Rozdzielność majątkowa a wspólny dom i rachunki małżonków

Rozdzielność majątkowa nie oznacza, że jeden małżonek może sam ustalać zasady korzystania z domu

Jeżeli dom został nabyty do majątku wspólnego, to po ustaniu wspólności ustawowej między małżonkami nie przestaje być „wspólny”, lecz staje się co do zasady przedmiotem współwłasności w częściach ułamkowych. Wynika to z art. 46 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym od chwili ustania wspólności ustawowej do majątku, który był nią objęty, stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku, a przez odesłanie także przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych.

Podstawowe uprawnienie współwłaściciela wynika z art. 206 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny: każdy współwłaściciel jest uprawniony do współposiadania rzeczy wspólnej oraz do korzystania z niej w takim zakresie, jaki da się pogodzić ze współposiadaniem i korzystaniem przez pozostałych współwłaścicieli.

To oznacza, że sam fakt, iż mąż opłaca większą część rachunków, nie daje mu prawa do narzucania Pani obowiązku „odpracowywania” tych wydatków ani do traktowania części domu jak wyłącznie swojej bez odpowiedniego rozliczenia.

Kto powinien ponosić rachunki i koszty utrzymania wspólnego domu?

Zgodnie z art. 207 Kodeksu cywilnego pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współwłaścicielom stosownie do wielkości udziałów, a w takim samym stosunku współwłaściciele ponoszą wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną.

W praktyce do takich wydatków należą najczęściej:

• podatek od nieruchomości,
• ubezpieczenie domu,
• koszty remontów i napraw koniecznych,
• opłaty za media, o ile dotyczą zwykłego korzystania ze wspólnej nieruchomości,
• raty kredytu zabezpieczonego na nieruchomości – ale tu rozliczenie zależy także od treści umowy kredytowej i tego, kto jest dłużnikiem wobec banku.

Trzeba jednak odróżnić dwie rzeczy: rozliczenia między współwłaścicielami oraz odpowiedzialność wobec dostawców mediów czy banku. Wobec osób trzecich znaczenie ma treść umowy i to, kto podpisał zobowiązanie. Między małżonkami możliwe jest później wewnętrzne rozliczenie odpowiednich części kosztów.

Jeżeli szuka Pani praktycznych wskazówek dotyczących rozliczania kosztów po rozstaniu, zobacz również: koszty wspólnego domu.

Czy praca w domu może zastępować udział w kosztach?

W relacji między małżonkami trzeba uwzględnić jeszcze art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przepis ten stanowi, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zgodnie z tym samym przepisem wykonanie tego obowiązku może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym.

To bardzo ważne: ustawodawca wprost uznaje pracę we wspólnym gospodarstwie domowym za formę realizacji obowiązku wobec rodziny. Jeżeli więc wykonuje Pani większość prac domowych i organizuje funkcjonowanie domu, nie można automatycznie twierdzić, że „nie dokłada się” Pani do utrzymania rodziny.

Nie ma też przepisu, który pozwalałby jednemu małżonkowi jednostronnie przeliczać swoje wydatki na rachunki na obowiązek wykonywania przez drugiego konkretnych prac domowych. Tego rodzaju oczekiwanie może istnieć tylko jako dobrowolne ustalenie między stronami, a nie jako uprawnienie wynikające z ustawy.

Czy można żądać zapłaty za to, że mąż prowadzi biuro i magazyn w części wspólnego domu?

Tak, ale nie zawsze będzie to klasyczny „czynsz najmu”. Co do zasady współwłaściciel nie zawiera sam ze sobą umowy najmu swojej własnej rzeczy w części odpowiadającej jego udziałowi. Nie oznacza to jednak, że drugi współwłaściciel jest pozbawiony ochrony.

Jeżeli jeden ze współwłaścicieli korzysta z określonej części nieruchomości z wyłączeniem drugiego współwłaściciela, w orzecznictwie Sądu Najwyższego dopuszcza się możliwość dochodzenia wynagrodzenia za korzystanie ponad udział albo rozliczenia korzyści wynikających z takiego wyłącznego używania. Ocena zależy od konkretnego stanu faktycznego, w szczególności od tego:

• czy doszło do faktycznego podziału do korzystania, tzw. quoad usum,
• czy Pani została faktycznie wyłączona z korzystania z tych pomieszczeń,
• czy mąż używa ich tylko pomocniczo, czy stale na potrzeby działalności,
• czy wykorzystanie ma charakter zarobkowy,
• jaką powierzchnię obejmuje wyłączne korzystanie,
• jakie byłyby rynkowe stawki korzystania z podobnej powierzchni.

W praktyce można rozważać roszczenie o wynagrodzenie za wyłączne korzystanie z części wspólnej nieruchomości, rozliczenie pożytków albo odpowiednie rozliczenie przy podziale majątku wspólnego lub zniesieniu współwłasności. Nie zawsze jednak sąd zasądzi „połowę czynszu najmu” – to zależy od dowodów i sposobu korzystania z domu.

Jeżeli problem dotyczy rozliczania mediów i bieżących wydatków po rozstaniu lub konflikcie małżeńskim, pomocne mogą być też materiały: opłacanie rachunków oraz mąż nie chce płacić.

