Renta rodzinna po wyjściu z więzienia – czy wraca prawo?

Od czego zależy prawo do renty rodzinnej po wyjściu z więzienia?

Podstawą jest ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z art. 65 ust. 1 tej ustawy renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby zmarłej, która w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury albo renty z tytułu niezdolności do pracy lub spełniała warunki do jednego z tych świadczeń. Krąg osób uprawnionych określa art. 67 ust. 1 ustawy.

W opisanej sytuacji chodzi nie o prawo dziecka, lecz o ewentualne prawo matki jako wdowy. Dla wdowy zasadnicze znaczenie ma art. 70 ustawy. Zgodnie z art. 70 ust. 1 pkt 2 ustawy wdowa ma prawo do renty rodzinnej, jeżeli wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków albo rodzeństwa uprawnionych do renty rodzinnej po zmarłym mężu, które nie osiągnęło 16 lat, a jeśli uczy się w szkole – 18 lat. Prawo istnieje także, gdy sprawuje pieczę nad dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo całkowicie niezdolnym do pracy, uprawnionym do renty rodzinnej.

To oznacza, że po opuszczeniu zakładu karnego matka nie odzyskuje świadczenia automatycznie tylko dlatego, że kara się skończyła. Musi nadal spełniać jedną z ustawowych przesłanek z art. 70 ustawy, a więc w praktyce najczęściej faktycznie wychowywać dziecko uprawnione do renty rodzinnej.

Czy pobyt w więzieniu sam w sobie odbiera rentę rodzinną?

Przepisy ustawy emerytalnej nie przewidują ogólnej zasady, że każda osoba odbywająca karę pozbawienia wolności definitywnie traci prawo do renty rodzinnej. W praktyce ZUS może jednak wstrzymać wypłatę świadczenia, jeżeli odpadła przesłanka, od której zależało prawo do renty, albo jeżeli nie można stwierdzić, że nadal jest ona spełniona. Zasady wstrzymania wypłaty i jej ponownego podjęcia wynikają z art. 134 i art. 135 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Jeżeli więc matka pobierała rentę rodzinną dlatego, że wychowywała małoletnie dziecko po zmarłym mężu, a podczas odbywania kary przestała je faktycznie wychowywać, ZUS miał podstawy do wstrzymania wypłaty. Decydujące nie jest samo osadzenie, lecz to, czy nadal istnieje stan faktyczny wymagany przez art. 70 ust. 1 pkt 2 ustawy.

W podobnych sprawach warto też odróżnić rentę przysługującą dziecku od prawa osoby dorosłej do pobierania własnej części świadczenia. O tym, kto może zarządzać świadczeniem dziecka, szerzej piszemy w artykule: renta rodzinna na dziecko.

Znaczenie umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej

Jeżeli dziecko zostało umieszczone w rodzinie zastępczej na podstawie orzeczenia sądu rodzinnego, ma to bardzo duże znaczenie dla oceny prawa matki do renty rodzinnej. Samo formalne pozostawanie matką dziecka nie wystarcza, jeśli w praktyce dziecko pozostaje pod pieczą rodziny zastępczej, a nie matki.

Na gruncie prawa rodzinnego sąd opiekuńczy może ingerować we władzę rodzicielską, gdy dobro dziecka jest zagrożone. Podstawą są zwłaszcza art. 109 § 1 i § 2 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej może wynikać także z ustawy z 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Dopóki obowiązuje orzeczenie o umieszczeniu dziecka w rodzinie zastępczej, ZUS może uznać, że matka nie spełnia przesłanki „wychowywania dziecka” w rozumieniu art. 70 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej.

W praktyce więc najpierw trzeba ocenić, czy po wyjściu z więzienia doszło lub może dojść do zmiany sytuacji opiekuńczej dziecka. Jeżeli nie, samo złożenie wniosku do ZUS może okazać się niewystarczające.

Czy trzeba zmienić orzeczenie sądu rodzinnego?

Najczęściej tak – jeżeli aktualnie dziecko nadal pozostaje w rodzinie zastępczej i to ta rodzina wykonuje bieżącą pieczę. W takim przypadku matka, która po wyjściu z zakładu karnego chce ponownie osobiście wychowywać dziecko, powinna doprowadzić do zmiany wcześniejszego rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego.

Podstawą do zmiany wcześniejszych rozstrzygnięć dotyczących dziecka jest art. 577 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym sąd opiekuńczy może zmienić swoje postanowienie, jeśli wymaga tego dobro osoby, której postępowanie dotyczy. Sąd bada aktualną sytuację dziecka, warunki bytowe, relację z matką, jej stabilność życiową po wyjściu z więzienia i to, czy powrót dziecka pod jej pieczę będzie zgodny z dobrem małoletniego.

Nie ma przepisu, który nakazywałby automatyczne przywrócenie pełnej pieczy po odbyciu kary. Potrzebna jest konkretna ocena sądu rodzinnego. Jeżeli sąd nie zmieni orzeczenia, ZUS może nadal uznawać, że matka nie wychowuje dziecka w rozumieniu art. 70 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej.

Co trzeba złożyć do ZUS po zwolnieniu z zakładu karnego?

Jeżeli świadczenie zostało tylko wstrzymane, zastosowanie ma art. 135 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przepis ten stanowi, że wypłatę wstrzymanego świadczenia wznawia się od miesiąca ustania przyczyny powodującej wstrzymanie, jednak nie wcześniej niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o wznowienie wypłaty albo wydano decyzję z urzędu – z wyjątkami wskazanymi w ustawie.

