Obraza uczuć patriotycznych a znieważenie Narodu Polskiego

Polskie przepisy nie przewidują samodzielnej kategorii prawnej pod nazwą „obraza uczuć patriotycznych”. To oznacza, że nie składa się pozwu ani zawiadomienia wyłącznie na takiej podstawie. Trzeba ustalić, czy konkretne zachowanie podpada pod istniejące przepisy karne, wykroczeniowe albo cywilne.

W opisanej sytuacji możliwe są co najmniej trzy kierunki oceny:

• publiczne znieważenie Narodu lub Rzeczypospolitej Polskiej – art. 133 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny,
• demonstracyjne okazywanie lekceważenia Narodowi Polskiemu lub Rzeczypospolitej Polskiej w miejscu publicznym – art. 49 § 1 ustawy z 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń,
• zniewaga konkretnej osoby – art. 216 § 1 i § 2 Kodeksu karnego.

Czy wypowiedź o Polakach może podpadać pod art. 133 Kodeksu karnego?

Zgodnie z art. 133 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny: „Kto publicznie znieważa Naród lub Rzeczpospolitą Polską, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3”.

Aby ten przepis mógł mieć zastosowanie, muszą być spełnione łącznie następujące warunki:

• musi dojść do znieważenia, a więc wypowiedzi wyraźnie pogardliwej, obelżywej lub uwłaczającej,
• przedmiotem znieważenia musi być Naród albo Rzeczpospolita Polska,
• zachowanie musi mieć charakter publiczny.

W praktyce największy problem dowodowy zwykle dotyczy właśnie publicznego charakteru wypowiedzi. Sam fakt, że obecnych było kilka osób, nie zawsze wystarcza. Organy ścigania badają, czy wypowiedź mogła dotrzeć do nieokreślonego kręgu osób albo czy padła w okolicznościach typowych dla działania publicznego.

Jeżeli słowa padły wyłącznie podczas prywatnej kłótni między kilkoma oznaczonymi osobami, bez dostępu osób postronnych, ryzyko odmowy wszczęcia albo umorzenia sprawy z art. 133 Kodeksu karnego jest wyraźnie większe.

Co oznacza „publicznie” w rozumieniu art. 133 Kodeksu karnego?

Kodeks karny nie zawiera legalnej definicji publiczności w tym przepisie, dlatego znaczenie tego pojęcia zostało doprecyzowane w orzecznictwie i doktrynie. Co do zasady chodzi o takie zachowanie, które ze względu na miejsce, sposób lub okoliczności może być odebrane przez nieoznaczoną liczbę osób.

Przykładowo publiczny charakter częściej będzie można przypisać wypowiedziom na ulicy, parkingu osiedlowym, w sklepie, urzędzie, na zebraniu, w internecie lub w mediach społecznościowych. Trudniej będzie to wykazać przy rozmowie prowadzonej w mieszkaniu, na zamkniętej posesji albo w gronie wyłącznie kilku znanych sobie osób.

Dlatego w Pana sprawie znaczenie mają szczegóły: czy była to klatka schodowa, podwórko, droga publiczna, lokal usługowy, czy też miejsce prywatne. Każdy z tych wariantów może być oceniony inaczej.

Art. 49 § 1 Kodeksu wykroczeń – kiedy może mieć zastosowanie?

Zgodnie z art. 49 § 1 ustawy z 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń: „Kto w miejscu publicznym demonstracyjnie okazuje lekceważenie Narodowi Polskiemu, Rzeczypospolitej Polskiej lub jej konstytucyjnym organom, podlega karze aresztu albo grzywny”.

Ten przepis jest zbliżony do art. 133 Kodeksu karnego, ale nie jest z nim tożsamy. Tu istotne jest:

• miejsce publiczne,
• demonstracyjny, czyli ostentacyjny charakter zachowania,
• okazywanie lekceważenia, a niekoniecznie znieważenie o tak dużym ciężarze gatunkowym jak przy przestępstwie z art. 133 Kodeksu karnego.

W praktyce może się zdarzyć, że zachowanie nie będzie wystarczające do przypisania przestępstwa z art. 133 Kodeksu karnego, ale będzie kwalifikowane jako wykroczenie z art. 49 § 1 Kodeksu wykroczeń. Nadal jednak konieczne jest wykazanie, że chodziło o demonstracyjne lekceważenie Narodu Polskiego lub RP, a nie jedynie o wulgarną wymianę zdań między prywatnymi osobami.

Czy w grę wchodzi zniewaga Pana jako konkretnej osoby?

Tak, i w wielu podobnych sprawach jest to kierunek bardziej realny niż powoływanie się wyłącznie na „uczucia patriotyczne”.

Zgodnie z art. 216 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, kto znieważa inną osobę w jej obecności albo choćby pod jej nieobecność, lecz publicznie lub w zamiarze, aby zniewaga do tej osoby dotarła, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności. Z kolei art. 216 § 2 Kodeksu karnego przewiduje surowszą odpowiedzialność, jeżeli zniewaga następuje za pomocą środków masowego komunikowania.

Jeżeli wypowiedź była wymierzona przede wszystkim w Pana osobiście, np. jako forma upokorzenia lub poniżenia z powodu bycia Polakiem, sąd lub prokuratura mogą uznać, że centralnym dobrem naruszonym była Pana cześć, a nie dobro ogólne w postaci Narodu Polskiego. Wtedy znaczenia nabiera właśnie art. 216 § 1 Kodeksu karnego.

Trzeba jednak pamiętać, że sprawa o zniewagę z art. 216 § 1 Kodeksu karnego co do zasady jest ścigana z oskarżenia prywatnego, a więc zwykle wymaga wniesienia prywatnego aktu oskarżenia do sądu rejonowego, zgodnie z art. 59 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego w zw. z art. 216 § 5 Kodeksu karnego.

Czy można mówić o naruszeniu dóbr osobistych?

W określonych stanach faktycznych tak, ale trzeba zachować ostrożność. Dobra osobiste człowieka chronią art. 23 i art. 24 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Jeżeli obraźliwa wypowiedź godziła w Pana godność, cześć lub dobre imię jako konkretnej osoby, można rozważać roszczenia cywilne, np. żądanie przeprosin, zaniechania naruszeń, a przy spełnieniu przesłanek także zadośćuczynienia na podstawie art. 448 Kodeksu cywilnego.

Natomiast samo subiektywne poczucie dotknięcia „uczucia patriotycznego” bez bezpośredniego naruszenia Pana dóbr osobistych nie zawsze wystarczy do skutecznego pozwu cywilnego. Sąd będzie badał, czy naruszono dobro osobiste konkretnej osoby, a nie tylko jej światopogląd lub wrażliwość.

Jak ocenić wypowiedź „nie jestem pierdolonym Polakiem”?

Taka wypowiedź jest niewątpliwie wulgarna i może być odebrana jako pogardliwa wobec Polaków. To jednak nie przesądza jeszcze automatycznie o odpowiedzialności z art. 133 Kodeksu karnego. Organ prowadzący sprawę będzie analizował:

• czy chodziło o znieważenie Narodu Polskiego jako zbiorowości,
• czy słowa były jedynie elementem osobistej sprzeczki,
• czy wypowiedź miała charakter publiczny,
• czy z kontekstu wynikała pogarda wobec Polaków, czy raczej chęć obrażenia konkretnych rozmówców.

Jeżeli wypowiedź była jednorazowym, impulsywnym wybuchem w prywatnym konflikcie, organy ścigania mogą uznać, że bliżej jej do zniewagi osoby lub zwykłej awantury niż do publicznego znieważenia Narodu. Jeżeli jednak sprawca działał ostentacyjnie, przy osobach postronnych i w miejscu publicznym, szanse na poważniejsze potraktowanie zawiadomienia rosną.

Jakie dowody warto zebrać?

W tego typu sprawach liczą się głównie dowody osobowe i kontekst sytuacyjny. W praktyce warto zabezpieczyć:

• imiona, nazwiska i dane kontaktowe świadków,
• dokładną datę, godzinę i miejsce zdarzenia,
• jak najwierniejsze brzmienie wypowiedzianych słów,
• opis całej sytuacji: kto zaczął kłótnię, do kogo były kierowane słowa, kto jeszcze słyszał wypowiedź,
• ewentualne nagrania, o ile zostały legalnie uzyskane i rzeczywiście dokumentują przebieg zdarzenia.

Jeżeli sprawa dotyczy konfliktu sąsiedzkiego, pomocna może być również szersza dokumentacja wcześniejszych incydentów. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy wypowiedzi wpisują się w dłuższe nękanie albo publiczne poniżanie.

Gdzie i jak zgłosić sprawę?

Jeżeli chce Pan, aby organy oceniły sprawę pod kątem art. 133 Kodeksu karnego albo art. 49 § 1 Kodeksu wykroczeń, można złożyć zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia czynu zabronionego na Policji albo w prokuraturze. Zawiadomienie można złożyć pisemnie lub ustnie do protokołu.

W piśmie warto wskazać:

• dane zawiadamiającego,
• dane sprawcy, jeśli są znane,
• dokładny opis zdarzenia,
• dokładne cytaty lub możliwie najwierniejsze odtworzenie słów,
• listę świadków,
• informację, dlaczego uważa Pan, że zachowanie miało charakter publiczny albo nastąpiło w miejscu publicznym.

Jeżeli organ uzna, że brak podstaw do ścigania z urzędu, a materiał wskazuje raczej na zniewagę z art. 216 § 1 Kodeksu karnego, może się okazać, że właściwą drogą będzie prywatny akt oskarżenia.

Jakie są realne szanse powodzenia?

Najuczciwiej trzeba powiedzieć, że powodzenie zależy od szczegółów stanu faktycznego. W przedstawionej sprawie istnieją argumenty za tym, że wypowiedź miała charakter pogardliwy wobec Polaków, ale nie ma pewności, czy wystarczy to do przypisania czynu z art. 133 Kodeksu karnego.

Szanse są większe, gdy:

• słowa padły w miejscu publicznym,
• słyszały je osoby postronne, a nie tylko uczestnicy kłótni,
• wypowiedź miała wyraźnie demonstracyjny i pogardliwy charakter,
• z całej sytuacji wynikało lekceważenie Narodu Polskiego, a nie tylko agresja wobec Pana.

Szanse są mniejsze, gdy:

• incydent miał czysto prywatny charakter,
• uczestniczył w nim zamknięty krąg osób,
• nie ma bezstronnych świadków,
• wypowiedź była przede wszystkim wyzwiskiem wobec konkretnej osoby.

W praktyce więc zawiadomienie jest możliwe, ale trzeba liczyć się z tym, że sprawa może zostać przekwalifikowana albo oceniona mniej surowo, niż wynikałoby z samego poczucia obrazy.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak bardzo wynik sprawy zależy od miejsca, adresata wypowiedzi i sposobu działania sprawcy.

FAQ

Czy mogę pozwać kogoś wyłącznie za obrazę uczuć patriotycznych?

Nie ma w polskim prawie odrębnego powództwa ani przestępstwa pod taką nazwą. Trzeba wskazać konkretną podstawę prawną, np. art. 133 Kodeksu karnego, art. 49 § 1 Kodeksu wykroczeń, art. 216 § 1 Kodeksu karnego albo art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego.

Czy obecność kilku osób oznacza automatycznie, że wypowiedź była publiczna?

Nie. Publiczny charakter ocenia się na podstawie miejsca, sposobu i okoliczności zdarzenia. Czasem kilka osób wystarczy, ale czasem organ uzna, że była to tylko prywatna kłótnia w zamkniętym gronie.

Czy sprawa o zniewagę z art. 216 Kodeksu karnego jest ścigana przez prokuratora?

Zasadniczo nie. Zgodnie z art. 216 § 5 Kodeksu karnego ściganie następuje z oskarżenia prywatnego, więc zwykle pokrzywdzony sam wnosi prywatny akt oskarżenia.

Czy mogę złożyć zawiadomienie na Policji zamiast w prokuraturze?

Tak. Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa lub wykroczenia można złożyć zarówno na Policji, jak i w prokuraturze, pisemnie albo ustnie do protokołu.

Czy nagranie kłótni może być dowodem?

Może mieć znaczenie dowodowe, ale jego ocena zależy od sposobu uzyskania, jakości nagrania i całego kontekstu sprawy. Samo nagranie nie zawsze przesądza o odpowiedzialności.

Źródła

• art. 133 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• art. 216 § 1, § 2 i § 5 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• art. 49 § 1 ustawy z 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń
• art. 23, art. 24 i art. 448 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 59 § 1 ustawy z 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego