Prawa spadkowe osoby ubezwłasnowolnionej

Czy osoba ubezwłasnowolniona może być spadkobiercą?

Tak. Osoba ubezwłasnowolniona może być spadkobiercą ustawowym, spadkobiercą testamentowym, zapisobiercą, a także osobą uprawnioną do zachowku. Wynika to z tego, że ubezwłasnowolnienie nie odbiera zdolności prawnej. Zgodnie z art. 8 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną, czyli może być podmiotem praw i obowiązków.

Ubezwłasnowolnienie całkowite oznacza natomiast brak zdolności do czynności prawnych. Zgodnie z art. 12 ustawy Kodeks cywilny nie mają zdolności do czynności prawnych osoby, które nie ukończyły lat trzynastu, oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie. Nie oznacza to jednak, że taka osoba nie może nabyć spadku. Spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy na podstawie art. 924 ustawy Kodeks cywilny, a spadkobierca nabywa spadek z tą samą chwilą na podstawie art. 925 ustawy Kodeks cywilny.

Jeżeli dana osoba jest ubezwłasnowolniona częściowo, ma ograniczoną zdolność do czynności prawnych na podstawie art. 15 ustawy Kodeks cywilny. Wtedy zakres samodzielnego działania i rola kuratora zależą od rodzaju czynności oraz postanowienia sądu opiekuńczego.

Pobyt w domu pomocy społecznej ani pobieranie renty nie ograniczają praw spadkowych. Mogą jednak mieć praktyczne znaczenie dla odpłatności za pobyt w DPS, ponieważ zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej mieszkaniec domu pomocy społecznej ponosi opłatę za pobyt, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu. Wpływ spadku na rozliczenia z pomocą społeczną trzeba ocenić według konkretnej decyzji administracyjnej i sytuacji majątkowej tej osoby.

Kto działa w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej?

W imieniu osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie działa opiekun ustanowiony przez sąd opiekuńczy. Podstawą jest art. 13 § 2 ustawy Kodeks cywilny, zgodnie z którym dla ubezwłasnowolnionego całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje on jeszcze pod władzą rodzicielską.

Do opieki nad ubezwłasnowolnionym całkowicie stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim, co wynika z art. 175 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Opiekun sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką na podstawie art. 155 § 1 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

W sprawach spadkowych szczególnie ważny jest art. 156 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z tym przepisem opiekun powinien uzyskać zezwolenie sądu opiekuńczego we wszystkich ważniejszych sprawach dotyczących osoby lub majątku pozostającego pod opieką. W praktyce zgoda sądu może być potrzebna między innymi do odrzucenia spadku, zawarcia ugody o zachowek, działu spadku, sprzedaży odziedziczonej nieruchomości albo zrzeczenia się roszczeń.

Testament pomijający osobę ubezwłasnowolnioną

Dziedziczenie może nastąpić z ustawy albo z testamentu, co wynika z art. 926 § 1 ustawy Kodeks cywilny. Jeżeli rodzic pozostawił ważny testament i powołał do spadku tylko niektóre dzieci, pominięte dziecko ubezwłasnowolnione zasadniczo nie dziedziczy z testamentu. Nie oznacza to jednak automatycznej utraty wszystkich praw majątkowych po rodzicu.

Jeżeli testament jest ważny, pominięte dziecko może dochodzić zachowku na podstawie art. 991 § 1 ustawy Kodeks cywilny. Jeżeli natomiast testament jest nieważny albo nie obejmuje całego spadku, może dojść do dziedziczenia ustawowego w całości albo w części. Każdy przypadek wymaga sprawdzenia treści testamentu, formy testamentu, daty śmierci spadkodawcy i kręgu spadkobierców.

