Utrudnianie działu spadku przez macochę

Czy można złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku od razu po śmierci ojca?

Tak. Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku można złożyć bezpośrednio po śmierci spadkodawcy. Samo złożenie wniosku nie jest ograniczone terminem i nie przedawnia się. Trzeba jednak odróżnić złożenie wniosku od momentu, w którym sąd może wydać postanowienie.

Zgodnie z art. 1025 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę. Natomiast art. 1026 Kodeksu cywilnego stanowi, że stwierdzenie nabycia spadku oraz poświadczenie dziedziczenia nie może nastąpić przed upływem 6 miesięcy od otwarcia spadku, chyba że wszyscy znani spadkobiercy złożyli już oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku.

Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy, co wynika z art. 924 Kodeksu cywilnego. Spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku na podstawie art. 925 Kodeksu cywilnego, a postanowienie sądu jedynie urzędowo potwierdza, kto i w jakim udziale ten spadek nabył.

Jeżeli więc macocha nie stawi się w sądzie, ale zostanie prawidłowo zawiadomiona, postępowanie nie musi zostać z tego powodu umorzone. W praktyce sąd będzie jednak musiał mieć pewność, że została wezwana jako uczestniczka postępowania, a przed upływem 6 miesięcy wyda postanowienie tylko wtedy, gdy wszyscy znani spadkobiercy złożą oświadczenia spadkowe.

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku

Termin na złożenie oświadczenia spadkowego wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Wynika to z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Najczęściej będzie to dzień, w którym dziecko dowiedziało się o śmierci rodzica, ale w szczególnych sytuacjach termin może biec od innej daty, na przykład od dnia dowiedzenia się o testamencie.

Na podstawie art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego brak oświadczenia w tym terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości stanu czynnego spadku, zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego. Nie jest to jednak równoznaczne z brakiem odpowiedzialności za długi, dlatego przy kredytach zaciąganych przez zmarłego warto ustalić, kto był kredytobiorcą, współkredytobiorcą albo poręczycielem.

Oświadczenie o przyjęciu spadku wprost, przyjęciu z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzuceniu spadku można złożyć przed sądem albo przed notariuszem. W postępowaniu sądowym możliwość przyjęcia takiego oświadczenia wynika z art. 640 § 1 i § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.

Kto dziedziczy po ojcu, jeżeli pozostawił żonę i jedno dziecko?

Jeżeli ojciec nie zostawił testamentu, zastosowanie ma dziedziczenie ustawowe. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Dziedziczą oni w częściach równych, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż 1/4 spadku.

Jeżeli spadkobiercami są tylko syn i wdowa po zmarłym, każdy z nich dziedziczy po 1/2 udziału w spadku. Dotyczy to udziału w całym majątku spadkowym, a nie konkretnych rzeczy. Dopiero dział spadku rozstrzyga, komu przypadnie mieszkanie, gospodarstwo, pojazdy, wyposażenie albo inne składniki majątku.

Istotne jest także to, czy nieruchomości należały do majątku osobistego ojca, czy do majątku wspólnego małżonków. Jeżeli ojciec nabył mieszkanie albo gospodarstwo przed zawarciem małżeństwa, co do zasady wchodziły one do jego majątku osobistego na podstawie art. 33 pkt 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Jeżeli jednak po ślubie doszło do rozszerzenia wspólności majątkowej, darowizny, sprzedaży udziału albo innych czynności prawnych, ocena może być inna i wymaga sprawdzenia dokumentów.

Wniosek o stwierdzenie nabycia spadku - co powinien zawierać?

Wniosek składa się do sądu spadku. Zgodnie z art. 628 Kodeksu postępowania cywilnego wyłącznie właściwy jest sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli nie da się go ustalić w Polsce - sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. W braku tych podstaw sądem spadku jest Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy.

Wniosek powinien spełniać wymagania pisma procesowego z art. 126 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego oraz wymagania wniosku w postępowaniu nieprocesowym z art. 511 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce należy wskazać sąd, wnioskodawcę, wszystkich uczestników, żądanie stwierdzenia nabycia spadku, dane spadkodawcy, datę i miejsce śmierci, informację o testamencie albo jego braku oraz uzasadnienie.

Do wniosku zwykle dołącza się odpis aktu zgonu spadkodawcy, odpisy aktów stanu cywilnego potwierdzające pokrewieństwo albo małżeństwo, odpisy wniosku dla uczestników oraz dowód uiszczenia opłaty sądowej. Jeżeli znany jest testament, należy go ujawnić, ponieważ zgodnie z art. 670 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego sąd spadku bada z urzędu, kto jest spadkobiercą, a w szczególności bada, czy spadkodawca pozostawił testament.

Jeżeli adres macochy nie jest znany, trzeba wykazać przed sądem realne próby jego ustalenia. W razie braku możliwości doręczenia pism osobie, której miejsce pobytu nie jest znane, sąd może ustanowić kuratora na podstawie art. 143 i art. 144 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy można od razu złożyć wniosek o dział spadku?

Tak. Jeżeli nie zostało jeszcze wydane postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku i nie sporządzono zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia, wniosek o dział spadku może obejmować także żądanie stwierdzenia nabycia spadku. Wynika to wprost z art. 681 Kodeksu postępowania cywilnego.

Trzeba jednak pamiętać, że dział spadku jest czym innym niż stwierdzenie nabycia spadku. Stwierdzenie nabycia spadku odpowiada na pytanie, kto dziedziczy i w jakim udziale. Dział spadku odpowiada na pytanie, komu przypadną konkretne składniki majątku oraz czy trzeba zasądzić spłaty albo dopłaty.

Do wspólności majątku spadkowego stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych, co wynika z art. 1035 Kodeksu cywilnego. Dopóki nie ma działu spadku, spadkobiercy mają udziały w całym majątku spadkowym, a nie wyłączną własność poszczególnych rzeczy.

W postępowaniu o dział spadku sąd ustala skład i wartość spadku ulegającego podziałowi na podstawie art. 684 Kodeksu postępowania cywilnego. Natomiast art. 686 Kodeksu postępowania cywilnego pozwala sądowi rozstrzygnąć także określone spory między współspadkobiercami, na przykład o posiadanie przedmiotów spadkowych, pobrane pożytki, poczynione nakłady i spłacone długi spadkowe.

Jak zabezpieczyć majątek, gdy macocha ma klucze i nie współpracuje?

Jeżeli istnieje obawa wyniesienia rzeczy, zniszczenia majątku, ukrycia dokumentów, uszczuplenia gospodarstwa albo dostępu osób trzecich do pustych nieruchomości, uzasadniony może być wniosek o zabezpieczenie spadku. Podstawę stanowi art. 634 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym spadek zabezpiecza się, jeżeli z jakiejkolwiek przyczyny grozi naruszenie rzeczy lub praw pozostałych po spadkodawcy.

W praktyce we wniosku warto dokładnie opisać, jakie składniki majątku są zagrożone, kto ma klucze, czy nieruchomości są niezamieszkane, czy dochodziło do prób wywozu rzeczy, czy są rachunki, umowy kredytowe, dokumenty własności, maszyny rolnicze, pojazdy albo wyposażenie. Im konkretniejsze okoliczności i dowody, tym większa szansa na szybkie działanie sądu.

Równolegle można rozważyć wykaz inwentarza albo spis inwentarza. Wykaz inwentarza może złożyć spadkobierca, zapisobierca windykacyjny albo wykonawca testamentu na podstawie art. 1031¹ § 1 Kodeksu cywilnego. Spis inwentarza jest sporządzany przez komornika i ma szczególne znaczenie przy odpowiedzialności za długi spadkowe z dobrodziejstwem inwentarza.

Długi spadkowe i kredyty zaciągnięte przez ojca oraz macochę

Jeżeli ojciec zaciągał kredyty, trzeba ustalić, czy był jedynym kredytobiorcą, współkredytobiorcą z żoną, czy może dług obciążał majątek wspólny małżonków. Sama informacja, że małżonkowie zaciągali kredyty konsumpcyjne, nie przesądza jeszcze, jaka część zobowiązań jest długiem spadkowym.

Do chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe na podstawie art. 1034 § 1 Kodeksu cywilnego. Po dziale spadku odpowiadają za długi spadkowe w stosunku do wielkości udziałów, co wynika z art. 1034 § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli spadek został przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza, odpowiedzialność jest ograniczona zgodnie z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego.

W postępowaniu o dział spadku sąd co do zasady dzieli aktywa, czyli składniki majątkowe. Nie dokonuje wiążącego dla wierzycieli podziału długów. Może natomiast rozliczyć między spadkobiercami spłacone długi spadkowe, jeżeli mieszczą się w zakresie art. 686 Kodeksu postępowania cywilnego.

Opłaty sądowe

Przy planowaniu sprawy trzeba uwzględnić opłaty sądowe. Aktualne podstawowe opłaty wynikają z ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.

W konkretnej sprawie mogą pojawić się także koszty odpisów aktów stanu cywilnego, opinii biegłego rzeczoznawcy, ogłoszeń, kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu albo wynagrodzenia komornika przy spisie inwentarza.

FAQ

Źródła

• Art. 924, art. 925, art. 931 § 1, art. 1015 § 1-2, art. 1025 § 1, art. 1026, art. 1031 § 2, art. 1031¹ § 1, art. 1034 § 1-2, art. 1035 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• Art. 126 § 1, art. 143, art. 144, art. 511 § 1, art. 628, art. 634 § 1, art. 640 § 1-2, art. 670 § 1, art. 681, art. 684, art. 686 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 33 pkt 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 49 ust. 1 pkt 1 oraz art. 51 ust. 1-3 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.