, art. 97 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego.
• Art. 17 oraz art. 24 ust. 2a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.
• Art. 63 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym.
• Art. 2, art. 5 i art. 12 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki.