Przeliczenie emerytury górniczej po uchyleniu art. 110a

Przeliczenie emerytury górniczej wymaga najpierw ustalenia, jakiego świadczenia dotyczy sprawa: emerytury górniczej ustalonej na szczególnych zasadach, emerytury powszechnej, emerytury obliczonej według nowych zasad czy świadczenia mieszanego. Ta kwalifikacja ma praktyczne znaczenie, bo od niej zależy, czy ZUS będzie stosował art. 108, art. 109–111, art. 112–113 albo art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W sprawach górników często pojawia się również pytanie o warunki uzyskania emerytury górniczej, ponieważ sposób nabycia prawa do świadczenia wpływa później na ocenę możliwości jego ponownego ustalenia.

Dlaczego art. 110a nie jest już podstawą nowych wniosków?

Dawny art. 110a ustawy emerytalnej pozwalał na jednorazowe ponowne obliczenie emerytury, jeżeli do ustalenia podstawy wymiaru wskazano zarobki przypadające w całości lub w części po przyznaniu świadczenia, a wskaźnik wysokości podstawy wymiaru przed zastosowaniem ograniczenia z art. 15 ust. 5 był wyższy niż 250%. Przepis ten był szczególnie istotny dla osób, które przed 1999 r. osiągały bardzo wysokie zarobki i opłacały składki od pełnego wynagrodzenia.

Obecnie trzeba jednak uwzględnić zasadniczą zmianę prawa: od 1 stycznia 2022 r. art. 110 i art. 110a są uchylone. Oznacza to, że osoba składająca nowy wniosek nie powinna opierać żądania wyłącznie na dawnym art. 110a. Jeżeli sprawa była wszczęta i niezakończona przed wejściem w życie zmiany, mogą mieć znaczenie przepisy przejściowe, ale w bieżących sprawach ZUS analizuje możliwość przeliczenia według aktualnie obowiązujących regulacji.

Limit 250% a faktycznie obliczony wskaźnik

Wskaźnik wysokości podstawy wymiaru oblicza się przez porównanie zarobków z wybranych lat do przeciętnego wynagrodzenia z tych lat. Następnie średnią tych relacji wyraża się procentowo. Nadal obowiązuje zasada z art. 15 ust. 5 ustawy: wskaźnik wysokości podstawy wymiaru nie może być wyższy niż 250%.

To prowadzi do ważnego rozróżnienia. ZUS może obliczyć faktyczny wskaźnik na poziomie np. 257%, 300% albo więcej, ale przy ustalaniu podstawy wymiaru zastosuje ograniczenie do 250%. Dlatego w decyzjach często pojawiają się dwie wartości: wskaźnik faktycznie wyliczony oraz wskaźnik przyjęty do obliczenia świadczenia po ustawowym ograniczeniu.

Jeżeli w poprzednim przeliczeniu ZUS ustalił, że faktycznie obliczony wskaźnik wynosił 257%, a następnie ograniczył go do 250%, to przy kolejnym przeliczeniu z art. 111 ZUS może porównywać nowy wskaźnik właśnie z poprzednio obliczonym wskaźnikiem 257%, a nie tylko z limitem 250%. Samo wykazanie wskaźnika 250,1% nie musi więc wystarczyć, jeżeli poprzednio obliczony wskaźnik był wyższy.

W praktyce trzeba zatem sprawdzić, co dokładnie znalazło się w poprzedniej decyzji: jaki wskaźnik został obliczony, jaki wskaźnik został ograniczony do 250%, z jakich lat przyjęto zarobki i jaką kwotę bazową zastosowano. Dopiero porównanie tych elementów pozwala ocenić, czy nowy wniosek ma realne szanse na podwyższenie świadczenia.

Przeliczenie według aktualnych przepisów

Po uchyleniu art. 110 i art. 110a podstawowym przepisem dotyczącym ponownego ustalenia podstawy wymiaru emerytury ustalonej według starych zasad jest art. 111 ustawy. Przepis ten pozwala wskazać zarobki z innego okresu, jeżeli wskaźnik wysokości podstawy wymiaru jest wyższy od poprzednio obliczonego.

Art. 111 przewiduje trzy warianty wyboru zarobków: z liczby kolejnych lat i okresu przyjętych do poprzedniej podstawy wymiaru, z 10 kolejnych lat kalendarzowych wybranych z 20 lat poprzedzających rok złożenia wniosku o świadczenie albo o przeliczenie, a także z 20 lat kalendarzowych wybranych z całego okresu ubezpieczenia, przypadających przed rokiem zgłoszenia wniosku o ponowne ustalenie emerytury lub renty.

Jeżeli emerytura została obliczona według nowych zasad, istotny może być art. 108 ustawy. Dotyczy on ponownego obliczenia emerytury z uwzględnieniem składek zapisanych na koncie po przyznaniu świadczenia. Wniosek składa się zasadniczo po upływie roku kalendarzowego albo po ustaniu ubezpieczeń emerytalnego i rentowych.

Jeżeli natomiast emeryt odnajdzie dokumenty, których wcześniej nie przedłożył, warto rozważyć art. 114 ustawy. Ten tryb dotyczy ponownego ustalenia prawa do świadczenia lub jego wysokości w razie ujawnienia nowych dowodów albo okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji, które mogą mieć wpływ na rozstrzygnięcie.

Czy emeryturę górniczą można przeliczyć tak jak emeryturę powszechną?

Nie zawsze. Emerytury górnicze mogą być ustalane na szczególnych zasadach, a nie każda z nich była obliczana z użyciem wskaźnika wysokości podstawy wymiaru w takim samym sensie jak emerytura powszechna. Dlatego w orzecznictwie podkreślano, że przy ocenie przeliczenia trzeba badać, jakiego świadczenia dotyczy wniosek i jaki mechanizm obliczeniowy zastosował ZUS.

Jeżeli dana osoba ma jednocześnie historię emerytury górniczej i późniejszej emerytury powszechnej, może się okazać, że przeliczenie dotyczy nie samej pierwotnej emerytury górniczej, lecz świadczenia powszechnego albo części świadczenia ustalanej według innych zasad. To jedna z najczęstszych przyczyn sporów z ZUS.

Jakie dokumenty dołączyć do wniosku?

Do wniosku o przeliczenie warto dołączyć przede wszystkim dokumenty potwierdzające zarobki i okresy ubezpieczenia, których ZUS wcześniej nie uwzględnił albo które mogą zmienić wybór najkorzystniejszych lat. Najczęściej będą to zaświadczenia o zatrudnieniu i wynagrodzeniu, w tym ERP-7, legitymacja ubezpieczeniowa, świadectwa pracy, angaże, karty wynagrodzeń, dokumentacja z archiwum zakładowego oraz wcześniejsze decyzje ZUS wraz z załącznikami obliczeniowymi.

Warto również wskazać we wniosku, czy żądanie dotyczy przeliczenia podstawy wymiaru, doliczenia nieuwzględnionych okresów składkowych, uwzględnienia składek zapisanych po przyznaniu emerytury czy ponownego ustalenia wysokości świadczenia z powodu nowych dowodów. Nieprecyzyjny wniosek może spowodować, że ZUS rozpozna sprawę w węższym zakresie, niż oczekuje emeryt.

Odwołanie od decyzji ZUS

Jeżeli ZUS odmówi przeliczenia albo przyjmie niekorzystny sposób porównania wskaźników, można złożyć odwołanie do sądu za pośrednictwem ZUS. Co do zasady termin wynosi miesiąc od doręczenia decyzji. W odwołaniu należy wskazać, z czym emeryt się nie zgadza, jakie dokumenty potwierdzają jego stanowisko i dlaczego wyliczenie ZUS jest błędne.

Odwołanie ma sens zwłaszcza wtedy, gdy ZUS pominął dokumenty płacowe, błędnie przyjął lata do obliczenia podstawy wymiaru, nie uwzględnił nowych dowodów albo nie wyjaśnił, jaki wskaźnik był poprzednio obliczony i z jakim wskaźnikiem porównał nowy wynik. Samo przekonanie, że skoro świadczenie ograniczono do 250%, to wystarczy wykazać 250,1%, może być jednak niewystarczające.

FAQ

Czy dziś można złożyć wniosek o przeliczenie emerytury na podstawie art. 110a?

Co do zasady nie. Art. 110a jest uchylony od 1 stycznia 2022 r. Może mieć znaczenie przy ocenie starych decyzji lub spraw wszczętych przed zmianą przepisów, ale nowe wnioski należy analizować według aktualnych podstaw prawnych.

Czy wskaźnik 250,1% wystarczy do podwyższenia emerytury?

Nie zawsze. Jeżeli poprzednio ZUS faktycznie obliczył wskaźnik wyższy, np. 257%, a tylko ograniczył go do 250%, to nowy wskaźnik 250,1% może być za niski w porównaniu z poprzednio obliczonym wskaźnikiem.

Dlaczego ZUS pokazuje wskaźnik wyższy niż 250%, skoro ustawa mówi o limicie 250%?

Bo czym innym jest faktyczne obliczenie relacji zarobków do przeciętnego wynagrodzenia, a czym innym zastosowanie ustawowego ograniczenia. ZUS może wyliczyć wskaźnik np. 257%, ale do podstawy wymiaru przyjąć maksymalnie 250%.

Czy przeliczenie może obniżyć emeryturę?

Przy ponownym ustaleniu na podstawie art. 109 ust. 2 ustawy, jeżeli wynik byłby niższy, świadczenie przysługuje w dotychczasowej wysokości. W praktyce nie oznacza to jednak, że każdy wniosek jest korzystny; może zakończyć się odmową podwyższenia świadczenia.

Jakie lata można wskazać do przeliczenia podstawy wymiaru?

Przy art. 111 mogą to być m.in. 10 kolejnych lat kalendarzowych wybranych z 20 lat poprzedzających rok wniosku o świadczenie albo o przeliczenie, albo 20 lat kalendarzowych wybranych z całego okresu ubezpieczenia przed rokiem złożenia wniosku. Trzeba jednak wykazać wyższy wskaźnik niż poprzednio obliczony.

Czy warto składać odwołanie od decyzji ZUS?

Warto je rozważyć, jeżeli ZUS błędnie ustalił zarobki, pominął dokumenty, nieprawidłowo wybrał lata albo nie wyjaśnił porównania wskaźników. Termin na odwołanie wynosi co do zasady miesiąc od doręczenia decyzji.

Podsumowanie

Najważniejsza aktualizacja jest taka, że art. 110a ustawy emerytalnej nie obowiązuje już jako podstawa nowych wniosków o przeliczenie emerytury. W sprawach emerytur górniczych trzeba więc odejść od prostego pytania, czy wskaźnik przekracza 250%, i przeanalizować aktualną podstawę prawną, rodzaj świadczenia, poprzednio obliczony wskaźnik, limit z art. 15 ust. 5 oraz dokumenty płacowe.

Jeżeli poprzedni faktycznie obliczony wskaźnik wynosił 257%, to wykazanie obecnie wskaźnika na poziomie 250,1% najczęściej nie wystarczy. Taki wskaźnik przekracza ustawowy limit, ale może nie być wyższy od poprzednio obliczonego wskaźnika, którego wymaga art. 111. Każdą sprawę trzeba jednak ocenić na podstawie decyzji ZUS i dokumentacji ubezpieczeniowej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1749 - Dziennik Ustaw
2. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, „Przeliczanie emerytur i rent” - informacja ZUS
3. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 24 listopada 2016 r., sygn. akt III AUa 771/16