W praktyce do ZUS warto złożyć:

• wniosek o podjęcie wypłaty renty rodzinnej albo o ponowne ustalenie prawa do świadczenia,
• odpis postanowienia sądu rodzinnego, jeśli zmieniono pieczę nad dzieckiem,
• dokumenty potwierdzające, że dziecko nadal jest uprawnione do renty rodzinnej,
• ewentualnie zaświadczenie ze szkoły, jeśli dziecko ukończyło 16 lat i kontynuuje naukę,
• inne dokumenty, o które poprosi ZUS w konkretnej sprawie.

Jeżeli ZUS uzna, że prawo nie istniało w okresie pobytu w więzieniu, nie wypłaci zaległości za czas, w którym przesłanki nie były spełnione. Jeżeli natomiast przyczyna wstrzymania ustała i wniosek zostanie złożony odpowiednio wcześnie, wypłata może zostać podjęta od miesiąca określonego zgodnie z art. 135 ustawy. Każdorazowo zależy to od treści wcześniejszej decyzji ZUS i od tego, czy chodziło o wstrzymanie wypłaty, czy ustanie prawa do świadczenia.

Wstrzymanie wypłaty a utrata prawa – to nie to samo

To bardzo ważne rozróżnienie. Czasem ZUS wydaje decyzję tylko o wstrzymaniu wypłaty, a czasem uznaje, że prawo do świadczenia ustało albo że nie ma podstaw do dalszej wypłaty. Skutki procesowe są różne.

Od decyzji ZUS przysługuje odwołanie do sądu. Zgodnie z art. 83 ust. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych od decyzji Zakładu przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i na zasadach określonych w Kodeksie postępowania cywilnego. Z kolei art. 477⁹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego przewiduje, że odwołanie wnosi się na piśmie do organu rentowego w terminie miesiąca od doręczenia decyzji.

Czy matka musi wykonywać władzę rodzicielską?

W praktyce tak, ale jeszcze ważniejsze jest realne wychowywanie dziecka. Sama formalna władza rodzicielska, jeżeli jest ograniczona albo zawieszona, może nie wystarczyć, gdy dziecko faktycznie przebywa i jest wychowywane przez rodzinę zastępczą. ZUS ocenia nie tylko dokumenty, lecz także stan faktyczny.

Jeżeli więc matka po wyjściu z więzienia nadal nie mieszka z dzieckiem, nie zapewnia mu codziennej opieki i nie wykonuje bieżących obowiązków wychowawczych, ZUS może odmówić podjęcia wypłaty renty rodzinnej na jej rzecz. Inaczej mówiąc: decyduje rzeczywista piecza, a nie samo pokrewieństwo.

Co z rentą dziecka w czasie pobytu matki w więzieniu?

Prawo dziecka do renty rodzinnej co do zasady jest odrębne od prawa wdowy. Dziecko własne zmarłego ma prawo do renty rodzinnej na warunkach wskazanych w art. 68 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS – zasadniczo do ukończenia 16 lat, a jeśli uczy się w szkole, do 25 lat, z dalszymi wyjątkami przewidzianymi w ustawie. To, że matka nie pobiera swojej części świadczenia, nie oznacza automatycznie utraty prawa przez dziecko.

W praktyce znaczenie ma to, kto odbiera i rozlicza świadczenie należne małoletniemu. Jeżeli pojawiają się zaległe alimenty albo pytania o inne świadczenia po śmierci zobowiązanego rodzica, pomocne mogą być też materiały: fundusz po śmierci.

Jak ocenić szanse w konkretnej sprawie?

Trzeba sprawdzić trzy rzeczy jednocześnie:

1. na jakiej dokładnie podstawie ZUS wcześniej przyznał matce rentę rodzinną,
2. jak brzmi decyzja o wstrzymaniu wypłaty albo o ustaniu prawa,
3. jaka jest obecna sytuacja dziecka i czy sąd rodzinny zmienił lub może zmienić wcześniejsze orzeczenie.

Jeżeli po wyjściu z więzienia matka odzyska realną pieczę nad dzieckiem, a dziecko nadal spełnia warunki do renty rodzinnej, istnieją podstawy do żądania podjęcia wypłaty. Jeśli jednak dziecko nadal pozostaje w rodzinie zastępczej, ZUS może odmówić.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak podobne przepisy mogą zadziałać w różnych stanach faktycznych.

FAQ

Czy po wyjściu z więzienia renta rodzinna wraca automatycznie?

Nie. Trzeba wykazać, że nadal są spełnione warunki z art. 70 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz złożyć wniosek do ZUS.

Czy sama więź biologiczna z dzieckiem wystarczy do renty rodzinnej?

Nie zawsze. Jeżeli prawo wdowy do renty wynika z wychowywania dziecka, znaczenie ma faktyczna piecza i wychowanie, a nie samo macierzyństwo.

Czy trzeba iść do sądu rodzinnego?

Jeżeli dziecko jest nadal w rodzinie zastępczej lub obowiązuje wcześniejsze postanowienie o pieczy, najczęściej tak. Bez uporządkowania tej sytuacji ZUS może odmówić wypłaty.

Czy można dostać wyrównanie za cały okres pobytu w więzieniu?

Zwykle nie, jeśli w tym czasie nie były spełnione przesłanki świadczenia. Zakres ewentualnego wyrównania zależy od treści decyzji ZUS i daty zgłoszenia wniosku.

Co zrobić, gdy ZUS wyda decyzję odmowną?

Można wnieść odwołanie do sądu za pośrednictwem ZUS w terminie miesiąca od doręczenia decyzji – na podstawie art. 83 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i art. 477⁹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Źródła

• art. 65, art. 67, art. 68, art. 70, art. 134 i art. 135 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
• art. 83 ust. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
• art. 109 § 1 i § 2 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 577 oraz art. 477⁹ § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• ustawa z 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej