Próba włamania na komputer – co robić?

Co zrobić od razu po próbie włamania?

Jeżeli widzisz próby przejęcia komputera, konta e-mail, profilu na Facebooku, bankowości elektronicznej albo innych usług, najpierw ogranicz skutki incydentu. Odłącz urządzenie od internetu, jeżeli podejrzewasz aktywne zdalne sterowanie. Zmień hasła z innego, zaufanego urządzenia, włącz uwierzytelnianie dwuskładnikowe i wyloguj wszystkie aktywne sesje w ustawieniach konta.

W przypadku bankowości elektronicznej trzeba niezwłocznie skontaktować się z bankiem, zastrzec karty i zablokować dostęp, jeżeli istnieje ryzyko, że sprawca pozyskał dane logowania lub kody autoryzacyjne. Jeżeli na koncie doszło do operacji nieautoryzowanych, zastosowanie mogą mieć przepisy ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczych, w szczególności art. 45 ust. 1 dotyczący ciężaru udowodnienia autoryzacji transakcji oraz art. 46 ust. 1 dotyczący obowiązku zwrotu kwoty nieautoryzowanej transakcji płatniczej przez dostawcę usług płatniczych.

Jakie dowody zabezpieczyć przed zgłoszeniem?

W sprawach cyberprzestępczych dowody łatwo utracić. Zanim zresetujesz telefon, przeinstalujesz system albo usuniesz podejrzane wiadomości, zabezpiecz materiał, który pozwoli ustalić przebieg zdarzeń. Znaczenie mogą mieć w szczególności:

• pełne zrzuty ekranu komunikatów o logowaniu, zmianie hasła, resetowaniu konta i próbach autoryzacji,
• wiadomości e-mail wraz z pełnymi nagłówkami technicznymi, a nie tylko widokiem treści wiadomości,
• adresy URL stron, na których wpisano dane, oraz daty i godziny zdarzeń,
• historia logowań z serwisów internetowych, adresy IP, nazwy urządzeń i lokalizacje widoczne w panelu konta,
• SMS-y, powiadomienia push, kody autoryzacyjne i potwierdzenia operacji bankowych,
• korespondencja z administratorem serwisu, operatorem telekomunikacyjnym lub bankiem,
• raport informatyka lub specjalisty cyberbezpieczeństwa, jeżeli urządzenie było badane.

Jeżeli sprawa dotyczy naruszenia tajemnicy korespondencji, przejęcia poczty elektronicznej albo odczytywania cudzych wiadomości, przydatne może być także szersze omówienie problemu: nielegalny dostęp do konta.

Kiedy próba włamania jest przestępstwem?

Nie każda podejrzana wiadomość oznacza jeszcze skuteczne włamanie, ale już samo usiłowanie popełnienia przestępstwa może być karalne. Z art. 13 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wynika, że odpowiada za usiłowanie ten, kto w zamiarze popełnienia czynu zabronionego swoim zachowaniem bezpośrednio zmierza do jego dokonania, które jednak nie następuje. Zgodnie z art. 14 § 1 Kodeksu karnego sąd wymierza karę za usiłowanie w granicach zagrożenia przewidzianego dla danego przestępstwa.

Przy próbach włamania na komputer lub konto najczęściej analizuje się kilka przepisów Kodeksu karnego. Ostateczna kwalifikacja zależy od tego, co sprawca faktycznie zrobił: czy tylko wysłał wiadomość phishingową, czy przełamał hasło, czy uzyskał dostęp do systemu, czy usunął dane, czy wykorzystał konto do oszustwa.

Włamanie na Facebooka, pocztę lub inne konto

Przejęcie profilu w mediach społecznościowych często łączy kilka problemów: bezprawny dostęp do konta, naruszenie prywatności, podszywanie się pod właściciela profilu, a czasem wyłudzenie pieniędzy od znajomych. Jeżeli sprawca po przejęciu konta pisze do innych osób, prosi o przelewy, publikuje treści lub zmienia dane profilu, warto zabezpieczyć zarówno dowody techniczne, jak i treści wiadomości wysyłanych z konta.

W przypadku włamania na profil szczególnie istotne może być przejęcie konta i podszywanie, ponieważ art. 190a § 2 Kodeksu karnego penalizuje podszywanie się pod inną osobę z wykorzystaniem jej wizerunku, innych danych osobowych lub innych danych, za pomocą których jest ona publicznie identyfikowana, jeżeli sprawca wyrządza jej szkodę majątkową lub osobistą.

Gdzie zgłosić próbę włamania?

Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa można złożyć w jednostce Policji albo w prokuraturze. Z art. 304 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego wynika społeczny obowiązek zawiadomienia prokuratora lub Policji o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu. W praktyce w sprawach cyberprzestępczych warto wybrać większą jednostkę Policji lub komendę, która ma doświadczenie w obsłudze przestępstw elektronicznych.

Jeżeli czyn może podpadać pod art. 267 § 1–4 Kodeksu karnego, trzeba pamiętać o art. 267 § 5 Kodeksu karnego: ściganie tych przestępstw następuje na wniosek pokrzywdzonego. Dlatego w zawiadomieniu należy wyraźnie napisać: „wnoszę o ściganie sprawcy”. Brak takiego wniosku może opóźnić działania organów.

Techniczne incydenty, takie jak phishing, złośliwe domeny, podejrzane załączniki czy próby przejęcia kont, można dodatkowo zgłaszać do CERT Polska prowadzonego przez NASK. Takie zgłoszenie pomaga ograniczać zagrożenia w sieci, ale nie zastępuje zawiadomienia o przestępstwie złożonego Policji lub prokuraturze.

Co powinno zawierać zawiadomienie?

Zawiadomienie nie musi być napisane językiem prawniczym, ale powinno być konkretne. Najlepiej opisać zdarzenia chronologicznie, wskazać daty, godziny, konta, urządzenia, serwisy, adresy e-mail i numery telefonów, z których korzystał sprawca, a także dołączyć kopie dowodów. Jeżeli znasz osobę, którą podejrzewasz, wskaż, skąd wynika takie przypuszczenie, ale unikaj kategorycznych oskarżeń bez dowodów.

W zawiadomieniu warto wskazać możliwe przepisy, np. art. 267 § 1 lub § 2 Kodeksu karnego przy bezprawnym uzyskaniu dostępu, art. 268a § 1 Kodeksu karnego przy niszczeniu lub zmianie danych, art. 287 § 1 Kodeksu karnego przy wyłudzeniu pieniędzy za pomocą systemu informatycznego albo art. 190a § 2 Kodeksu karnego przy podszywaniu się pod pokrzywdzonego. Nie trzeba jednak samodzielnie przesądzać kwalifikacji prawnej, bo zrobią to organy ścigania.

Czego nie robić po cyberataku?

Nie należy odpowiadać sprawcy groźbami, płacić okupu bez analizy sytuacji, usuwać wiadomości ani na własną rękę włamywać się do cudzych kont. Takie działania mogą utrudnić zabezpieczenie dowodów albo narazić pokrzywdzonego na odpowiedzialność. Art. 267 § 1–3 Kodeksu karnego dotyczy również osób, które bez uprawnienia uzyskują dostęp do cudzych informacji lub systemów, nawet jeżeli tłumaczą to chęcią ustalenia sprawcy.

Ostrożnie trzeba również podchodzić do prywatnego pozyskiwania dowodów. Skorzystanie z pomocy informatyka lub biegłego prywatnego może być rozsądne, jeżeli polega na zabezpieczeniu własnego urządzenia i przygotowaniu raportu. Ryzykowne są natomiast działania polegające na przełamywaniu zabezpieczeń, podsłuchiwaniu cudzej komunikacji albo instalowaniu oprogramowania szpiegującego.

Odpowiedzialność odszkodowawcza sprawcy

Jeżeli przez włamanie lub próbę włamania powstała szkoda, możliwe jest dochodzenie roszczeń cywilnych. Podstawą może być art. 415 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia. Szkodą mogą być m.in. koszty odzyskania danych, naprawy systemu, usług informatycznych, utracone środki pieniężne albo utracony zarobek, jeżeli komputer służył do pracy.

Jeżeli naruszono dobra osobiste, np. prywatność, dobre imię, tajemnicę korespondencji lub wizerunek, zastosowanie mogą mieć art. 23 i art. 24 Kodeksu cywilnego. Na ich podstawie można żądać m.in. zaniechania naruszeń, usunięcia skutków naruszenia, przeprosin, a w określonych przypadkach także zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy na cel społeczny.

FAQ

Źródła

• Art. 13 § 1, art. 14 § 1, art. 190a § 2, art. 267 § 1–5, art. 268a § 1, art. 269a, art. 269b oraz art. 287 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny.
• Art. 304 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego.
• Art. 23, art. 24 oraz art. 415 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 45 ust. 1 oraz art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczych.
• Ustawa z dnia 5 lipca 2018 r. o krajowym systemie cyberbezpieczeństwa.