Kiedy sąd może uwzględnić roszczenie o rozliczenie korzystania z domu?

Najczęściej takie kwestie pojawiają się w jednej z trzech dróg:

Istotne jest zgromadzenie dowodów: rachunków, potwierdzeń przelewów, planu domu, informacji o powierzchni zajętej na działalność, zdjęć, korespondencji oraz danych, które pokażą, że Pani nie mogła korzystać z części nieruchomości.

Czy separacja faktyczna coś zmienia?

Tak, ale nie znosi automatycznie wszystkich obowiązków. Jeżeli małżonkowie pozostają jedynie w separacji faktycznej, a nie mają orzeczonej separacji przez sąd, to nadal pozostają małżeństwem. W praktyce wpływa to na ocenę obowiązku z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ale go automatycznie nie wyłącza.

Zakres tego obowiązku zależy od realnego układu życia stron: czy mieszkają razem, czy prowadzą wspólne gospodarstwo, czy mają dzieci, jakie są ich dochody i wydatki. Dlatego w jednej sprawie praca domowa może być uznana za istotny wkład w zaspokajanie potrzeb rodziny, a w innej sąd może dojść do wniosku, że potrzebne są także świadczenia pieniężne.

Co praktycznie można zrobić w takiej sytuacji?

1. Ustalić podstawę prawną własności domu – czy nadal jest to składnik niepodzielonego majątku wspólnego, czy już współwłasność ułamkowa po konkretnych udziałach.
2. Spisać, które pomieszczenia są używane wspólnie, a które wyłącznie przez męża, zwłaszcza na działalność gospodarczą.
3. Zebrać rachunki i potwierdzenia płatności za co najmniej ostatnie 12 miesięcy.
4. Ustalić, które opłaty służą całej rodzinie, a które pozostają w związku z działalnością gospodarczą męża.
5. Rozważyć pisemne wezwanie do ustalenia zasad korzystania z domu i rozliczania kosztów.
6. Jeżeli porozumienie nie jest możliwe, rozważyć wniosek o podział majątku wspólnego lub o zniesienie współwłasności wraz z odpowiednimi rozliczeniami.

Wnioski dla opisanej sytuacji

Nie ma podstawy prawnej do twierdzenia, że musi Pani „odpracowywać” rachunki tylko dlatego, że mąż płaci większą część opłat. Po pierwsze, wydatki związane z rzeczą wspólną rozlicza się między współwłaścicielami według udziałów na podstawie art. 207 Kodeksu cywilnego. Po drugie, w małżeństwie wkład w potrzeby rodziny może polegać także na pracy w domu zgodnie z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli mąż używa części wspólnego domu wyłącznie na biuro i magazyn, może Pani rozważyć dochodzenie rozliczenia z tego tytułu. Nie musi to jednak przybrać formy „czynszu najmu” w ścisłym znaczeniu. Częściej chodzi o wynagrodzenie za wyłączne korzystanie z części rzeczy wspólnej, rozliczenie pożytków albo uwzględnienie tej okoliczności przy podziale majątku lub zniesieniu współwłasności.

FAQ

Czy po rozdzielności majątkowej dalej mam prawo korzystać ze wspólnego domu?

Tak. Jeżeli dom był objęty majątkiem wspólnym i nie został jeszcze podzielony, co do zasady przysługuje Pani prawo współposiadania i współkorzystania z nieruchomości na podstawie art. 206 Kodeksu cywilnego.

Czy mąż może żądać, żebym „odpracowała” rachunki?

Nie ma przepisu, który dawałby mu takie uprawnienie. Wydatki rozlicza się według zasad współwłasności, a praca w gospodarstwie domowym jest uznaną przez art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego formą wkładu w potrzeby rodziny.

Czy mogę żądać pieniędzy za biuro prowadzone przez męża w domu?

Tak, to możliwe, jeśli mąż korzysta z części wspólnego domu wyłącznie dla siebie lub na działalność gospodarczą. W praktyce zwykle chodzi o wynagrodzenie za wyłączne korzystanie albo inne rozliczenie między współwłaścicielami, a niekoniecznie o klasyczny najem.

Czy rachunki zawsze dzieli się po połowie?

Nie zawsze. Między współwłaścicielami punktem wyjścia są udziały wynikające z art. 207 Kodeksu cywilnego, ale między małżonkami trzeba dodatkowo brać pod uwagę art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz realne możliwości zarobkowe i majątkowe stron.

W jakim postępowaniu najlepiej dochodzić takich roszczeń?

To zależy od sytuacji. Czasem właściwy będzie wniosek o podział majątku wspólnego, czasem o zniesienie współwłasności, a czasem odrębne powództwo o zapłatę. Wybór zależy od tego, jakie dokładnie roszczenia chce Pani zgłosić i jaki jest stan prawny nieruchomości.

Źródła

• art. 27 i art. 46 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 2809;
• art. 206 i art. 207 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm.;
• utrwalone orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące rozliczeń między współwłaścicielami i wynagrodzenia za wyłączne korzystanie z rzeczy wspólnej – ocena każdorazowo zależy od konkretnego stanu faktycznego.