Warto pamiętać, że testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Tak stanowi art. 942 ustawy Kodeks cywilny. Wspólny testament obojga rodziców jako jeden dokument wyrażający ich wspólną wolę może być więc nieważny. Nie narusza natomiast art. 942 ustawy Kodeks cywilny sytuacja, w której na jednej kartce znajdują się dwa odrębne testamenty własnoręczne: każdy spadkodawca osobno spisuje swoją wolę, podpisuje ją i opatruje datą. Testament własnoręczny musi spełniać wymagania art. 949 § 1 ustawy Kodeks cywilny, czyli powinien być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą.

Zobacz również: Jeżeli po śmierci rodziców spadkobiercy nie mogą się porozumieć co do podziału majątku, pomocne może być omówienie: sprawa spadkowa - przebieg i koszty.

Zachowek dla osoby ubezwłasnowolnionej

Zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Wynika to z art. 991 § 1 ustawy Kodeks cywilny. Dziecko spadkodawcy należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku, jeżeli przy dziedziczeniu ustawowym dziedziczyłoby po rodzicu.

Wysokość zachowku wynosi co do zasady połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli uprawniony zstępny jest małoletni, zachowek wynosi dwie trzecie wartości tego udziału. Tak wynika wprost z art. 991 § 1 ustawy Kodeks cywilny.

Samo ubezwłasnowolnienie nie przesądza jeszcze automatycznie o trwałej niezdolności do pracy. W wielu przypadkach taki wniosek może być uzasadniony stanem zdrowia i dokumentacją rentową, ale trzeba to ocenić indywidualnie. Dla wysokości zachowku znaczenie mogą mieć między innymi orzeczenia lekarskie, decyzje rentowe, stopień niepełnosprawności, wiek i rzeczywista możliwość wykonywania pracy.

Roszczenie o zachowek kieruje się zasadniczo przeciwko spadkobiercy, który otrzymał spadek. Jeżeli zachowku nie można uzyskać od spadkobiercy, w określonych sytuacjach odpowiedzialność mogą ponosić osoby, które otrzymały zapis windykacyjny albo darowiznę doliczaną do spadku. Mechanizm ten wynika z art. 991-1001 ustawy Kodeks cywilny i zależy od konkretnej historii rozporządzeń majątkiem spadkodawcy.

Zobacz również: W sprawach dotyczących uprawnienia do zachowku przydatne są także materiały z działu zachowek po rodzicach oraz omówienie majątku osoby ubezwłasnowolnionej a dziedziczenia.

Kiedy zachowek nie będzie przysługiwał?

Zachowek nie przysługuje między innymi wtedy, gdy uprawniony został skutecznie wydziedziczony. Wydziedziczenie jest możliwe tylko z przyczyn wskazanych w art. 1008 pkt 1-3 ustawy Kodeks cywilny. Spadkodawca może pozbawić zstępnego, małżonka albo rodzica zachowku, jeżeli uprawniony: wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci, albo uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyna wydziedziczenia powinna wynikać z treści testamentu. Tak stanowi art. 1009 ustawy Kodeks cywilny. Samo pominięcie dziecka w testamencie nie jest wydziedziczeniem. Jeżeli testament tylko powołuje inne osoby do spadku, ale nie zawiera skutecznego wydziedziczenia, pominięte dziecko może dochodzić zachowku.

Na prawo do zachowku mogą też wpływać inne instytucje prawa spadkowego, na przykład niegodność dziedziczenia z art. 928 ustawy Kodeks cywilny albo wcześniejsze otrzymanie darowizn zaliczanych na zachowek. W sprawach osób ubezwłasnowolnionych trzeba jednak bardzo ostrożnie badać, czy zachowanie tej osoby rzeczywiście spełnia ustawowe przesłanki, zwłaszcza gdy jej działanie było związane ze stanem zdrowia.

Dziedziczenie po każdym z rodziców liczy się osobno

Spadek po matce i spadek po ojcu to dwa odrębne spadki. Po każdym z rodziców osobno ustala się, czy był testament, kto dziedziczy, jaka jest wartość spadku i czy przysługuje zachowek.

Jeżeli nie ma testamentu, w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Zgodnie z art. 931 § 1 ustawy Kodeks cywilny dziedziczą oni w częściach równych, jednak część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. Jeżeli drugi rodzic już nie żyje, a spadkodawca nie miał małżonka w chwili śmierci, dzieci dziedziczą co do zasady w częściach równych.

Przykładowo, jeżeli pierwszy z rodziców zmarł jako osoba pozostająca w małżeństwie i pozostawił troje dzieci, przy dziedziczeniu ustawowym małżonek i każde dziecko dziedziczyliby po jednej czwartej spadku. Jeżeli drugi rodzic zmarł później jako wdowiec albo wdowa i pozostawił troje dzieci, każde dziecko dziedziczyłoby po jednej trzeciej spadku.

Terminy w sprawie zachowku i odrzucenia spadku

Aktualny termin przedawnienia roszczenia o zachowek wynosi 5 lat. Zgodnie z art. 1007 § 1 ustawy Kodeks cywilny roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Zgodnie z art. 1007 § 2 ustawy Kodeks cywilny roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanego zapisu windykacyjnego albo darowizny przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku.

Dla osoby ubezwłasnowolnionej znaczenie może mieć także art. 122 § 1 ustawy Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem przedawnienie względem osoby, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, nie może skończyć się wcześniej niż z upływem 2 lat od ustanowienia dla niej przedstawiciela ustawowego albo od ustania przyczyny jego ustanowienia. Jeżeli jednak opiekun prawny został ustanowiony już wcześniej, w praktyce zasadnicze znaczenie ma pięcioletni termin z art. 1007 ustawy Kodeks cywilny.

Osobnym terminem jest termin na złożenie oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Zgodnie z art. 1015 § 1 ustawy Kodeks cywilny oświadczenie takie można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Brak oświadczenia w terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza na podstawie art. 1015 § 2 ustawy Kodeks cywilny. W imieniu osoby ubezwłasnowolnionej oświadczenie składa przedstawiciel ustawowy, ale odrzucenie spadku lub inne istotne rozporządzenie zwykle wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego na podstawie art. 156 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Co powinien zrobić opiekun prawny?

Opiekun prawny powinien najpierw ustalić, czy istnieje testament i czy został ogłoszony. Następnie trzeba sprawdzić krąg spadkobierców ustawowych, skład majątku, ewentualne długi, darowizny dokonane za życia rodziców oraz to, czy w testamencie doszło tylko do pominięcia dziecka, czy również do wydziedziczenia.

Jeżeli testament powołuje do spadku rodzeństwo, opiekun może w imieniu osoby ubezwłasnowolnionej wystąpić o zapłatę zachowku. Jeżeli sprawa dotyczy większej kwoty, nieruchomości albo ugody, bezpieczne jest uzyskanie stanowiska sądu opiekuńczego, ponieważ art. 156 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy wymaga zezwolenia sądu w ważniejszych sprawach dotyczących majątku osoby pozostającej pod opieką.

FAQ

Podsumowanie

Osoba ubezwłasnowolniona ma takie same podstawowe prawa spadkowe jak inni członkowie rodziny. Może dziedziczyć, może zostać pominięta w testamencie, może żądać zachowku i może być uczestnikiem postępowania spadkowego. Różnica polega głównie na tym, że czynności w jej imieniu podejmuje opiekun prawny lub kurator, a przy ważniejszych decyzjach majątkowych konieczne może być zezwolenie sądu opiekuńczego.

W sprawach po rodzicach trzeba osobno przeanalizować spadek po każdym z nich, treść testamentów, daty ich ogłoszenia, ewentualne darowizny oraz dokumenty dotyczące stanu zdrowia osoby ubezwłasnowolnionej. Od tych elementów zależy zarówno samo prawo do zachowku, jak i jego wysokość.

Źródła

• art. 8, art. 12, art. 13, art. 15, art. 924, art. 925, art. 926, art. 931, art. 942, art. 949, art. 991, art. 1007, art. 1008, art. 1009, art. 1015 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny
• art. 155, art. 156 i art. 175 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej